© Cicero
E-Text: The Latin Library.
Ego omni officio ac potius pietate erga te ceteris satisfacio omnibus, mihi ipse numquam satisfacio; tanta enim magnitudo est tuorum erga me meritorum, ut, quoniam tu nisi perfecta re de me non conquiesti, ego, quia non idem in tua causa efficio, vitam mihi esse acerbam putem. In causa haec sunt: Ammonius, regis legatus, aperte pecunia nos oppugnat, res agitur per eosdem creditores, per quos, cum tu aderas, agebatur; regis causa si qui sunt qui velint, qui pauci sunt, omnes rem ad Pompeium deferri volunt, senatus religionis calumniam non religione, sed malevolentia et illius regiae largitionis invidia comprobat. Pompeium et hortari et orare et iam liberius accusare et monere, ut magnam infamiam fugiat, non desistimus; sed plane nec precibus nostris nec admonitionibus relinquit locum, nam cum in sermone quotidiano, tum in senatu palam sic egit causam tuam, ut neque eloquentia maiore quisquam nec gravitate nec studio nec contentione agere potuerit, cum summa testificatione tuorum in se officiorum et amoris erga te sui. Marcellinum tibi esse iratum scis: is hac regia causa excepta ceteris in rebus se acerrimum tui defensorem fore ostendit. Quod dat, accipimus: quod instituit referre de religione et saepe iam retulit, ab eo deduci non potest. Res ante Idus acta sic est—nam haec Idibus mane scripsi—: Hortensii et mea et Luculli sententia cedit religioni de exercitu— teneri enim res aliter non potest—, sed ex illo senatus consulto, quod te referente factum est, tibi decernit, ut regem reducas, quod commodo rei publicae facere possis, ut exercitum religio tollat, te auctorem senatus retineat. Crassus tres legatos decernit, nec excludit Pompeium, censet enim etiam ex iis, qui cum imperio sint; Bibulus tres legatos ex iis, qui privati sint. Huic assentiuntur reliqui consulares praeter Servilium, qui omnino reduci negat oportere, et Volcatium, qui Lupo referente Pompeio decernit, et Afranium, qui assentitur Volcatio, quae res auget suspicionem Pompeii voluntatis [, nam advertebatur Pompeii familiares assentiri VoIcatio]. Laboratur vehementer; inclinata res est: Libonis et Hypsaei non obscura concursatio et contentio omniumque Pompeii familiarium studium in eam opinionem rem adduxerunt, ut Pompeius cupere videatur, cui qui nolunt, iidem tibi, quod eum ornasti, non sunt amici; non in causa auctoritatem eo minorem habemus, quod tibi debemus, gratiam autem nostram exstinguit hominum suspicio, quod Pompeio se gratificari putant. Ut in rebus multo ante, quam profectus es, ab ipso rege et ab intimis ac domesticis Pompeii clam exulceratis, deinde palam a consularibus exagitatis et in summam invidiam adductis, ita versamur: nostram fidem omnes, amorem tui absentis praesentes tui cognoscent; si esset in iis fides, in quibus summa esse debebat, non laboraremus.
II. Scr. Romae a.d. XVI. Kal. Februarias a.u.c. 698.
M. CICERO S. D. P. LENTULO PROCOS.
Idibus Ianuariis in senatu nihil est confectum, propterea quod dies magna ex parte consumptus est altercatione Lentuli consulis et Caninii tribuni pl. Eo die nos quoque multa verba fecimus maximeque visi sumus senatum commemoratione tuae voluntatis erga illum ordinem permovere. Itaque postridie placuit ut breviter sententiam diceremus; videbatur enim reconciliata nobis voluntas esse senatus, quod cum dicendo, tum singulis appellandis rogandisque perspexeram; itaque, cum sententia prima Bibuli pronuntiata esset, ut tres legati regem reducerent, secunda Hortensii, ut tu sine exercitu reduceres, tertia Volcatii, ut Pompeius reduceret, postulatum est, ut Bibuli sententia divideretur: quatenus de religione dicebat, cui quidem rei iam obsisti non poterat, Bibulo assensum est; de tribus legatis frequentes ierunt in alia omnia. Proxima erat Hortensii sententia, cum Lupus, tribunus pl., quod ipse de Pompeio retulisset, intendere coepit ante se oportere discessionem facere quam consulares. eius orationi vehementer ab omnibus reclamatum est, erat enim et iniqua et nova; consules neque concedebant neque valde repugnabant, diem consumi volebant—id quod est factum—, perspiciebant enim in Hortensii sententiam multis partibus plures ituros, quamquam aperte Volcatio assentirentur; multi rogabantur, atque id ipsum consulibus non invitis, nam ei Bibuli sententiam valere cupierant. Hac controversia usque ad noctem ducta senatus dimissus est. Ego eo die casu apud Pompeium coenavi nactusque tempus hoc magis idoneum quam umquam antea, quod post tuum discessum is dies honestissimus nobis fuerat in senatu, ita sum cum illo locutus, ut mihi viderer animum hominis ab omni alia cogitatione ad tuam dignitatem tuendam traducere: quem ego ipsum cum audio, prorsus eum libero omni suspicione cupiditatis; cum autem eius familiares omnium ordinum video, perspicio, id quod iam omnibus est apertum, totam rem istam iam pridem a certis hominibus non invito rege ipso consiliariisque eius esse corruptam. Haec scripsi a.d. XVI. Kal. Februarias ante lucem: eo die senatus erat futurus. Nos in senatu, quemadmodum spero, dignitatem nostram, ut potest in tanta hominum perfidia et iniquitate, retinebimus; quod ad popularem rationem attinet, hoc videmur esse consecuti, ut ne quid agi cum populo aut salvis auspiciis aut salvis legibus aut denique sine vi posset. De his rebus pridie, quam haec scripsi, senatus auctoritas gravissima intercessit, cui cum Cato et Caninius intercessissent, tamen est perscripta; eam ad te missam esse arbitror: de ceteris rebus, quidquid erit actum, scribam ad te et, ut quam rectissime agatur, omni mea cura opera, diligentia gratia providebo.
III. Scr. Romae mense Ianuario a.u.c. 698.
M. CICERO S. D. P. LENTULO PROCOS.
A. Trebonio, qui in tua provincia magna negotia et ampla et expedita habet, multos annos utor valde familiariter: is cum antea semper et suo splendore et nostra ceterorumque amicorum commendatione gratiosissimus in provincia fuit, tum hoc tempore propter tuum in me amorem nostramque necessitudinem vehementer confidit his meis litteris se apud te gratiosum fore; quae ne spes eum fallat, vehementer rogo te commendoque tibi eius omnia negotia, libertos procuratores familiam, in primisque ut, quae T. Ampius de eius re decrevit, ea comprobes omnibusque rebus eum ita tractes, ut intelligat meam commendationem non vulgarem fuisse.
IV. Scr. Romae mense Ianuario (XV. Kal. Febr.) a.u.c.
698.
M. CICERO S. D. P. LENTULO PROCOS.
A.d. XVI. Kal. Febr. cum in senatu pulcherrime staremus, quod iam illam sententiam Bibuli de tribus legatis pridie eius diei fregeramus, unumque certamen esset relictum, cum sententia Volcatii, res ab adversariis nostris extracta est variis calumniis; causam enim frequenti senatu non magna varietate magnaque invidia eorum, qui a te causam regiam alio traferebant, obtinebamus. Eo die acerbum habuimus Curionem, Bibulum multo iustiorem, paene etiam amicum; Caninius et Cato negarunt se legem ullam ante comitia esse laturos. Senatus haberi ante Kalendas Februarias per legem Pupiam, id quod scis, non potest, neque mense Februario toto nisi perfectis aut reiectis legationibus. Haec tamen opinio est populi Romani, a tuis invidis atque obtrectatoribus nomen inductum fictae religionis, non tam ut te impediret, quam ut ne quis propter exercitus cupiditatem Alexandream vellet ire. Dignitatis autem tuae nemo est quin existimet habitam esse rationem ab senatu; nemo est enim, qui nesciat, quo minus discessio fieret, per adversarios tuos esse factum: qui nunc populi nomine, re autem vera sceleratissimo latrocinio si quae conabuntur agere, satis mihi provisum est, ut ne quid salvis auspiciis aut legibus aut etiam sine vi agere possent. Ego neque de meo studio neque de nonnullorum iniuria scribendum mihi esse arbitror; quid enim aut me ostentem, qui, si vitam pro tua dignitate profundam, nullam partem videar meritorum tuorum assecutus, aut de aliorum iniuriis querar, quod sine summo dolore facere non possum? Ego tibi a vi, hac praesertim imbecillitate magistratuum, praestare nihil possum: vi excepta possum confirmare te et senatus et populi Romani summo studio amplitudinem tuam retenturum.
Va. Scr. Romae a.d. III. Non. Februar. a.u.c. 698.
M. CICERO S. D. P. LENTULO PROCOS.
Tametsi mihi nihil fuit optatius, quam ut primum abs te ipso, delude a ceteris omnibus quam gratissimus erga te esse cognoscerer, tamen afficior summo dolore eiusmodi tempora post tuam profectionem consecuta esse, ut et meam et ceterorum erga te fidem et benevolentiam absens experirere: te videre et sentire eandem fidem esse hominum in tua dignitate, quam ego in mea salute sum expertus, ex tuis litteris intellexi. Nos cum maxime consilio studio, labore gratia de causa regia niteremur, subito exorta est nefaria Catonis promulgatio, quae nostra studia impediret et animos a minore cura ad summum timorem traduceret; sed tamen, in eius modi perturbatione rerum quamquam omnia sunt metuenda, nihil magis quam perfidiam timemus, et Catoni quidem, quoquo modo se res habet, profecto resistemus. De Alexandrina re causaque regia tantum habeo polliceri, me tibi absenti tuisque praesentibus cumulate satisfacturum, sed vereor, ne aut eripiatur causa regia nobis aut deseratur, quorum utrum minus velim, non facile possum existimare; sed, si res coget, est quiddam tertium, quod nec Q. Selicio nec mihi displicebat, ut neque iacere regem pateremur nec nobis repugnantibus ad eum deferri, ad quem prope iam delatum existimatur. A nobis agentur omnia diligenter, ut neque, si quid obtineri poterit, non contendamus nec, si quid non obtinuerimus, repulsi esse videamur: tuae sapientiae magnitudinisque animi est omnem amplitudinem et dignitatem tuam in virtute atque in rebus gestis tuis atque in tua gravitate positam existimare; si quid ex its rebus, quas tibi fortuna largita est, nonnullorum hominum perfidia detraxerit, id maiori illis fraudi quam tibi futurum. A me nullum tempus praetermittitur de tuis rebus et agendi et cogitandi; utor ad omnia Q. Selicio, neque enim prudentiorem quemquam ex tuis neque fide maiore esse iudico neque amantiorem tui.
Vb. Scr. Romae mense Februario (post VI. Idus) a.u.c.
698.
M. CICERO S. D. P. LENTULO PROCOS.
Hic quae agantur quaeque acta sint, [ea] te et litteris multorum et nuntiis cognosse arbitror; quae autem posita sunt in coniectura quaeque videntur fore, ea puto tibi a me scribi oportere. Posteaquam Pompeius et apud populum a.d. VIII. Idus Februarias, cum pro Milone diceret, clamore convicioque iactatus est in senatuque a Catone aspere et acerbe nimium magno silentio est accusatus, visus est mihi vehementer esse perturbatus; itaque Alexandrina causa, quae nobis adhuc integra est—nihil enim tibi detraxit senatus nisi id, quod per eandem religionem dari alteri non potest—, videtur ab illo plane esse deposita. Nunc id speramus idque molimur, ut rex, cum intelligat sese, quod cogitabat, ut a Pompeio reducatur, assequi non posse et, nisi per te sit restitutus, desertum se atque abiectum fore, proficiscatur ad te: quod sine ulla dubitatione, si Pompeius paullum mode ostenderit sibi placere, faciet, sed nosti hominis tarditatem et taciturnitatem; nos tamen nihil, quod ad eam rem pertinent, praetermittimus. Ceteris iniuriis, quae propositae sunt a Catone, facile, ut spero, resistemus. Amicum ex consularibus neminem tibi esse video praeter Hortensium et Lucullum; ceteri sunt partim obscurius iniqui, partim non dissimulanter irati: tu fac animo forti magnoque sis speresque fore, ut fracto impetu levissimi hominis tuam pristinam dignitatem et gloriam consequare.
VI. Scr. Romae mense Februario a.u.c. 698.
M. CICERO S. D. P. LENTULO PROCOS.
Quae gerantur, accipies ex Pollione, qui omnibus negotiis non interfuit solum, sed praefuit. Me in summo dolore, quem [in] tuis rebus capio, maxime scilicet consolatur spes, quod valde suspicor fore, ut infringatur hominum improbitas et consiliis tuorum amicorum et ipsa die, quae debilitat cogitationes et inimicorum et proditorum tuorum; facile secundo loco me consolatur recordatio meorum temporum, quorum imaginem video in rebus tuis, nam, etsi minore in re violatur tua dignitas, quam mea afflicta est, tamen est tanta similitudo, ut sperem te mihi ignoscere, si ea non timuerim, quae ne tu quidem umquam timenda duxisti. Sed praesta te eum, qui mihi a teneris, ut Graeci dicunt, unguiculis es cognitus: illustrabit, mihi crede, tuam amplitudinem hominum iniuria. A me omnia summa in te studia officiaque exspecta: non fallam opinionem tuam.
VII. Scr. Romae mense Martio a.u.c. 698.
M. CICERO S. D. P. LENTULO PROCOS.
Legi tuas litteras, quibus ad me scribis gratum tibi esse, quod crebro certior per me fias de omnibus rebus et meam erga te benevolentiam facile perspicias: quorum alterum mihi, ut te plurimum diligam, facere necesse est, si volo is esse, quem tu me esse voluisti; alterum facio libenter, ut, quoniam intervallo locorum et temporum diiuncti sumus, per litteras tecum quam saepissime colloquar. Quod si rarius fiet, quam tu exspectabis, id erit causae, quod non eius generis meae litterae sunt, ut eas audeam temere committere: quoties mihi certorum hominum potestas erit, quibus recte dem, non praetermittam. Quod scire vis, qua quisque in te fide sit et voluntate, difficile dictu est de singulis: unum illud audeo, quod antea tibi saepe significavi, nunc quoque re perspecta et cognita scribere, vehementer quosdam homines et eos maxime, qui te et maxime debuerunt et plurimum iuvare potuerunt, invidisse dignitati tuae simillimamque in re dissimili tui temporis nunc et nostri quondam fuisse rationem, ut, quos tu rei publicae causa laeseras, palam te oppugnarent, quorum auctoritatem, dignitatem voluntatemque defenderas, non tam memores essent virtutis tuae, quam laudis inimici. Quo quidem tempore, ut perscripsi ad te antea, cognovi Hortensium percupidum tui, studiosum Lucullum, ex magistratibus autem L. Racilium et fide et animo singulari; nam nostra propugnatio ac defensio dignitatis tuae propter magnitudinem beneficii tui fortasse plerisque officii maiorem auctoritatem habere videatur quam sententiae. Praeterea quidem de consularibus nemini possum aut studii erga te aut officii aut amici animi esse testis: etenim Pompeium, qui mecum saepissime non solum a me provocatus, sed etiam sua sponte de te communicare solet, scis temporibus illis non saepe in senatu fuisse; cui quidem litterae tuae, quas proxime miseras, quod facile intellexerim, periucundae fuerunt. Mihi quidem humanitas tua vel summa potius sapientia non iucunda solum, sed etiam admirabilis visa est; virum enim excellentem et tibi tua praestanti in eum liberalitate devinctum nonnihil suspicantem propter aliquorum opinionem suae cupiditatis te ab se abalienatum illa epistola retinuisti, qui mihi cum semper tuae laudi favere visus est, etiam ipso suspiciosissimo tempore Caniniano, tum vero lectis tuis litteris perspectus est a me toto animo de te ac de tuis ornamentis et commodis cogitare. Quare ea, quae scribam, sic habeto, me cum illo re saepe communicata de illius ad te sententia atque auctoritate scribere: quoniam senatus consultum nullum exstat, quo reductio regis Alexandrini tibi adempta sit, eaque, quae de ea perscripta est auctoritas, cui scis intercessum esse, ut ne quis omnino regem reduceret, tantam vim habet, ut magis iratorum hominum studium quam constantis senatus consilium esse videatur, te perspicere posse, qui Ciliciam Cyprumque teneas, quid efficere et quid consequi possis, et, si res facultatem habitura videatur, ut Alexandream atque Aegyptum tenere possis, esse et tuae et nostri imperii dignitatis Ptolemaide aut aliquo propinquo loco rege collocato te cum classe atque exercitu proficisci Alexandream, ut, eam cum pace praesidiisque firmaris, Ptolemaeus redeat in regnum; ita fore, ut et per te restituatur, quemadmodum senatus initio censuit, et sine multitudine reducatur, quemadmodum homines religiosi Sibyllae placere dixerunt. Sed haec sententia sic et illi et nobis probabatur, ut ex eventu homines de tuo consilio existimaturos videremus: si cecidisset, ut volumus et optamus, omnes te et sapienter et fortiter, si aliquid esset offensum, eosdem illos et cupide et temere fecisse dicturos: quare, quid assequi possis, non tam facile est nobis quam tibi, cuius prope in conspectu Aegyptus est, iudicare; nos quidem hoc sentimus, si exploratum tibi sit posse te illius regni potiri, non esse cunctandum, si dubium sit, non esse conandum. Illud tibi affirmo, si rem istam ex sententia gesseris, fore, ut absens a multis, cum redieris, ab omnibus collaudere, offensionem esse periculosam propter interpositam auctoritatem religionemque video; sed ego te, ut ad certam laudem adhortor, sic a dimicatione deterreo redeoque ad illud, quod initio scripsi, totius facti tui iudicium non tam ex consilio tuo quam ex eventu homines esse facturos. Quod si haec ratio rei gerendae periculosa tibi esse videbitur, placebat illud, ut, si rex amicis tuis, qui per provinciam atque imperium tuum pecunias ei credidissent, fidem suam praestitisset, et auxiliis eum tuis et copiis adiuvares; eam esse naturam et regionem provinciae tuae, ut illius reditum vel adiuvando confirmares vel negligendo impedires. In hac ratione quid res, quid causa, quid tempus ferat, to facillime optimeque perspicies; quid nobis placuisset, ex me potissimum putavi te scire oportere. Quod mihi de nostro statu, de Milonis familiaritate, de levitate et imbecillitate Clodii gratularis, minime miramur te tuis ut egregium artificem praeclaris operibus laetari: quamquam est incredibilis hominum perversitas—graviore enim verbo uti non libet—, qui nos, quos favendo in communi causa retinere potuerunt, invidendo abalienarunt; quorum malevolentissimis obtrectationibus nos scito de vetere illa nostra diuturnaque sententia prope iam esse depulsos, non nos quidem ut nostrae dignitatis simus obliti, sed ut habeamus rationem aliquando etiam salutis. Poterat utrumque praeclare, si esset fides, si gravitas in hominibus consularibus; sed tanta est in plerisque levitas, ut eos non tam constantia in re publica nostra delectet, quam splendor offendat. Quod eo liberius ad te scribo, quia non solum temporibus his, quae per te sum adeptus, sed iam olim nascenti prope nostrae laudi dignitatique favisti, simulque quod video non, ut antehac putabam, novitati esse invisum meae, in te enim, homine omnium nobilissimo, similia invidorum vitia perspexi, quem tamen illi esse in principibus facile sunt passi, evolare altius certe noluerunt. Gaudeo tuam dissimilem fuisse fortunam, multum enim interest, utrum laus imminuatur, an salus deseratur; me meae tamen ne nimis poeniteret, tua virtute perfectum est, curasti enim, ut plus additum ad memoriam nominis nostri quam demptum de fortuna videretur. Te vero emoneo cum beneficiis tuis, tum amore incitatus meo, ut omnem gloriam, ad quam a pueritia inflammatus fuisti, omni cura atque industria consequare magnitudinemque animi tui, quam ego semper sum admiratus semperque amavi, ne umquam inflectas cuiusquam iniuria. Magna est hominum opinio de te, magna commendatio liberalitatis, magna memoria consulatus tui: haec profecto vides quanto expressiora quantoque illustriora futura sint, cum aliquantum ex provincia atque ex imperio laudis accesserit; quamquam te ita gerere volo, quae per exercitum atque imperium gerenda sunt, ut haec multo ante meditere, huc te pares, haec cogites, ad haec te exerceas sentiasque id, quod quia semper sperasti, non dubito quin adeptus intelligas, te facillime posse obtinere summum atque altissimum gradum civitatis: quae quidem mea cohortatio ne tibi inanis aut sine causa suscepta videatur, illa me ratio movit, ut te ex nostris eventis communibus admonendum putarem, ut considerares, in omni reliqua vita quibus crederes, quos caveres. Quod scribis te velle scire, qui sit rei publicae status, summa dissensio est, sod contentio dispar; nam, qui plus opibus, armis, potentia valent, profecisse tantum mihi videntur stultitia et inconstantia adversariorum, ut etiam auctoritate iam plus valerent: itaque perpaucis adversantibus omnia, quae ne per populum quidem sine seditione se assequi arbitrabantur, per senatum consecuti sunt; nam et stipendium Caesari decretum est et decem legati et, ne lege Sempronia succederetur, facile perfectum est. Quod eo ad te brevius scribo, quia me status hic rei publicae non delectat; scribo tamen, ut te admoneam, quod ipse litteris omnibus a pueritia deditus experiendo tamen magis quam discendo cognovi, tu tuis rebus integris discas, neque salutis nostrae rationem habendam nobis esse sine dignitate neque dignitatis sine salute. Quod mihi de filia et de Crassipede gratularis, agnosco humanitatem tuam speroque et opto nobis hanc coniunctionem voluptati fore. Lentulum nostrum, eximia spe summae virtutis adolescentem, cum ceteris artibus, quibus studuisti semper ipse, tun in primis imitatione tui fac erudias, nulla enim erit hac praestantior disciplina: quem nos, et quia tuus et quia te dignus est filius et quia nos diligit semperque dilexit, in primis amamus carumque habemus.
VIII. Scr. Romae mense Ianuario a.u.c. 699.
M. CICERO S. D. P. LENTULO PROCOS.
De omnibus rebus, quae ad te pertinent, quid actum, quid constitutum sit, quid Pompeius susceperit, optime ex M. Plaetorio cognosces, qui non solum interfuit his rebus, sed etiam praefuit neque ullum officium erga te hominis amantissimi, prudentissimi, diligentissimi praetermisit. Ex eodem de toto statu rerum communium cognosces; quae quales sint, non facile est scribere: sunt quidem certe in amicorum nostrorum potestate, atque ita, ut nullam mutationem umquam hac hominum aetate habitura res esse videatur. Ego quidem, ut debeo et ut tute mihi praecepisti et ut me pietas utilitasque cogit, me ad eius rationes adiungo, quem tu in meis rationibus tibi esse adiungendum putasti; sed te non praeterit, quam sit difficile sensum in re publica, praesertim rectum et confirmatum, deponere. Verumtamen ipse me conformo ad eius voluntatem, a quo honeste dissentire non possum, neque id facio, ut forsitan quibusdam videar, simulatione, tantum enim animi inductio et mehercule amor erga Pompeium apud me valet, ut, quae illi utilia sunt et quae ille vult, ea mihi omnia iam et recta et vera videantur, neque, ut ego arbitror, errarent ne adversarii quidem eius, si, cum pares esse non possent, pugnare desisterent. Me quidem etiam illa res consolatur, quod ego is sum, cui vel maxime concedant omnes, ut vel ea defendam, quae Pompeius velit, vel taceam vel etiam, id quod mihi maxime libet, ad nostra me studia referam litterarum: quod profecto faciam, si mihi per eiusdem amicitiam licebit; quae enim proposita fuerant nobis, cum et honoribus amplissimis et laboribus maximis perfuncti essemus, dignitas in sententiis dicendis, libertas in re publica capessenda, ea sublata tota sunt, nec mihi magis quam omnibus, nam aut assentiendum est nulla cum gravitate paucis aut frustra dissentiendum. Haec ego ad te ob eam causam maxime scribo, ut iam de tua quoque ratione meditere. Commutata tota ratio est senatus, iudiciorum, rei totius publicae: otium nobis exoptandum est, quod ii, qui potiuntur rerum, praestaturi videntur, si quidam homines patientius eorum potentiam ferre potuerint; dignitatem quidem illam consularem fortis et constantis senatoris nihil est quod cogitemus: amissa culpa est eorum, qui a senatu et ordinem coniunctissimum et hominem clarissimum abalienarunt. Sed, ut ad ea, quae coniunctiora rebus tuis sunt, revertar, Pompeium tibi valde amicum esse cognovi et eo tu consule, quantum ego perspicio, omnia, quae voles, obtinebis, quibus in rebus me sibi ille affixum habebit neque a me ulla res, quae ad te pertineat, negligetur, neque enim verebor, ne sim ei molestus, cui iucundum erit etiam propter se ipsum, cum me esse gratum videbit. Tu velim tibi ita persuadeas, nullam rem esse minimam, quae ad te pertineat, quae mihi non carior sit quam meae res omnes, idque cum sentiam, sedulitate mihimet ipse satisfacere possum, re quidem ipsa ideo mihi non satisfacio, quod nullam partem tuorum meritorum non modo referenda, sed ne cogitanda quidem gratia consequi possum. Rem te valde bene gessisse rumor erat; exspectabantur litterae tuae, de quibus eramus iam cum Pompeio locuti, quae si erunt allatae, nostrum studium exstabit in conveniendis magistratibus et senatoribus, ceteraque, quae ad te pertinebunt, cum etiam plus contenderimus, quam possumus, minus tamen faciemus, quam debemus.
IX. Scr. Romae exeunte mense Octobri a.u.c. 700.
M. CICERO S. D. P. LENTULO IMP.
Periucundae mihi fuerunt litterae tuae, quibus intellexi te perspicere meam in te pietatem—quid enim dicam benevolentiam, cum illud ipsum gravissimum et sanctissimum nomen pietatis levius mihi meritis erga me tuis esse videatur?—; quod autem tibi grata mea erga te studia scribis esse, facis tu quidem abundantia quadam amoris, ut etiam grata sint ea, quae praetermitti sine nefario scelere non possunt, tibi autem multo notior atque illustrior meus in te animus esset, si hoc tempore omni, quo diiuncti fuimus, et una et Romae fuissemus: nam in eo ipso, quod te ostendis esse facturum quodque et in primis potes et ego a te vehementer exspecto, in sententiis senatoriis et in omni actione atque administratione rei publicae floruissemus—de qua ostendam equidem paullo post qui sit meus sensus et status, et rescribam tibi ad ea, quae quaeris—, sed certe et ego te auctore amicissimo ac sapientissimo et tu me consiliario fortasse non imperitissimo, fideli quidem et benevolo certe, usus esses—quamquam tua quidem causa te esse imperatorem provinciamque bene gestis rebus cum exercitu victore obtinere, ut debeo, laetor—, sed certe, qui tibi ex me fructus debentur, eos uberiores et praestantiores praesens capere potuisses; in eis vero ulciscendis, quos tibi partim inimicos esse intelligis propter tuam propugnationem salutis meae, partim invidere propter illius actionis amplitudinem et gloriam, mirificum me tibi comitem praebuissem, quamquam ille perennis inimicus amicorum suorum, qui tuis maximis beneficiis ornatus in te potissimum fractam illam et debilitatam vim suam contulit, nostram vicem ultus est ipse sese, ea est enim conatus, quibus patefactis nullam sibi in posterum non modo dignitatis, sed ne libertatis quidem partem reliquit. Te autem, etsi mallem in meis rebus expertum quam etiam in tuis, tamen in molestia gaudeo eam fidem cognosse hominum non ita magna mercede, quam ego maximo dolore cognoram; de qua ratione tota iam videtur mihi exponendi tempus dari, ut tibi rescribam ad ea, quae quaeris. Certiorem te per litteras scribis esse factum me cum Caesare et cum Appio esse in gratia teque id non reprehendere ascribis; Vatinium autem scire te velle ostendis quibus rebus adductus defenderim et laudarim, quod tibi ut planius exponam, altius paullo rationem consiliorum meorum repetam necesse est. Ego me, Lentule, initio rerum atque actionum tuarum non solum meis, sed etiam rei publicae restitutum putabam et, quoniam tibi incredibilem quendam amorem et omnia in te ipsum summa ac singularia studia deberem, rei publicae, quae te in me restituendo multum adiuvisset, eum certe me animum merito ipsius debere arbitrabar, quem antea tantummodo communi officio civium, non aliquo erga me singulari beneficio debitum praestitissem. Hac me mente fuisse et senatus ex me te consule audivit et tu in nostris sermonibus collocutionibusque ipsi vidisti. Etsi iam primis temporibus illis multis rebus meus offendebatur animus, cum te agente de reliqua nostra dignitate aut occulta nonnullorum odia aut obscura in me studia cernebam; nam neque de monumentis meis ab iis adiutus es, a quibus debuisti, neque de vi nefaria, qua cum fratre eram domo expulsus, neque hercule in iis ipsis rebus, quae, quamquam erant mihi propter rei familiaris naufragia necessariae, tamen a me minimi putabantur, in meis damnis ex auctoritate senatus sarciendis eam voluntatem, quam exspectaram, praestiterunt: quae cum viderem—neque erant obscura—, non tamen tam acerba mihi haec accidebant, quam erant illa grata, quae fecerant; itaque, quamquam et Pompeio plurimum, te quidem ipso praedicatore ac teste, debebam et eum non solum beneficio, sed amore etiam et perpetuo quodam iudicio meo diligebam, tamen non reputans, quid ille vellet, in omnibus meis sententiis de re publica pristinis permanebam. Ego sedente Cn. Pompeio, cum, ut laudaret P. Sestium, introisset in urbem dixissetque testis Vatinius me fortuna et felicitate C. Caesaris commotum illi amicum esse coepisse, dixi me eam M. Bibuli fortunam, quam ille afflictam putaret, omnium triumphis victoriisque anteferre, dixique eodem teste alio loco eosdem esse, qui Bibulum exire domo prohibuissent, et qui me coegissent: tota vero interrogatio mea nihil habuit nisi reprehensionem illius tribunatus; in quo omnia dicta sunt libertate animoque maximo de vi, de auspiciis, de donatione regnorum, neque vero hac in causa modo, sed constanter saepe in senatu: quin etiam Marcellino et Philippo consulibus Nonis Aprilibus mihi est senatus assensus, ut de agro Campano frequenti senatu Idibus Maiis referretur; num potui magis in arcem illius causae invadere aut magis oblivisci temporum meorum, meminisse actionum? Hac a me sententia dicta magnus animorum motus est factus cum eorum, quorum oportuit, tum illorum etiam, quorum numquam putaram: nam hoc senatus consulto in meam sententiam facto Pompeius, cum mihi nihil ostendisset se esse offensum, in Sardiniam et in Africam profectus est eoque itinere Lucam ad Caesarem venit; ibi multa de mea sententia questus est Caesar, quippe qui etiam Ravennae Crassum ante vidisset ab eoque in me esset incensus; sane moleste Pompeium id ferre constabat, quod ego, cum audissem ex aliis, maxime ex meo fratre cognovi, quem cum in Sardinia Pompeius paucis post diebus, quam Luca discesserat, convenisset, "te", inquit, "ipsum cupio; nihil opportunius potuit accidere: nisi cum Marco fratre diligenter egeris, dependendum tibi est, quod mihi pro illo spopondisti"; quid multa? questus est graviter: sua merita commemoravit; quid egisset saepissime de actis Caesaris cum ipso meo fratre quidque sibi is de me recepisset, in memoriam redegit seque, quae de mea salute egisset, voluntate Caesaris egisse ipsum meum fratrem testatus est; cuius causam dignitatemque mihi ut commendaret, rogavit, ut eam ne oppugnarem, si nollem aut non possem tueri. Haec cum ad me frater pertulisset et cum tamen Pompeius ad me cum mandatis Vibullium misisset, ut integrum mihi de causa Campana ad suum reditum reservarem, collegi ipse me et cum ipsa quasi re publica collocutus sum, ut mihi tam multa pro se perpesso atque perfuncto concederet, ut officium meum memoremque in bene meritos animum fidemque fratris mei praestarem, eumque, quem bonum civem semper habuisset, bonum virum esse pateretur. In illis autem meis actionibus sententiisque omnibus, quae Pompeium videbantur offendere, certorum hominum, quos iam debes suspicari, sermones perferebantur ad me, qui cum illa sentirent in re publica, quae ego agebam, semperque sensissent, me tamen non satisfacere Pompeio Caesaremque inimicissimum mihi futurum gaudere se aiebant; erat hoc mihi dolendum, sed multo illud magis, quod inimicum meum—meum autem? immo vero legum, iudiciorum, otii, patriae, bonorum omnium—sic amplexabantur, sic in manibus habebant, sic fovebant, sic me praesente osculabantur, non illi quidem ut mihi stomachum facerent, quem ego funditus perdidi, sed certe ut facere se arbitrarentur: hic ego, quantum humano consilio efficere potui, circumspectis rebus meis omnibus rationibusque subductis summam feci cogitationum mearum omnium, quam tibi, si potero, breviter exponam. Ego, si ab improbis et perditis civibus rem publicam teneri viderem, sicut et meis temporibus scimus et nonnullis aliis accidisse, non modo praemiis, quae apud me minimum valent, sed ne periculis quidem compulsus ullis, quibus tamen moventur etiam fortissimi viri, ad eorum causam me adiungerem, ne si summa quidem eorum in me merita constarent; cum autem in re publica Cn. Pompeius princeps esset vir, is, qui hanc potentiam et gloriam maximis in rem publicam meritis praestantissimisque rebus gestis esset consecutus cuiusque ego dignitatis ab adolescentia fautor, in praetura autem et in consulatu adiutor etiam exstitissem, cumque idem auctoritate et sententia per se, consiliis et studiis tecum me adiuvisset meumque inimicum unum in civitate haberet inimicum, non putavi famam inconstantiae mihi pertimescendam, si quibusdam in sententiis paullum me immutassem meamque voluntatem ad summi viri de meque optime meriti dignitatem aggregassem. In hac sententia complectendus erat mihi Caesar, ut vides, in coniuncta et causa et dignitate: hic multum valuit cum vetus amicitia, quam tu non ignoras mild et Quinto fratri cum Caesare fuisse, tum humanitas eius ac liberalitas brevi tempore et litteris et officiis perspecta nobis et cognita; vehementer etiam res ipsa publica me movit, quae mihi videbatur contentionem, praesertim maximis rebus a Caesare gestis, cam illis viris nolle fieri et, ne fieret, vehementer recusare; gravissime autem me in hanc mentem impulit et Pompeii fides, quam de me Caesari dederat, et fratris mei, quam Pompeio; erant praeterea haec animadvertenda in civitate, quae sunt apud Platonem nostrum scripta divinitus, quales in re publica principes essent, tales reliquos solere esse cives. Tenebam memoria nobis consulibus ea fundamenta iacta iam ex Kalendis Ianuariis confirmandi senatus, ut neminem mirari oporteret Nonis Decembr. tantum vel animi fuisse in illo ordine vel auctoritatis, idemque memineram nobis privatis usque ad Caesarem et Bibulum consules, cum sententiae nostrae magnum in senatu pondus haberent, unum fere sensum fuisse bonorum omnium. Postea, cum tu Hispaniam citeriorem cum imperio obtineres neque res publica consules haberet, sed mercatores provinciarum et seditionum servos ac ministros, iecit quidam casus caput meum quasi certaminis causa in mediam contentionem dissensionemque civilem, quo in discrimine cum mirificus senatus, incredibilis Italiae totius, singularis omnium bonorum consensus in me tuendo exstitisset, non dicam, quid acciderit—multorum est enim et varia culpa—, tantum dicam brevi, non mihi exercitum, sed duces defuisse. In quo, ut iam sit in iis culpa, qui me non defenderunt, non minor est in iis, qui reliquerunt, et, si accusandi sunt, si qui pertimuerunt, magis etiam reprehendendi, si qui se timere simularunt: illud quidem certe nostrum consilium iure laudandum est, qui meos cives et a me conservatos et me servare cupientes spoliatos ducibus servis armatis obiici noluerim declararique maluerim, quanta vis esse potuisset in consensu bonorum, si iis pro me stante pugnare licuisset, cum afflictum excitare potuissent; quorum quidem animum tu non perspexisti solum, cum de me ageres, sed etiam confirmasti atque tenuisti. Qua in causa—non modo non negabo, sed etiam semper et meminero et praedicabo libenter—usus es quibusdam nobilissimis hominibus fortioribus in me restituendo, quam fuerant iidem in tenendo: qua in sententia si constare voluissent, suam auctoritatem simul cum salute mea recuperassent, recreatis enim bonis viris consulatu tuo et constantissimis atque optimis actionibus tuis excitatis, Cn. Pompeio praesertim ad causam adiuncto, cum etiam Caesar rebus maximis gestis singularibus ornatus et novis honoribus ac iudiciis senatus ad auctoritatem eius ordinis adiungeretur, nulli improbo civi locus ad rem publicam violandam esse potuisset; sed attende, quaeso, quae sint consecuta. Primum illa furia muliebrium religionum, qui non pluris fecerat Bonam deam quam tres sorores, impunitatem est illorum sententiis assecutus, qui, cum tribunus pl. poenas a seditioso civi per bonos viros iudicio persequi vellet, exemplum praeclarissimum in posterum vindicandae seditionis de re publica sustulerunt iidemque postea non meum monumentum—non enim illae manubiae meae, sed operis locatio mea fuerat—, monumentum vero senatus hostili nomine et cruentis inustum litteris esse passi sunt: qui me homines quod salvum esse voluerunt, est mihi gratissimum; sed vellem non solum salutis meae, quemadmodum medici, sed, ut aliptae, etiam virium et coloris rationem habere voluissent: nunc, ut Apelles Veneris caput et summa pectoris politissima arte perfecit, reliquam partem corporis inchoatam reliquit, sic quidam homines in capite meo solum elaborarunt, reliquum corpus imperfectum ac rude reliquerunt; in quo ego spem fefelli non modo invidorum, sed etiam inimicorum meorum, qui de uno acerrimo et fortissimo viro meoque iudicio omnium magnitudine animi et constantia praestantissimo, Q. Metello L. f., quondam falsam opinionem acceperant, quem post reditum dictitant fracto animo et demisso fuisse;—est vero probandum, qui et summa voluntate cesserit et egregia animi alacritate afuerit neque sane redire curarit, eum ob id ipsum fractum fuisse, in quo cum omnes homines, tum M. illum Scaurum, singularem virum, constantia et gravitate superasset!—; sed, quod de illo acceperant aut etiam suspicabantur, de me idem cogitabant, abiectiore animo me futurum, cum res publica maiorem etiam mihi animum, quam umquam habuissem, daret, cum declarasset se non potuisse me uno civi carere cumque Metellum unius tribune pl. rogatio, me universa res publica duce senatu comitante Italia, referente consule promulgantibus octo tribunis, comitiis centuriatis cunctis ordinibus hominibus incumbentibus, omnibus denique suis viribus reciperavisset. Neque vero ego mihi postea quidquam assumpsi neque hodie assumo, quod quemquam malevolentissimum iure possit offendere: tantum enitor, ut neque amicis neque etiam alienioribus opera, consilio, labore desim. Hic meae vitae cursus offendit eos fortasse, qui splendorem et speciem huius vitae intuentur, sollicitudinem autem et laborem perspicere non possunt; illud vero non obscure queruntur, in meis sententiis, quibus ornem Caesarean, quasi desciscere me a pristina causa. Ego autem cum illa sequor, quae paullo ante proposui, tum hoc non in postremis, de quo coeperam exponere: non offendes eundem bonorum sensum, Lentule, quem reliquisti, qui confirmatus consulatu nostro, nonnumquam postea interruptus, afflictus ante te consulem, recreatus abs te totus est nunc ab iis, a quibus tuendus fuerat, derelictus, idque non solum fronte atque vultu, quibus simulatio facillime sustinetur, declarant ii, qui tum in nostro illo statu optimates nominabantur, sed etiam sententia saepe iam tabellaque docuerunt; itaque tota iam sapientium civium, qualem me et esse et numerari volo, et sententia et voluntas mutata esse debet, id enim iubet idem ille Plato, quem ego vehementer auctorem sequor, "tantum contendere in re publica, quantum probare tuis civibus posses; vim neque parenti nec patriae afferre oportere." Atque hanc quidem ille causam sibi ait non attingendae rei publicae fuisse, quod, cum offendisset populum Atheniensem prope iam desipientem senectute cumque eum nec persuadendo nec cogendo regi posse vidisset, cum persuaderi posse diffideret, cogi fas esse non arbitraretur: mea ratio fuit alia, quod neque desipiente populo nec integra re mihi ad consulendum, capesseremne rem publicam, implicatus tenebar, sed laetatus tamen sum, quod mihi liceret in eadem causa et mihi utilia et cuivis bono recta defendere; huc accessit commemoranda quaedam et divina Caesaris in me fratremque meum liberalitas: qui mihi, quascumque res gereret, tuendus esset, nunc in tanta felicitate tantisque victoriis, etiamsi in nos non is esset, qui est, tamen ornandus videretur; sic enim te existimare velim, cum a vobis, meae salutis auctoribus, discesserim, neminem esse, cuius officiis me tam esse devinctum non solum confitear, sed etiam gaudeam. Quod quoniam tibi eui, facilia sunt ea, quae a me de Vatinio et de Crasso requiris; nam, de Appio quod scribis, sicuti de Caesare, te non reprehendere, gaudeo tibi consilium probari meum. De Vatinio autem, primum reditus intercesserat in gratiam per Pompeium, statim ut ille praetor est factus, cum quidem ego eius petitionem gravissimis in senatu sententiis oppugnassem, neque tam illius laedendi causa quam defendendi atque ornandi Catonis; post autem Caesaris, ut illum defenderem, mira contentio est consecuta. Cur autem laudarim, peto a te, ut id a me neve in hoc reo neve in aliis requiras, ne tibi ego idem reponam, cum veneris—tametsi possum vel absenti, recordare enim, quibus laudationem ex ultimis terris miseris; nec hoc pertimueris, nam a me ipso laudantur et laudabuntur iidem—; sed tamen defendendi Vatinii fuit etiam ille stimulus, de quo in iudicio, cum illum defenderem, dixi me facere quiddam, quod in Eunucho parasitus suaderet militi: ubi nominabit Phaedriam, tu Pamphilam continuo; si quando illa dicet: "Phaedriam intromittamus commissatum", tu: "Pamphilam cantatum provocemus"; si laudabit haec illius formam, tu huius contra; denique par pro pari referto, quod eam mordeat. Sic petivi a iudicibus, ut, quoniam quidam nobiles homines et de me optime meriti nimis amarent inimicum meum meque inspectante saepe eum in senatu modo severe seducerent, modo familiariter atque hilare amplexarentur, quoniamque illi haberent suum Publium, darent mihi ipsi alium Publium, in quo possem illorum animos mediocriter lacessitus leviter repungere; neque solum dixi, sed etiam saepe facio deis hominibusque approbantibus. Habes de Vatinio: nunc cognosce de Crasso. Ego, cum mihi cum illo magna iam gratia esset, quod eius omnes gravissimas iniurias communis concordiae causa voluntaria quadam oblivione contriveram, repentinam eius defensionem Gabinii, quem proximis superioribus diebus acerrime oppugnasset, tamen, si sine ulla mea contumelia suscepisset, tulissem; sed, cum me disputantem, non lacessentem laesisset, exarsi non solum praesenti, credo, iracundia—nam ea tam vehemens fortasse non fuisset—, sed, cum inclusum illud odium multarum eius in me iniuriarum, quod ego effudisse me omne arbitrabar, residuum tamen insciente me fuisset, omne repente apparuit: quo quidem tempore ipso quidam homines, et iidem illi, quos saepe nutu significationeque appello, cum se maximum fructum cepisse dicerent ex libertate mea meque tum denique sibi esse visum rei publicae, qualis fuissem, restitutum cumque ea contentio mihi magnum etiam foris fructum tulisset, gaudere se dicebant mihi et illum inimicum et eos, qui in eadem causa essent, numquam amicos futuros; quorum iniqui sermones cum ad me per homines honestissimos perferrentur cumque Pompeius ita contendisset, ut nihil umquam magis, ut cum Crasso redirem in gratiam, Caesarque per litteras maxima se molestia ex illa contentione affectum ostenderet, habui non temporum solum rationem meorum, sed etiam naturae, Crassusque, ut quasi testata populo Romano esset nostra gratia, paene a meis Laribus in provinciam est profectus—nam, cum mihi condixisset, coenavit apud me in mei generi Crassipedis hortis—, quamobrem eius causam, quod te scribis audisse, magna illius commendatione susceptam defendi in senatu, sicut mea fides postulabat. Accepisti, quibus rebus adductus quamque rem causamque defenderim quique meus in re publica sit pro mea parte capessenda status; de quo sic velim statuas, me haec eadem sensurum fuisse, si mihi integra omnia ac libera fuissent: nam neque pugnandum arbitrarer contra tantas opes neque delendum, etiamsi id fieri posset, summorum civium principatum nec permanendum in una sententia conversis rebus ac bonorum voluntatibus mutatis, sed temporibus assentiendum; numquam enim in praestantibus in re publica gubernanda viris laudata est in una sententia perpetua permansio, sed, ut in navigando tempestati obsequi artis est, etiamsi portum tenere non queas, cum vero id possis mutata velificatione assequi, stultum est eum tenere cum periculo cursum, quem ceperis, potius quam eo commutato quo velis tamen pervenire, sic, cum omnibus nobis in administranda re publica propositum esse debeat id, quod a me saepissime dictum est, cum dignitate otium, non idem semper dicere, sed idem semper spectare debemus. Quamobrem, ut paullo ante posui, si essent omnia mihi solutissima, tamen in re publica non alius essem, atque nunc sum; cum vero in hunc sensum et alliciar beneficiis hominum et compellar iniuriis, facile patior ea me de re publica sentire ac dicere, quae maxime cum mihi, tum etiam rei publicae rationibus putem conducere, apertius autem haec ago ac saepius, quod et Quintus, frater meus, legatus est Caesaris et nullum meum minimum dictum, non modo factum, pro Caesare intercessit, quod ille non ita illustri gratia exceperit, ut ego eum mihi devinctum putarem: itaque eius omni et gratia, quae summa est, et opibus, quas intelligis esse maximas, sic fruor, ut meis, nec mihi aliter potuisse videor hominum perditorum de me consilia frangere, nisi cum praesidiis iis, quae semper habui, nunc etiam potentium benevolentiam coniunxissem. His ego consiliis, si te praesentem habuissem, ut opinio mea fert, essem usus eisdem—novi enim temperantiam et moderationem naturae tuae, novi animum cum mihi amicissimum, tum nulla in ceteros malevolentia suffusum, contraque cum magnum et excelsum, tum etiam apertum et simplicem; vidi ego quosdam in te tales, quales te eosdem in me videre potuisti: quae me moverunt, movissent eadem te profecto—; sed, quocumque tempore mihi potestas praesentis tui fuerit, tu eris omnium moderator consiliorum meorum, tibi erit eidem, cui salus mea fuit, etiam dignitas curae: me quidem certe tuarum actionum, sententiarum, voluntatum, rerum denique omnium socium comitemque habebis, neque mihi in omni vita res tam erit ulla proposita, quam ut quotidie vehementius te de me optime meritum esse laetere. Quod rogas, ut mea tibi scripta mittam, quae post discessum tuum scripserim, sunt orationes quaedam, quas Menocrito dabo, neque ita multae, ne pertimescas. Scripsi etiam—nam ab orationibus diiungo me fere referoque ad mansuetiores Musas, quae me nunc maxime, sicut iam a prima adolescentia delectarunt—scripsi igitur Aristotelio more, quemadmodum quidem volui, tres libros in disputatione ac dialogo "de oratore", quos arbitror Lentulo tuo fore non inutiles, abhorrent enim a communibus praeceptis atque omnem antiquorum, et Aristoteliam et Isocratiam, rationem oratoriam complectuntur. Scripsi etiam versibus tres libros de temporibus meis, quos iam pridem ad te misissem, si esse edendos putassem— sunt enim testes et erupt sempiterni meritorum erga me tuorum meaeque pietatis—, sed, quia verebar non eos, qui se laesos arbitrarentur—etenim id feci parce et molliter—, sed eos, quos erat infinitum bene de me meritos omnes nominare; quos tamen ipsos libros, si quem, cui recte committam, invenero, curabo ad te perferendos. Atque istam quidem partem vitae consuetudinisque nostrae totam ad te defero: quantum litteris, quantum studiis, veteribus nostris delectationibus, consequi poterimus, id omne ad arbitrium tuum, qui haec semper amasti, libentissime conferemus. Quae ad me de tuis rebus domesticis scribis quaeque mihi commendas, ea tantae mihi curae sunt, ut me nolim admoneri, rogari vero sine magno dolore vix possim. Quod de Quinti fratris negotio scribis, te priore aestate, quod morbo impeditus in Ciliciam non transieris, conficere non potuisse, nunc autem omnia facturum, ut conficias, id scito esse eiusmodi, ut frater meus vere existimet adiuncto isto fundo patrimonium fore suum per te constitutum. Tu me de tuis rebus omnibus et de Lentuli tui nostrique studiis et exercitationibus velim quam familiarissime certiorem et quam saepissime facias existimesque neminem cuiquam neque cariorem neque iucundiorem umquam fuisse, quam te mihi, idque me non modo ut tu sentias, sed ut omnes gentes etiam et posteritas omnis intelligat esse facturum. Appius in sermonibus antea dictitabat, postea dixit etiam in senatu palam sese, si licitum esset legem curiatam ferre, sortiturum esse cum collega provincias, si curiata lex non esset, se comparaturum cum collega tibique successurum: legemque curiatam consuli ferri opus esse, necesse non esse; se, quoniam ex senatus consulto provinciam haberet, lege Cornelia imperium habiturum, quoad in urbem introisset. Ego, quid ad te tuorum quisque necessariorum scribat, nescio; varias esse opiniones intelligo: sunt, qui patent posse te non decedere, quod sine lege curiata tibi succedatur; sunt etiam, qui, si decedas, a te relinqui posse, qui provinciae praesit: mihi non tam de iure certum est—quamquam ne id quidem valde dubium est—quam illud, ad tuam summam amplitudinem, dignitatem, libertatem, qua te scio libentissime frui solere, pertinere te sine ulla mora provinciam successori concedere, praesertim cum sine suspicione tuae cupiditatis non possis illius cupiditatem refutare; ego utrumque meum puto esse, et, quid sentiam, ostendere et, quod feceris, defendere.
Scripta iam epistola superiore accepi tuas litteras de publicanis, in quibus aequitatem tuam non potui non probare; felicitate a quid vellem consequi potuisses, ne eius ordinis, quem semper ornasti, rem aut voluntatem offenderes. Equidem non desinam tua decreta defendere, sed nosti consuetudinem hominum: scis, quam graviter inimici ipsi illi Q. Scaevolae fuerint; tibi tamen sum auctor, ut, si quibus rebus possis, eum tibi ordinem aut reconcilies aut mitiges: id etsi difficile est, tamen mihi videtur esse prudentiae tuae.
X. Scr. Romae mense Decembri a.u.c. 700.
M. CICERO S. D. L. VALERIO IURISCONSULTO
cur enim tibi hoc non gratificer, nescio, praesertim cum his temporibus audacia pro sapientia liceat uti. Lentulo nostro egi per litteras tuo nomine gratias diligenter; sed tu velim desinas iam nostris litteris uti et nos aliquando revisas et ibi malis esse, ubi aliquo numero sis, quam istic, ubi solus sapere videare; quamquam, qui istinc veniunt, partim te superbum esse dicunt, quod nihil respondeas, partim contumeliosum, quod male respondeas; sed iam cupio tecum coram iocari, quare fac, ut quam primum venias neque in Apuliam tuam accedas, ut possimus salvum venisse gaudere; nam, illo si veneris, tamquam Ulixes cognosces tuorum neminem.
Quamquam me nomine neglegentiae suspectum tibi esse doleo, tamen non tam mihi molestum fuit accusari abs te officium meum quam iucundum requiri, praesertim cum, in quo accusabar, culpa vacarem, in quo autem desiderare te significabas meas litteras, prae te ferres perspectum mihi quidem sed tamen dulcem et optatum amorem tuum. Equidem neminem praetermisi, quem quidem ad te perventurum putarem, cui litteras non dederim; etenim quis est tam in scribendo impiger quam ego? A te vero bis terve summum et eas perbrevis accepi. Qua re, si iniquus es in me iudex, condemnabo eodem ego te crimine; sin me id facere noles, te mihi aequum praebere debebis.
Sed de litteris hactenus; non enim vereor ne non scribendo te expleam, praesertim si in eo genere studium meum non aspernabere. Ego te afuisse tam diu a nobis et dolui, quod carui fructu iucundissimae consuetudinis, et laetor, quod absens omnia cum maxima dignitate es consecutus quodque in omnibus tuis rebus meis optatis fortuna respondit. Breve est quod me tibi praecipere meus incredibilis in te amor cogit: tanta est exspectatio vel animi vel ingeni tui ut ego te obsecrare obtestarique non dubitem sic ad nos conformatus revertare ut, quam exspectationem tui concitasti, hanc sustinere ac tueri possis. Et quoniam meam tuorum erga me meritorum memoriam nulla umquam delebit oblivio, te rogo ut memineris, quantaecumque tibi accessiones fient et fortunae et dignitatis, eas te non potuisse consequi ni meis puer olim fidelissimis atque amantissimis consiliis paruisses. Qua re hoc animo in nos esse debebis ut aetas nostra iam ingravescens in amore atque in adulescentia tua conquiescat.
II. M. CICERO S. D. CURIONI
Romae; parte priore 53(?)
Gravi teste privatus sum amoris summi erga te mei patre tuo, clarissimo viro; qui cum suis laudibus tum vero te filio superasset omnium fortunam si ei contigisset ut te ante videret quam a vita discederet. Sed spero nostram amicitiam non egere testibus. Tibi patrimonium di fortunent! me certe habebis cui et carus aeque sis et iucundus ac fuisti patri.
III. M. CICERO S. D. CURIONI
Romae; parte priore 53(?)
Rupae studium non defuit declarandorum munerum tuo nomine, sed nec mihi placuit nec cuiquam tuorum quicquam te absente fieri quod tibi, cum venisses, non esset integrum. Equidem [quid] sentiam aut scribam ad te postea pluribus aut, ne ad ea meditere, imparatum te offendam coramque contra istam rationem meam dicam, ut aut te in meam sententiam adducam aut certe testatum apud animum tuum relinquam quid senserim, ut, si quando, quod nolim, displicere tibi tuum consilium coeperit, possis meum recordari. Brevi tamen sic habeto, in eum statum temporum tuum reditum incidere ut iis bonis quae tibi natura, studio, fortuna data sunt facilius omnia quae sunt amplissima in re publica consequi possis quam muneribus. Quorum neque facultatem quisquam admiratur (est enim copiarum, non virtutis) neque quisquam est quin satietate iam defessus sit.
Sed aliter atque ostenderam facio qui ingrediar ad explicandam rationem sententiae meae; qua re omnem hanc disputationem in adventum tuum differo. Summa [te] scito in exspectatione esse eaque a te exspectari quae a summa virtute summoque ingenio exspectanda sunt. Ad quae si es, ut debes, paratus, quod ita esse confido, plurimis maximisque muneribus et nos amicos et civis tuos universos et rem publicam adficies. Illud cognosces profecto, mihi te neque cariorem neque iucundiorem esse quemquam.
IV. M. CICERO S. D. CURIONI
Romae; parte priore 53(?)
Epistularum genera multa esse non ignoras sed unum illud certissimum, cuius causa inventa res ipsa est, ut certiores faceremus absentis si quid esset quod eos scire aut nostra aut ipsorum interesset. Huius generis litteras a me profecto non exspectas. Tuarum enim rerum domesticos habes et scriptores et nuntios, in meis autem rebus nihil est sane novi. Reliqua sunt epistularum genera duo, quae me magno opere delectant, unum familiare et iocosum, alterum severum et grave. Utro me minus deceat uti non intellego. Iocerne tecum per litteras? Civem mehercule non puto esse, qui temporibus his ridere possit. An gravius aliquid scribam? Quid est quod possit graviter a Cicerone scribi ad Curionem nisi de re publica? Atqui in hoc genere haec mea causa est ut [neque ea quae sentio audeam] neque ea quae non sentio velim scribere.
Quam ob rem, quoniam mihi nullum scribendi argumentum relictum est, utar ea clausula qua soleo teque ad studium summae laudis cohortabor. Est enim tibi gravis adversaria constituta et parata incredibilis quaedam exspectatio; quam tu una re facillime vinces, si hoc statueris, quarum laudum gloriam adamaris, quibus artibus eae laudes comparantur, in iis esse laborandum. In hanc sententiam scriberem plura, nisi te tua sponte satis incitatum esse confiderem. Et hoc, quicquid attigi, non feci inflammandi tui causa sed testificandi amoris mei.
V. M. CICERO S. D. C. CURIONI
Romae; parte priore 53(?)
Haec negotia quo modo se habeant, epistula ne [ad te] quidem narrare audeo. Tibi, etsi ubicumque es, ut scripsi ad te ante, in eadem es navi, tamen quod abes gratulor, vel quia non vides ea quae nos vel quod excelso et illustri loco sita est laus tua in plurimorum et sociorum et civium conspectu; quae ad nos nec obscuro nec vario sermone sed et clarissima et una omnium voce perfertur.
Unum illud nescio gratulerne tibi an timeam, quod mirabilis est exspectatio reditus tui; non quo verear ne tua virtus opinioni hominum non respondeat, sed mehercule ne, cum veneris, non habeas iam quod cures; ita sunt omnia debilitata iam [et] prope exstincta. Sed haec ipsa nescio rectene sint litteris commissa. Quare cetera cognosces ex aliis. Tu tamen, sive habes aliquam spem de re publica sive desperas, ea para, meditare, cogita quae esse in eo civi ac viro debent qui sit rem publicam adflictam et oppressam miseris temporibus ac perditis moribus in veterem dignitatem et libertatem vindicaturus.
VI. M. CICERO S. D. C. CURIONI
Romae; Quint. 53(?)
Nondum erat auditum te ad Italiam adventare cum Sex. Villium, Milonis mei familiarem, cum his ad te litteris misi. Sed tamen, cum appropinquare tuus adventus putaretur et te iam ex Asia Romam versus profectum esse constaret, magnitudo rei fecit ut non vereremur ne nimis cito mitteremus, cum has quam primum ad te perferri litteras magno opere vellemus.
Ego, si mea in te essent officia solum, Curio, tanta quanta magis a te ipso praedicari quam a me ponderari solent, verecundius a te, si quae magna res mihi petenda esset, contenderem. Grave est enim homini pudenti petere aliquid magnum ab eo de quo se bene meritum putet, ne id quod petat exigere magis quam rogare et in mercedis potius quam benefici loco numerare videatur. Sed quia tua in me [vel] nota omnibus vel ipsa novitate meorum temporum clarissima et maxima beneficia exstiterunt estque animi ingenui, cui multum debeas, eidem plurimum velle debere, non dubitavi id a te per litteras petere quod mihi omnium esset maximum maximeque necessarium. Neque enim sum veritus ne sustinere tua in me vel innumerabilia [officia] non possem, cum praesertim confiderem nullam esse gratiam tuam quam non vel capere animus meus in accipiendo vel in remunerando cumulare atque illustrare posset.
Ego omnia mea studia, omnem operam, curam, industriam, cogitationem, mentem denique omnem in Milonis consulatu fixi et locavi statuique in eo me non offici solum fructum sed etiam pietatis laudem debere quaerere. Neque vero cuiquam salutem ac fortunas suas tantae curae fuisse umquam puto quantae mihi sit honos eius, in quo omnia mea posita esse decrevi. Huic te unum tanto adiumento esse, si volueris, posse intellego ut nihil sit praeterea nobis requirendum. Habemus haec omnia, bonorum studium conciliatum ex tribunatu propter nostram, ut spero te intellegere, causam, vulgi ac multitudinis propter magnificentiam munerum liberalitatemque naturae, iuventutis et gratiosorum in suffragiis studia propter ipsius excellentem in eo genere vel gratiam vel diligentiam, nostram suffragationem, si minus potentem, at probatam tamen et iustam et debitam et propterea fortasse etiam gratiosam. Dux nobis et auctor opus est et eorum ventorum quos proposui moderator quidam et quasi gubernator. Qui si ex omnibus unus optandus esset, quem tecum conferre possemus non haberemus.
Quam ob rem, si me memorem, si gratum, si bonum virum vel ex hoc ipso quod tam vehementer de Milone laborem existimare potes, si dignum denique tuis beneficiis iudicas, hoc a te peto, ut subvenias huic meae sollicitudini et huic meae laudi vel, ut verius dicam, prope saluti tuum studium dices. De ipso T. Annio tantum tibi polliceor, te maioris animi, gravitatis, constantiae benevolentiaeque erga te, si complecti hominem volueris, habiturum esse neminem. Mihi vero tantum decoris, tantum dignitatis adiunxeris ut eundem te facile agnoscam fuisse in laude mea qui fueris in salute.
Ego, ni te videre scirem qua mente haec scriberem, quantum offici sustinerem, quanto opere mihi esset in hac petitione Milonis omni non modo contentione sed etiam dimicatione elaborandum, plura scriberem. nunc tibi omnem rem atque causam meque totum commendo atque trado. unum hoc sic habeto, si a te hanc rem impetraro, me paene plus tibi quam ipsi Miloni debiturum. non enim mihi tam mea salus cara fuit, in qua praecipue sum ab illo adiutus, quam pietas erit in referenda gratia iucunda. eam autem unius tuo studio me adsequi posse confido.
VII. M. CICERO IMP. S. D. C. CURIONI TR. PL.
in castris ad Pindenissum(?); xii Kal. Ian. 51(?)
Sera gratulatio reprehendi non solet, praesertim si nulla neglegentia praetermissa est. Longe enim absum, audio sero. Sed tibi et gratulor et ut sempiternae laudi tibi sit iste tribunatus exopto, teque hortor ut omnia gubernes et moderere prudentia tua, ne te auferant aliorum consilia. Nemo est qui tibi sapientius suadere possit te ipso; numquam labere si te audies. Non scribo hoc temere. Cui scribam video. Novi animum, novi consilium tuum. Non vereor ne quid timide, ne quid stulte facias si ea defendes quae ipse recta esse senties.
Quod [in] rei publicae tempus non incideris sed veneris (iudicio enim tuo, non casu, in ipsum discrimen rerum contulisti tribunatum tuum), profecto vides. Quanta vis in re publica temporum sit, quanta varietas rerum, quam incerti exitus, quam flexibiles hominum voluntates, quid insidiarum, quid vanitatis in vita, non dubito quin cogites. Sed amabo te, cura et cogitationi—nihil novi, sed illud idem quod initio scripsi. Tecum loquere, [et] te adhibe in consilium, te audi, tibi obtempera. Alteri qui melius consilium dare possit quam tu non facile inveniri potest; tibi vero ipsi certe nemo melius dabit. Di immortales! cur ego absum vel spectator laudum tuarum vel particeps vel socius vel minister consiliorum? Tametsi hoc minime tibi deest; sed tamen efficeret magnitudo et vis amoris mei consilio te ut possem iuvare.
Scribam ad te plura alias; paucis enim diebus eram missurus domesticos tabellarios, ut, quoniam sane feliciter et ex mea sententia rem publicam gessimus, unis litteris totius aestatis res gestas ad senatum perscriberem. De sacerdotio tuo quantam curam adhibuerim quamque difficili in re atque causa cognosces ex iis litteris quas Thrasoni, liberto tuo, dedi.
Te, mi Curio, pro tua incredibili in me benevolentia meaque item in te singulari rogo atque oro ne patiare quicquam mihi ad hanc provincialem molestiam temporis prorogari. Praesens tecum egi, cum te tribunum pl. isto anno fore non putarem, itemque petivi saepe per litteras, sed tum quasi a senatore, nobilissimo tamen adulescente et gratiosissimo, nunc a tribuno pl. et a Curione tribuno, non ut decernatur aliquid novi, quod solet esse difficilius, sed ut ne quid novi decernatur, ut et senati consultum et leges defendas, eaque mihi condicio maneat qua profectus sum. Hoc te vehementer etiam atque etiam rogo.
VIII. M. CICERO PRO COS. S. D. M. CAELIO
Athenis; prid. Non. Quint. 51
Quid? Tu me hoc tibi mandasse existimas ut mihi gladiatorum compositiones, ut vadimonia dilata et Chresti compilationem mitteres et ea quae nobis cum Romae sumus narrare nemo audeat? Vide quantum tibi meo iudicio tribuam (nec mehercule iniuria; politikteron enim te adhuc neminem cognovi): ne illa quidem curo mihi scribas quae maximis in rebus rei publicae geruntur cottidie, nisi quid ad me ipsum pertinebit. Scribent alii, multi nuntiabunt, perferet multa etiam ipse rumor. Qua re ego nec praeterita nec praesentia abs te sed, ut ab homine longe in posterum prospiciente, futura exspecto, ut ex tuis litteris, cum formam rei publicae viderim, quale aedificium futurum sit scire possim. Neque tamen adhuc habeo quod te accusem; neque enim fuit quod tu plus providere posses quam quivis nostrum in primisque ego, qui cum Pompeio compluris dies nullis in aliis nisi de re publica sermonibus versatus sum. Quae nec possunt scribi nec scribenda sunt; tantum habeto, civem egregium esse Pompeium et ad omnia quae providenda sunt in re publica et animo et consilio paratum. Qua re da te homini; complectetur, mihi crede. Iam idem illi et boni et mali cives videntur qui nobis videri solent.
Ego, cum Athenis decem ipsos dies fuissem multumque mecum Gallus noster Caninius, proficiscebar inde prid. Non. Quint., cum hoc ad te litterarum dedi. Tibi cum omnia mea commendatissima esse cupio tum nihil magis quam ne tempus nobis provinciae prorogetur. In eo mihi sunt omnia. Quod quando et quo modo et per quos agendum sit, tu optime constitues.
IX. M. CICERO PRO COS. S. D. M. CAELIO AEDILI CURULI
DESIGNATO
Primum tibi, ut debeo, gratulor laetorque cum praesenti tum etiam sperata tua
dignitate, serius non neglegentia mea sed ignoratione rerum omnium. In iis enim
sum locis quo et propter longinquitatem et propter latrocinia tardissime omnia
perferuntur. Et cum gratulor tum vero quibus verbis tibi gratias agam non
reperio, quod ita factus sis ut dederis nobis, quem ad modum scripseras ad me,
quod semper ridere possemus. Itaque, cum primum audivi, ego ille ipse factus sum
(scis quem dicam) egique omnis illos adulescentis quos ille iactitat. Difficile
est loqui; te autem contemplans absentem et quasi tecum coram loquerer
'non edepol quantam rem egeris neque quantum facinus
feceris.. . '
quod quia praeter opinionem mihi acciderat, referebam me ad illud:
'incredibile hoc factum obicitur.'
repente vero incessi 'omnibus laetitiis [laetus].' In quo cum obiurgarer quod
nimio gaudio paene desiperem, ita me defendebam:
'ego voluptatem animi nimiam.. . '
quid quaeris? Dum illum rideo, paene sum factus ille.
Sed haec pluribus multaque alia et de te et ad te cum primum ero aliquid nactus oti. Te vero, mi Rufe, diligo, quem mihi fortuna dedit amplificatorem dignitatis meae, ultorem non modo inimicorum sed etiam invidorum meorum, ut eos partim scelerum suorum, partim etiam ineptiarum paeniteret.
X. M. CICERO IMP. S. D. M. CAELIO AEDILI CURULI DESIGNATO
in castris ad Pindenissum; a. d. xvii Kal. Dec. 51
Tu vide quam ad me litterae non perferantur! non enim possum adduci ut abs te, postea quam aedilis es factus, nullas putem datas, praesertim cum esset tanta res tantae gratulationis, de te quia quod sperabam, de Hillo (balbus enim sum) quod non putaram. Atqui sic habeto, nullam me epistulam accepisse tuam post comitia ista praeclara quae me laetitia extulerunt; ex quo vereor ne idem eveniat in meas litteras. Equidem numquam domum misi unam epistulam quin esset ad te altera, nec mihi est te iucundius quicquam nec carius.
Sed (balbi non sumus) ad rem redeamus. Ut optasti, ita est. Velles enim, ais, tantum modo ut haberem negoti quod esset ad laureolam satis; Parthos times quia diffidis copiis nostris. Ergo ita accidit. Nam Parthico bello nuntiato locorum quibusdam angustiis et natura montium fretus ad Amanum exercitum adduxi satis probe ornatum auxiliis et quadam auctoritate apud eos qui me non norant nominis nostri. Multum est enim in his locis: 'hicine est ille qui urbem.. . ? Quem senatus.. . ?' Nosti cetera. Cum venissem ad Amanum, qui mons mihi cum Bibulo communis est divisus aquarum divertiis, Cassius noster, quod mihi magnae voluptati fuit, feliciter ab Antiochea hostem reiecerat, Bibulus provinciam acceperat.
Interea cum meis copiis omnibus vexavi Amaniensis, hostis sempiternos. Multi occisi, capti, reliqui dissipati. Castella munita improviso adventu capta et incensa. Ita victoria iusta imperator appellatus apud Issum, quo in loco, saepe ut ex te audivi, Clitarchus tibi narravit Dareum ab Alexandro esse superatum, abduxi exercitum ad infestissimam Ciliciae partem. Ibi quintum et vicensimum iam diem aggeribus, vineis, turribus oppugnabam oppidum munitissimum, Pindenissum, tantis opibus tantoque negotio ut mihi ad summam gloriam nihil desit nisi nomen oppidi. Quod si, ut spero, cepero, tum vero litteras publice mittam. Haec ad te in praesentia scripsi ut sperares te adsequi id quod optasses.
Sed ut redeam ad Parthos, haec aestas habuit hunc exitum satis felicem; ea quae sequitur magno est in timore. Qua re, mi Rufe, vigila, primum ut mihi succedatur; sin id erit, ut scribis et ut ego arbitror, spissius, illud quod facile est, ne quid mihi temporis prorogetur. De re publica ex tuis litteris, ut antea tibi scripsi, cum praesentia tum etiam futura magis exspecto. Qua re ut ad me omnia quam diligentissime perscribas te vehementer rogo.
XI. M. CICERO IMP. S. D. M. CAELIO AEDILI CURULI
Laodiceae; prid. Non. Apr. 50
Putaresne umquam accidere posse ut mihi verba deessent, neque solum ista vestra oratoria sed haec etiam levia nostratia? Desunt autem propter hanc causam quod mirifice sum sollicitus quidnam de provinciis decernatur. Mirum me desiderium tenet urbis, incredibile meorum atque in primis tui, satietas autem provinciae, vel quia videmur eam famam consecuti ut non tam accessio quaerenda quam fortuna metuenda sit vel quia totum negotium non est dignum viribus nostris, qui maiora onera in re publica sustinere et possim et soleam, vel quia belli magni timor impendet, quod videmur effugere si ad constitutam diem decedemus.
De pantheris per eos qui venari solent agitur mandatu meo diligenter. Sed mira paucitas est, et eas quae sunt valde aiunt queri quod nihil cuiquam insidiarum in mea provincia nisi sibi fiat. Itaque constituisse dicuntur in Cariam ex nostra provincia decedere. Sed tamen sedulo fit et in primis a Patisco. Quicquid erit, tibi erit; sed quid esset plane nesciebamus. Mihi mehercule magnae curae est aedilitas tua. Ipse dies me admonebat; scripsi enim haec ipsis Megalensibus. Tu velim ad me de omni rei publicae statu quam diligentissime perscribas; ea enim certissima putabo quae ex te cognoro.
XII. M. CICERO IMP. S. D. M. CAELIO AEDILI CURULI
in castris ad Pyramum(?); c. v Kal. Quint. 50
Sollicitus equidem eram de rebus urbanis. Ita tumultuosae contiones, ita molestae Quinquatrus adferebantur; nam citeriora nondum audieramus. Sed tamen nihil me magis sollicitabat quam in his molestiis non me, si quae ridenda essent, ridere tecum; sunt enim multa, sed ea non audeo scribere. Illud moleste fero, nihil me adhuc his de rebus habere tuarum litterarum. Qua re, etsi, cum tu haec leges, ego iam annuum munus confecero, tamen obviae mihi velim sint tuae litterae quae me erudiant de omni re publica, ne hospes plane veniam. Hoc melius quam tu facere nemo potest.
Diogenes tuus, homo modestus, a me cum Philone Pessinuntem discessit. Iter habebant [ad] Adiatorigem, quamquam omnia nec benigna nec copiosa cognorant.
Urbem, urbem, mi Rufe, cole et in ista luce vive! omnis peregrinatio, quod ego ab adulescentia iudicavi, obscura et sordida est iis quorum industria Romae potest illustris esse. Quod cum probe scirem, utinam in sententia permansissem! cum una mehercule ambulatiuncula atque uno sermone nostro omnis fructus provinciae non confero. Spero me integritatis laudem consecutum: non erat minor ex contemnenda quam est ex conservata provincia. Spem triumphi inicis: satis gloriose triumpharem, non essem quidem tam diu in desiderio rerum mihi carissimarum. Sed, ut spero, propediem te videbo. Tu mihi obviam mitte epistulas te dignas.
XIII. M. CICERO IMP. S. D. M. CAELIO AEDILI CURULI
Laodiceae; in. Mai. 50
Raras tuas quidem (fortasse enim non perferuntur) sed suavis accipio litteras; vel quas proxime acceperam, quam prudentis, quam multi et offici et consili! etsi omnia sic constitueram mihi agenda ut tu admonebas, tamen confirmantur nostra consilia cum sentimus prudentibus fideliterque suadentibus idem videri.
Ego Appium, ut saepe tecum locutus sum, valde diligo meque ab eo diligi statim coeptum esse ut simultatem deposuimus sensi. Nam et honorificus in me consul fuit et suavis amicus et studiosus studiorum etiam meorum. Mea vero officia ei non defuisse tu es testis, cui iam kvmikŽw martuw, ut opinor, accedit Phania; et mehercule etiam pluris eum feci quod te amari ab eo sensi. Iam me Pompei totum esse scis, Brutum a me amari intellegis. Quid est causae cur mihi non in optatis sit complecti hominem florentem aetate, opibus, honoribus, ingenio, liberis, propinquis, adfinibus, amicis, collegam meum praesertim et in ipsa collegi laude et scientia studiosum mei? Haec eo pluribus scripsi quod [non] nihil significabant tuae litterae subdubitare qua essem erga illum voluntate. Credo te audisse aliquid. Falsum est, mihi crede, si quid audisti. Genus institutorum et rationum mearum dissimilitudinem non nullam habet cum illius administratione provinciae. Ex eo quidam suspicati fortasse sunt animorum contentione, non opinionum dissensione, me ab eo discrepare. Nihil autem feci umquam neque dixi quod contra illius existimationem esse vellem; post hoc negotium autem et temeritatem nostri Dolabellae deprecatorem me pro illius periculo praebeo.
Erat in eadem epistula 'veternus civitatis.' Gaudebam sane et congelasse nostrum amicum laetabar otio. Extrema pagella pupugit me tuo chirographo. Quid ais? Caesarem nunc defendit Curio? Quis hoc putaret, praeter me? Nam, ita vivam, putavi. Di immortales, quam ego risum nostrum desidero!
Mihi erat in animo, quoniam iuris dictionem confe
XIV. M. CICERO IMP. S. D. M. CAELIO AEDILI CURULI M. Fabio, viro optimo et homine doctissimo, familiarissime utor mirificeque
eum diligo cum propter summum ingenium eius summamque doctrinam tum propter
singularem modestiam. Eius negotium sic velim suscipias ut si esset res mea.
Novi ego vos magnos patronos; hominem occidat oportet qui vestra opera uti
velit. Sed in hoc homine nullam accipio excusationem. Omnia relinques, si me
amabis, cum tua opera Fabius uti volet.
Ego res Romanas vehementer exspecto et desidero, in primisque quid agas scire
cupio. Nam iam diu propter hiemis magnitudinem nihil novi ad nos adferebatur.
XV. M. CICERO IMP. S. D. M. CAELIO AEDILI CURULI Non potuit accuratius agi nec prudentius quam est actum a te cum Curione de
supplicatione; et hercule confecta res ex sententia mea est cum celeritate tum
quod is qui erat iratus, competitor tuus et idem meus, adsensus est ei qui
ornavit res nostras divinis laudibus. Qua re scito me sperare ea quae sequuntur;
ad quae tu te para.
Dolabellam a te gaudeo primum laudari, deinde etiam amari. Nam ea quae speras
Tulliae meae prudentia temperari posse, scio cui tuae epistulae respondeant.
Quid si meam legas quam ego tum ex tuis litteris misi ad Appium? sed quid agas?
sic vivitur. Quod actum est di approbent! spero fore iucundum generum nobis,
multumque in eo tua nos humanitas adiuvabit.
Res publica me valde sollicitat. Faveo Curioni, Caesarem honestum esse cupio,
pro Pompeio emori possum, sed tamen ipsa re publica nihil mihi est carius; in
qua tu non valde te iactas. Districtus enim mihi videris esse, quod et bonus
civis et bonus amicus es.
Ego de provincia decedens quaestorem Coelium praeposui provinciae. 'Puerum'
inquis. At quaestorem, at nobilem adulescentem, at omnium fere exemplo. Neque
erat superiore honore usus quem praeficerem. Pomptinus multo ante discesserat, a
Quinto fratre impetrari non poterat; quem tamen si reliquissem, dicerent iniqui
non me plane post annum, ut senatus voluisset, de provincia decessisse quoniam
alterum me reliquissem. Fortasse etiam illud adderent, senatum eos voluisse
provinciis praeesse qui antea non praefuissent, fratrem meum triennium Asiae
praefuisse. Denique nunc sollicitus non sum; si fratrem reliquissem, omnia
timerem. Postremo non tam mea sponte quam potentissimorum duorum exemplo, qui
omnis Cassios Antoniosque complexi sunt, hominem adulescentem non tam allicere
volui quam alienare nolui. Hoc tu meum consilium laudes necesse est; mutari enim
non potest.
De Ocella parum ad me plane scripseras et in actis non erat. Tuae res gestae
ita notae sunt ut trans montem Taurum etiam de Matrinio sit auditum. Ego, nisi
quid me etesiae morabuntur, celeriter, ut spero, vos videbo.
XVI. M. CICERO IMP. S. D. M. CAELIO Magno dolore me adfecissent tuae litterae nisi iam et ratio ipsa depulisset
omnis molestias et diuturna desperatione rerum obduruisset animus ad dolorem
novum. Sed tamen qua re acciderit ut ex meis superioribus litteris id
suspicarere quod scribis nescio. Quid enim in illis fuit praeter querelam
temporum, quae non meum animum magis sollicitum haberent quam tuum? Nam non eam
cognovi aciem ingeni tui quod ipse videam te id ut non putem videre. Illud
miror, adduci potuisse te, qui me penitus nosse deberes, ut existimares aut me
tam improvidum qui ab excitata fortuna ad inclinatam et prope iacentem
desciscerem aut tam inconstantem ut collectam gratiam florentissimi hominis
effunderem a meque ipse deficerem et, quod initio semperque fugi, civili bello
interessem.
Quod est igitur meum triste consilium? Ut discederem fortasse in aliquas
solitudines. Nosti enim non modo stomachi mei, cuius tu similem quondam habebas,
sed etiam oculorum in hominum insolentium indignitate fastidium. Accedit etiam
molesta haec pompa lictorum meorum nomenque imperi quo appellor. Eo si onere
carerem, quamvis parvis Italiae latebris contentus essem. Sed incurrit haec
nostra laurus non solum in oculos sed iam etiam in voculas malevolorum. Quod cum
ita esset, nil tamen umquam de profectione nisi vobis approbantibus cogitavi.
Sed mea praediola tibi nota sunt; in his mihi necesse est esse, ne amicis
molestus sim. Quod autem in maritimis facillime sum, moveo non nullis
suspicionem velle me navigare. Quod tamen fortasse non nollem si possem ad
otium. Nam ad bellum quidem, qui convenit? Praesertim contra eum cui spero me
satis fecisse ab eo cui iam satis fieri nullo modo potest.
Deinde sententiam meam tu facillime perspicere potuisti iam ab illo tempore
cum in Cumanum mihi obviam venisti. Non enim te celavi sermonem T. Ampi. Vidisti
quam abhorrerem ab urbe relinquenda, cum audissem. Nonne tibi adfirmavi quidvis
me potius perpessurum quam ex Italia ad bellum civile exiturum? Quid ergo
accidit cur consilium mutarem? Nonne omnia potius ut in sententia permanerem?
Credas hoc mihi velim, quod puto te existimare, me ex his miseriis nihil aliud
quaerere nisi ut homines aliquando intellegant me nihil maluisse quam pacem, ea
desperata nihil tam fugisse quam arma civilia. Huius me constantiae puto fore ut
numquam paeniteat. Etenim memini in hoc genere gloriari solitum esse familiarem
nostrum Q. Hortensium, quod numquam bello civili interfuisset. Hoc nostra laus
erit illustrior quod illi tribuebatur ignaviae, de nobis id existimari posse non
arbitror.
Nec me ista terrent quae mihi a te ad timorem fidissime atque amantissime
proponuntur. Nulla est enim acerbitas quae non omnibus hac orbis terrarum
perturbatione impendere videatur. Quam quidem ego a re publica meis privatis et
domesticis incommodis libentissime, vel istis ipsis quae tu me mones ut caveam,
redemissem. Filio meo, quem tibi carum esse gaudeo, si erit ulla res publica,
satis amplum patrimonium relinquam in memoria nominis mei; sin autem nulla erit,
nihil accidet ei separatim a reliquis civibus. Nam quod rogas ut respiciam
generum meum, adulescentem optimum mihique carissimum, an dubitas, qui scias
quanti cum illum tum vero Tulliam meam faciam, quin ea me cura vehementissime
sollicitet et eo magis quod in communibus miseriis hac tamen oblectabar specula,
Dolabellam meum, vel potius nostrum, fore ab iis molestiis quas liberalitate sua
contraxerat liberum? Velim quaeras quos ille dies sustinuerit in urbe dum fuit,
quam acerbos sibi, quam mihimet ipsi socero non honestos.
Itaque neque ego hunc Hispaniensem casum exspecto, de quo mihi exploratum est
ita esse ut tu scribis, neque quicquam astute cogito. Si quando erit civitas,
erit profecto nobis locus; sin autem non erit, in easdem solitudines tu ipse, ut
arbitror, venies in quibus nos consedisse audies. Sed ego fortasse vaticinor et
haec omnia meliores habebunt exitus. Recordor enim desperationes eorum qui senes
erant adulescente me. Eos ego fortasse nunc imitor et utor aetatis vitio. Velim
ita sit; sed tamen.
Togam praetextam texi Oppio puto te audisse; nam Curtius noster dibaphum
cogitat, sed eum infector moratur. Hoc aspersi ut scires me tamen in stomacho
solere ridere. [de] Dolabella quod scripsi suadeo videas tamquam si tua res
agatur.
Extremum illud erit: nos nihil turbulenter, nihil temere faciemus. Te tamen
oramus, quibuscumque erimus in terris, ut nos liberosque nostros ita tueare ut
amicitia nostra et tua fides postulabit.
XVII. M. CICERO IMP. S. D. CANINI SALLUSTIO PRO Q Litteras a te mihi [binas] stator tuus reddidit Tarsi a. d. XVI Kal. Sext.
his ego ordine, ut videris velle, respondebo.
De successore meo nihil audivi neque quemquam fore arbitror. Quin ad diem
decedam nulla causa est, praesertim sublato metu Parthico. Commoraturum me
nusquam sane arbitror. Rhodum Ciceronum causa puerorum accessurum puto, neque id
tamen certum. Ad urbem volo quam primum venire; sed tamen iter meum rei publicae
et rerum urbanarum ratio gubernabit. Successor tuus non potest ita maturare ullo
modo ut tu me in Asia possis convenire.
De rationibus referendis, non erat incommodum te nullam referre, quam tibi
scribis a Bibulo fieri potestatem; sed id vix mihi videris per legem Iuliam
facere posse, quam Bibulus certa quadam ratione non servat, tibi magno opere
servandam censeo.
Quod scribis Apamea praesidium deduci non oportuisse, videbam item ceteros
existimare molesteque ferebam de ea re minus commodos sermones malevolorum
fuisse. Sed Parthi transierint necne praeter te video dubitare neminem. Itaque
omnia praesidia, quae magna et firma paraveram, commotus hominum non dubio
sermone dimisi.
Rationes mei quaestoris nec verum fuit me tibi mittere nec tamen erant
confectae. Eas nos Apameae deponere cogitabamus. De praeda mea praeter
quaestores urbanos, id est populum Romanum, terruncium nec attigit nec tacturus
est quisquam. Laodiceae me praedes accepturum arbitror omnis pecuniae publicae,
ut et mihi et populo cautum sit sine vecturae periculo. Quod scribis ad me de
drachmum CCCIccc, nihil est quod in isto genere cuiquam possim commodare. Omnis
enim pecunia ita tractatur ut praeda a praefectis, quae autem mihi attributa est
a quaestore curetur.
Quod quaeris quid existimem de legionibus quae decretae sunt in Syriam, antea
dubitabam venturaene essent; nunc mihi non est dubium quin, si antea auditum
erit otium esse in Syria, venturae non sint. Marium quidem successorem tarde
video esse venturum, propterea quod senatus ita decrevit ut cum legionibus iret.
Uni epistulae respondi; venio ad alteram. Petis a me ut Bibulo te quam
diligentissime commendem. In quo mihi voluntas non deest, sed locus esse videtur
tecum etulandi. Solus enim tu ex omnibus qui cum Bibulo sunt certiorem me
numquam fecisti quam valde Bibuli voluntas a me sine causa abhorreret. Permulti
enim ad me detulerunt, cum magnus Antiocheae metus esset et magna spes in me
atque in exercitu meo, solitum dicere quidvis se perpeti malle quam videri
eguisse auxilio meo. Quod ego officio quaestorio te adductum reticere de
praetore tuo non moleste ferebam, quamquam quem ad modum tractarere audiebam.
Ille autem, cum ad Thermum de Parthico bello scriberet, ad me litteram numquam
misit, ad quem intellegebat eius belli periculum pertinere. Tantum de auguratu
fili sui scripsit ad me; in quo ego misericordia commotus, et quod semper
amicissimus Bibulo fui, dedi operam ut ei quam humanissime scriberem. Ille si in
omnis est malevolus, quod numquam existimavi, minus offendor in me; sin autem a
me est alienior, nihil tibi meae litterae proderunt. Nam ad senatum quas Bibulus
litteras misit, in iis, quod mihi cum illo erat commune sibi soli attribuit; se
ait curasse ut cum quaestu populi pecunia permutaretur. Quod autem meum erat
proprium, ut alariis Transpadanis uti negarem, id etiam populo se remisisse
scribit. Quod vero illius erat solius id mecum communicat: 'equitibus
auxiliariis' inquit 'cum amplius frumenti postularemus.' Illud vero pusilli
animi et in ipsa malevolentia ieiuni atque inanis, quod Ariobarzanem, quia
senatus per me regem appellavit mihique commendavit, iste in litteris non regem
sed regis Ariobarzanis filium appellat. Hoc animo qui sunt deteriores fiunt
rogati. sed tibi morem gessi, litteras ad eum scripsi. quas cum acceperis,
facies quod voles.
XVIII. M. CICERO IMP. S. D. Q. THERMO PRO PR. Officium meum erga Rhodonem ceteraque mea studia quae tibi ac tuis praestiti
tibi, homini gratissimo, grata esse vehementer gaudeo, mihique scito in dies
maiori curae esse dignitatem tuam; quae quidem a te ipso integritate et
clementia tua sic amplificata est ut nihil addi posse videatur. Sed mihi magis
magisque cottidie de rationibus tuis cogitanti placet illud meum consilium quod
initio Aristoni nostro, ut ad me venit, ostendi, gravis te suscepturum
inimicitias si adulescens potens et nobilis a te ignominia adfectus esset. Et
hercule sine dubio erit ignominia. Habes enim neminem honoris gradu superiorem;
ille autem, ut omittam nobilitatem, hoc ipso vincit viros optimos hominesque
innocentissimos legatos tuos, quod et quaestor est et quaestor tuus. Nocere tibi
iratum neminem posse perspicio, sed tamen tris fratris summo loco natos,
promptos, non indisertos, te nolo habere iratos, iure praesertim; quos video
deinceps tribunos pl. per triennium fore. Tempora autem rei publicae qualia
futura sint quis scit? Mihi quidem turbulenta videntur fore. Cur ego te velim
incidere in terrores tribunicios, praesertim cum sine cuiusquam reprehensione
quaestoriis legatis quaestorem possis anteferre? Qui si se dignum maioribus suis
praebuerit, ut spero et opto, tua laus ex aliqua parte fuerit; sin quid
offenderit, sibi totum, nihil tibi offenderit.
Quae mihi veniebant in mentem quae ad te pertinere arbitrabar, quod in
Ciliciam proficiscebar, existimavi me ad te oportere scribere. tu quod egeris,
id velim di approbent. sed si me audies, vitabis inimicitias et posteritatis
otio consules.
XIX. M. TULLIUS M. F. [M. N.] CICERO IMP. S. D. C. COELIO
L. F. C. N. CALDO Q Cum optatissimum nuntium accepissem te mihi quaestorem obtigisse, eo
iucundiorem mihi eam sortem sperabam fore quo diutius in provincia mecum
fuisses. Magni enim videbatur interesse ad eam necessitudinem quam nobis fors
tribuisset consuetudinem quoque accedere. Postea, cum mihi nihil neque a te ipso
neque ab ullo alio de adventu tuo scriberetur, verebar ne ita caderet, quod
etiam nunc vereor, ne, ante quam tu in provinciam venisses, ego de provincia
decederem. Accepi autem a te missas litteras in Cilicia, cum essem in castris,
a. d. X Kal. Quint., scriptas humanissime, quibus facile et officium et ingenium
tuum perspici posset; sed neque unde nec quo die datae essent aut quo tempore te
exspectarem significabant, nec is qui attulerat a te acceperat, ut ex eo scirem
quo ex loco aut quo tempore essent datae. Quae cum essent incerta, existimavi
tamen faciendum esse ut ad te statores meos et lictores cum litteris mitterem.
Quas si satis opportuno tempore accepisti, gratissimum mihi feceris si ad me in
Ciliciam quam primum veneris. Nam quod ad me Curius, consobrinus tuus, mihi, ut
scis, maxime necessarius, quod item C. Vergilius, propinquus tuus,
familiarissimus noster, de te accuratissime scripsit, valet id quidem apud me
multum, sicuti debet hominum amicissimorum diligens commendatio, sed tuae
litterae de tua praesertim dignitate et de nostra coniunctione maximi sunt apud
me ponderis. Mihi quaestor optatior obtingere nemo potuit. Quam ob rem
quaecumque a me ornamenta ad te [proficisci poterunt] proficiscentur, ut omnes
intellegant a me habitam esse rationem tuae maiorumque tuorum dignitatis. Sed id
facilius consequar si ad me in Ciliciam veneris. Quod ego et mea et rei publicae
et maxime tua interesse arbitror. Si ipsa res publica tibi narrare posset, quomodo sese haberet, non facilius
ex ea cognoscere posses, quam ex liberto tuo Phania: ita est homo non modo
prudens, verum etiam, quod iuvet, curiosus; quapropter ille tibi omnia
explanabit, id enim mihi et ad brevitatem est aptius et ad reliquas res
providentius. De mea autem benevolentia erga te, etsi potes ex eodem Phania
cognoscere, tamen videnter, etiam aliquae meae partes: sic enim tibi persuade,
carissimum te mihi esse cum propter multas suavitates ingenii, officii,
humanitatis tuae, tum quod ex tuis litteris et ex multorum sermonibus intelligo
omnia, quae a me profecta sunt in te, tibi accidisse gratissima; quod cum ita
sit, perficiam profecto, ut longi temporis usuram, qua caruimus intermissa
nostra consuetudine, et gratia et crebritate et magnitudine officiorum meorum
sarciam, idque me, quoniam tu ita vis, puto non invita Minerva esse facturum,
quam quidem ego, si forte de tuis sumpsero, non solum Pallãda, sed
etiam ÉAppiãda nominabo. Cilix, libertus tuus, antea mihi
minus fuit notus; sed, ut mihi reddidit a te litteras plenas et amoris et
officii, mirifice ipse suo sermone subsecutus est humanitatem litterarum tuarum:
iucunda mihi eius oratio fuit, cum de animo tuo, de sermonibus, quos de me
haberes quotidie, mini narraret; quid quaeris? biduo factus est mihi familiaris,
ita tamen, ut Phaniam valde sim desideraturus, quem cum Romam remittes, quod, ut
putabamus, celeriter eras facturus, omnibus ei de rebus, quas agi, quas curari a
me voles, mandata des velim. L. Valerium iureconsultum valde tibi commendo, sed
ita etiam, si non est iure consultus, melius enim ei cavere volo, quam ipse
aliis solet. Valde hominem diligo: est ex meis domesticis atque intimis
familiaribus. Omnino tibi agit gratias, sed idem scribit meas litteras maximum
apud te pondus habituras: id eum ne fallat, etiam atque etiam rogo.
II. Scr. Romae ineunte a.u.c. 703 (ante Non. Maias). Cum et contra voluntatem meam et praetor opinionem accidisset, ut mihi cum
imperio in provinciam proficisci necesse esset, in multis et variis molestiis
cogitationibusque meis haec una consolatio occurrebat, quod neque tibi amicior,
quam ego sum, quisquam posset succedere neque ego ab ullo provinciam accipere,
qui mallet eam quam maxime mihi aptam explicatamque tradere; quod si tu quoque
eandem de mea voluntate erga te spem habes, ea te profecto numquam fallet. A te
maximo opere pro nostra summa coniunctione tuaque singulari humanitate etiam
atque etiam quaeso et peto, ut, quibuscumque rebus poteris— poteris autem
plurimis—, prospicias et consulas rationibus meis. Vides ex senatus consulto
provinciam esse habendam: si eam, quod eius facere potueris, quam expeditissimam
mihi tradideris, facilior erit mihi quasi decursus mei temporis. Quid in eo
genere efficere possis, tui consilii est: ego te, quod tibi veniet in mentem mea
interesse, valde rogo. Pluribus verbis ad te scriberem, si aut tua humanitas
longiorem orationem exspectaret aut id fieri nostra amicitia pateretur aut res
verba desideraret ac non pro se ipsa loqueretur: hoc velim tibi persuadeas, si
rationibus meis provisum a te esse intellexero, magnam te ex eo et perpetuam
voluptatem esse capturum.
III. Scr. Brundisii exeunte mense Maio a.u.c. 703. A. d. XI. Kalendas Iunias Brundisium cum venissem, Q. Fabius Virgilianus,
legatus tuus, mihi praesto fuit eaque me ex tuis mandatis monuit, quae non mihi,
ad quem pertinebant, sed universo senatui venerant in mentem, praesidio firmiore
opus esse ad istam provinciam; censebant enim omnes fere, ut in Italia
supplementum meis et Bibuli legionibus scriberetur: id cum Sulpicius consul
passurum se negaret, multa nos quidem questi sumus, sed tantus consensus senatus
fuit, ut mature proficisceremur, parendum ut fuerit, itaque fecimus. Nunc, quod
a te petii litteris iis, quas Romae tabellariis tuis dedi, velim tibi curae sit,
ut, quae successori coniunctissimo et amicissimo commodare potest is, qui
provinciam tradit, ut ea pro nostra consociatissima voluntate cura ac diligentia
tua complectare, ut omnes intelligant nec me benevolentiori cuiquam succedere
nec te amiciori potuisse provinciam tradere. Ex iis litteris, quarum ad me
exemplum misisti, quas in senatu recitari voluisti, sic intellexeram, permultos
a te milites esse dimissos; sed mihi Fabius idem demonstravit te id cogitasse
facere, sed, cum ipse a te discederet, integrum militum numerum fuisse: id si
ita est, pergratum mihi feceris, si istas exiguas copias, quas habuisti, quam
minime imminueris; qua de re senatus consulta quae facta sunt, ad te missa esse
arbitror. Equidem pro eo, quanti te facio, quidquid feceris, approbabo, sed te
quoque confido ea facturum, quae mihi intelliges maxime esse accommodata. Ego C.
Pomptinum, legatum meum, Brundisii exspectabam eumque ante Kalendas Iunias
Brundisium venturum arbitrabar; qui cum venerit, quae primum navigandi nobis
facultas data erit, utemur.
IV. Scr. Brundisii Nonis Iuniis a.u.c. 703. Pridie Nonas Iunias, cum essem Brundisii, litteras tuas accepi, quibus erat
scriptum te L. Clodio mandasse, quae illum mecum loqui velles: eum sane
exspectabam, ut ea, quae a te afferret, quam primum cognoscerem. Meum studium
erga te et officium, tametsi multis iam rebus spero tibi esse cognitum, tamen in
iis maxime declarabo, quibus plurimum significare potuero tuam mihi
existimationem et dignitatem carissimam esse. Mihi et Q. Fabius Virgilianus et
C. Flaccus L. f. et diligentissime M. Octavius Cn. f. demonstravit me a te
plurimi fieri; quod egomet multis argumentis iam antea iudicarum maximeque illo
libro augurali, quem ad me amantissime scriptum suavissimum misisti. Mea in te
omnia summae necessitudinis officia constabunt; nam cum te ipsum, ex quo tempore
tu me diligere coepisti, quotidie pluris feci, tum accesserunt etiam
coniunctiones necessariorum tuorum—duo enim duarum aetatum plurimi facio, Cn.
Pompeium, filiae tuae socerum, et M. Brutum, generum tuum—collegiique
coniunctio, praesertim tam honorifice a te approbata, non mediocre vinculum mihi
quidem attulisse videtur ad voluntates nostras copulandas. Sed et, si Clodium
convenero, ex illius sermone ad te scribam plura et ipse operam dabo te ut quam
primum videam. Quod scribis tibi manendi causam eam fuisse, ut me convenires, id
mihi, ne mentiar, est gratum.
V. Scr. Trallibus a. d. VI. Kal. Sext. a.u.c. 703. Tralles veni a. d. VI. Kal. Sextilis. Ibi mihi praesto fuit L. Lucillius cum
litteris mandatisque tuis; quo quidem hominem neminem potuisti nec mihi
amiciorem nec, ut arbitror, ad ea cognoscenda, quae scire volebam, aptiorem
prudentioremve mittere; ego autem et tuas litteras legi libenter et audivi
Lucillium diligenter. Nunc, quoniam et tu ita sentis—scribis enim, quae de
nostris officiis ego ad te scripserim, etsi tibi iucunda fuerint, tamen, quoniam
ex alto repetita sint, non necessaria te putasse—et re vera confirmata
amicitia et perspecta fide commemoratio officiorum supervacanea est, eam partem
orationis praetermittam; tibi tamen agam, ut debeo, gratias, animadverti enim et
didici ex tuis litteris te omnibus in rebus habuisse rationem, ut mihi
consuleres praestitueresque et praeparares quodammodo omnia, quo mea ratio
facilior et solutior esse posset. Hoc tuum officium cum mihi gratissimum esse
dicam, sequitur illud, ut te existimare velim mihi magnae curae fore atque esse
iam, primum ut ipse tu tuique omnes, deinde ut etiam reliqui scire possint me
tibi esse amicissimum; quod quibus adhuc non satis est perspectum, ii mihi nolle
magis nos hoc amino esse quam non intelligere videntur; sed profecto
intelligent, neque enim obscuris personis nec parvis in causis res agetur. Sed
haec fieri melius quam dici aut scribi volo. Quod itinerum meorum ratio te
nonnullam in dubitationem videtur adducere, visurusne me sis in provincia, ea
res sic se habet: Brundisii cum loquerer cum Phania, liberto tuo, veni in eum
sermonem, ut dicerem me libenter ad eam partem provinciae primum esse venturum,
quo to maxime velle arbitraretur; tunc mihi ille dixit, quod classe tu velles
decedere, per fore accommodatum tibi, si ad illam maritimam partem provinciae
navibus accessissem; dixi me esse facturum, itaque fecissem, nisi mihi L.
Clodius noster Corcyrae dixisset minime id esse faciendum; te Laodiceae fore ad
meum adventum: erat id mihi multo brevius multoque commodius, cum praesertim te
ita malle arbitrarer; tua ratio postea est commutata. Nunc quid fieri possit, tu
facillime statues; ego tibi meum consilium exponam: pr. Kalendas Sextiles puto
me Laodiceae fore; perpaucos dies, dum pecunia accipitur, quae mihi ex publica
permutatione debetur, commorabor; deinde iter faciam ad exercitum, ut circiter
Idus Sextiles putem me ad Iconium fore. Sed, si quid nunc me fallit in
scribendo—procul enim aberam ab re ipsa et a locis—, simul ac progredi
coepero, quam celerrime potero et quam creberrimis litteris faciam ut tibi nota
sit omnis ratio dierum atque itinerum meorum. Oneris tibi imponere nec audeo
quidquam nec debeo; sed, quod commodo tuo fieri possit, utriusque nostrum magni
interest, ut te videam ante, quam decedas: quam facultatem si quis casus
eripuerit, mea tamen in te omnia officia constabunt non secus ac si te vidissem;
tibi de nostris rebus nihil sum ante mandaturus per litteras, quam desperaro
coram me tecum agere posse. Quod te a Scaevola petisse dicis, ut, dum tu
abesses, ante adventum meum provincia, praeesset, eum ego Ephesi vidi fuitque
mecum familiariter triduum illud, quod ego Ephesi commoratus sum, nec ex eo
quidquam audivi, quod sibi a te mandatum diceret. Ac sane vellem potuisset
obsequi voluntati tuae; non enim arbitror noluisse.
VI. Scr. in castris ad Iconium pr. Kal. Sept. a. u. c.
703. Cum meum factum cum tuo comparo, etsi non magis mihi faveo in nostra amicitia
tuenda quam tibi, tamen multo magis meo facto delector quam tuo. Ego enim
Brundisii quaesivi ex Phania, cuius mihi videbar et fidelitatem erga to
perspexisse et nosse locum, quem apud te is teneret, quam in partem
provinciae maxime putaret te velle ut in succedendo primum venirem; cum ille
mihi respondisset nihil me tibi gratius facere posse, quam si ad Sidam
navigassem, etsi minus dignitatis habebat ille adventus et ad multas res mihi
minus erat aptus, tamen ita me dixi esse facturum. Idem ego; cum L. Clodium
Corcyrae convenissem, hominem ita tibi coniunctum, ut mihi, cum illo cum
loquerer, tecum loqui viderer, dixi ei me ita facturum esse, ut in eam partem,
quam Phania rogasset, primum venirem; tunc ille, mihi cum gratias egisset, magno
opere a me petivit, ut Laodiceam protinus irem; te in prima provincia velle
esse, ut quam primum decederes; quin, nisi ego successor essem, quem tu cuperes
videre, te antea, quam tibi successum esset, decessurum fuisse—quod quidem
erat consentaneum cum iis litteris, quas ego Romae acceperam, ex quibus
perspexisse mihi videbar, quam festinares decedere—; respondi Clodio me ita
esse facturum ac multo quidem libentius, quam si illud esset faciendum, quod
promiseram Phaniae: itaque et consilium mutavi et ad te statim mea manu scriptas
litteras misi, quas quidem ex tuis litteris intellexi satis mature ad te esse
perlatas. Hoc ego meo facto valde detector, nihil enim potuit fieri amantius;
considera nunc vicissim tuum: non modo ibi non fuisti, ubi me quam primum videre
posses, sed eo discessisti, quo ego te ne persequi quidem possem triginta
diebus, qui tibi ad decedendum lege, ut opinor, Cornelia constituti essent, ut
tuum factum iis, qui, quo animo inter nos simus, ignorant, alieni hominis, ut
levissime dicam, et fugientis congressum, meum vero coniunctissimi et amicissimi
esse videatur. Ac mihi tamen, antequam in provinciam veni, redditae sunt a te
litterae, quibus etsi te Tarsum proficisci demonstrabas, tamen mihi non dubiam
spem mei conveniendi afferebas, cum interea, credo equidem, malevoli
homines—late enim patet hoc vitium et est in multis—. sed tamen probabilem
materiem nacti sermonis ignari meae constantiae conabantur alienare a te
voluntatem meam, qui te forum Tarsi agere, statuere multa, decernere, iudicare
dicerent, quam posses iam suspicari tibi esse successum, quae ne ab iis quidem
fieri solerent, qui brevi tempore sibi succedi putarent. Horum ego sermone non
movebar, quin etiam, credas mihi velim, si quid tu ageres, levari me putabam
molestia et ex annua provincia, quae mihi longa videretur, prope iam undecim
mensum provinciam factam esse gaudebam, si absenti mihi unius mensis labor
detractus esset: illud, vere dicam, me movet, in tanta militum paucitate abesse
tres cohortes, quae sint plenissimae, nec me scire ubi sint; molestissime autem
fero, quod, te ubi visurus sim, nescio, eoque ad te tardius scripsi, quod
quotidie te ipsum exspectabam, cum interea ne litteras quidem ullas accepi, quae
me docerent, quid ageres aut ubi te visurus essem. Itaque virum fortem mihique
in primis probatum, D. Antonium, praefectum evocatorum, misi ad te, cui, si tibi
videretur, cohortes traderes, ut, dum tempus anni esset idoneum, aliquid negotii
gerere possem: in quo, tuo consilio ut me sperarem esse usurum, et amicitia
nostra et litterae tuae fecerant, quod ne nunc quidem despero; sed plane, quando
aut ubi te visurus sim, nisi ad me scripseris, ne suspicari quidem possum. Ego,
ut me tibi amicissimum esse et aequi et iniqui intelligant, curabo: de tuo in me
animo iniquis secus existimandi videris nonnihil loci dedisse; id si correxeris,
mihi valde gratum erit. Et, ut habere rationem possis, quo loco me salva lege
Cornelia convenias, ego in provinciam veni pridie Kalendas Sextiles, iter in
Ciliciam facio per Cappadociam, castra movi ab Iconio pridie Kalendas
Septembres. Nunc tu et ex diebus et ex ratione itineris, si putabis me esse
conveniendum, constitues, quo loco id commodissime fieri possit et quo die.
VII. Scr. Laodiceae circiter Id. Februarias a.u.c.
704. Pluribus verbis ad te scribam, cum plus otii nactus ero: haec scripsi subito,
cum Bruti pueri Laodiceae me convenissent et se Romam properare dixissent;
itaque nullas iis praeterquam ad te et ad Brutum dedi litteras. Legati Appiani
mihi volumen a te plenum querelae iniquissimae reddiderunt, quod eorum
aedificationem litteris meis impedissem; eadem autem epistula petebas, ut eos
quam primum, ne in hiemem inciderent, ad facultatem aedificandi liberarem, et
simul peracute querebare, quod eos tributa exigere vetarem, priusquam ego re
cognita permisissem; genus enim quoddam fuisse impediendi, cum ego cognoscere
non possem, nisi cum ad hiemem me ex Cilicia recepissem. Ad omnia accipe et
cognosce aequitatem expostulationis tuae: primum, cum ad me aditum esset ab iis,
qui dicerent a se intolerabilia tributa exigi, quid habuit iniquitatis me
scribere, ne facerent, antequam ego rem causamque cognossem? Non poteram, credo,
ante hiemem; sic enim scribis: quasi vero ad cognoscendum ego ad illos, non illi
ad me venire debuerint. "Tam longe?" inquis. Quid? cum dabas iis
litteras, per quas mecum agebas, ne eos impedirem, quo minus ante hiemem
aedificarent, non eos ad me venturos arbitrabare? tametsi id quidem fecerunt
ridicule; quas enim litteras afferebant, ut opus aestate facere possent, eas
mihi post brumam reddiderunt. Sed scito et multo plures esse, qui de tributis
recusent, quam qui exigi velint, et me tamen, quod te velle existimem, esse
facturum. De Appianis hactenus. A Pausania, Lentuli liberto, accenseo meo,
audivi, cum diceret te secum esse questum, quod tibi obviam non prodissem.
Scilicet contempsi te, nec potest fieri me quidquam superbius! cum puer tuus ad
me secunda fere vigilia venisset isque te ante lucem Iconium mihi venturum
nuntiasset, incertumque, utra via, cum essent duae, altera Varronem, tuum
familiarissimum, altera Q. Leptam, praefectum fabrum meum, tibi obviam misi.
Mandavi utrique eorum, ut ante ad me excurrerent, ut tibi obviam prodire possem:
currens Lepta venit mihique nuntiavit te iam castra praetergressum esse;
confestim Iconium veni; cetera iam tibi nota sunt. An ego tibi obviam non
prodirem, primum Ap. Claudio, deinde imperatori, deinde more maiorum, deinde,
quod caput est, amico? qui in isto genere multo etiam ambitiosius facere soleam,
quam honos meus et dignitas postulat. Sed haec hactenus: illud idem Pausania
dicebat te dixisse: "quid? Appius Lentulo, Lentulus Ampio processit obviam,
Cicero Appio noluit?" Quaeso, etiamne tu has ineptias, homo mea sententia
summa prudentia, multa etiam doctrina, plurimo rerum usu, addo urbanitatem, quae
est virtus, ut Stoici rectissime putant? ullam Appietatem aut Lentulitatem
valere apud me plus quam ornamenta virtutis existimas? Cum ea consecutus nondum
eram, quae sunt hominum opinionibus amplissima, tamen ista vestra nomina numquam
sum admiratus; viros eos, qui ea vobis reliquissent, magnos arbitrabar: postea
vero quam ita et cepi et gessi maxima imperia, ut mihi nihil neque ad honorem
neque ad gloriam acquirendum putarem, superiorem quidem numquam, sed parem vobis
me speravi esse factum. Nec mehercule aliter vidi existimare vel Cn. Pompeium,
quem omnibus, qui umquam fuerunt, vel P. Lentulum, quem mihi ipsi antepono: tu
si aliter existimas, nihil errabis, si paullo diligentius, ut, quid sit eugeneia,
quid sit nobilitas, intelligas, Athenodorus, Sandonis filius, quid de his rebus
dicat, attenderis. Sed, ut ad rem redeam, me tibi non amicum modo, verum etiam
amicissimum existimes velim: profecto omnibus officiis meis efficiam, ut ita
esse vere possis iudicare. Tu autem si id agis, ut minus mea causa, dum ego
absim, debere videaris, quam ego tua laborarim, libero te ista cura:
par' emoige kai alloi Si autem natura es philaitios, illud non perficies quo minus tua causa
velim, hoc assequere, ut, quam in partem tu accipias, minus laborem. Haec ad te
scripsi liberius fretus conscientia officii mei benevolentiaeque, quam a me
certo iudicio susceptam, quoad tu voles, conservabo.
VIII. Scr. in castris in agro Mopsuhestiae a. d.
VIII. Idus Octobres a.u.c. 703. Etsi, quantum ex tuis litteris intelligere potui, videbam te hanc epistulam,
cum ad urbem esses, lecturum refrigerato iam levissimo sermone hominum
provincialium, tamen, cum tu tam multis verbis ad me de improborum oratione
scripsisses, faciendum mihi putavi, ut tuis litteris brevi responderem. Sed
prima duo capita epistulae tuae tacita mihi quodammodo relinquenda sunt; nihil
enim habent, quod definitum sit aut certum, nisi me vultu et taciturnitate
significasse tibi non esse amicum, idque pro tribunali, cum aliquid ageretur, et
nonnullis in conviviis intelligi potuisse. Hoc totum nihil esse possum
intelligere; sed, cum sit nihil, ne qui dicatur quidem intelligo: illud quidem
scio, meos multos et illustres et ex superiore et ex aequo loco sermones habitos
cum tua summa laude et cum magna significatione nostrae familiaritatis ad te
vere potuisse deferri. Nam, quod ad legatos attinet, quid a me fieri potuit aut
elegantius aut iustius, quam ut sumptus egentissimarum civitatum minuerem sine
ulla imminutione dignitatis tuae, praesertim ipsis civitatibus postulantibus?
nam mihi totum genus legationum tuo nomine proficiscentium notum non erat.
Apameae cum essem, multarum civitatum principes ad me detulerunt sumptus decerni
legatis nimis magnos, cum solvendo civitates non essent. Hic ego multa simul
cogitavi. Primum te, hominem non solum sapientem, verum etiam, ut nunc loquimur,
urbanum, non arbitrabar genere isto legationum delectari, idque me arbitror
Synnadis pro tribunali multis verbis disputavisse: primum Ap. Claudium senatui
populoque Romano non Midaeensium testimonio—in ea enim civitate mentio facta
est—, sed sua sponte esse laudatum; deinde me ita vidisse accidere multis, ut
eorum causa legationes Romam venirent, sed iis legationibus non meminisse [me]
ullum tempus laudandi ant locum dari; studia mihi eorum placere, quod in te bene
merito grati essent, consilium totum videri minime necessarium; si autem vellent
declarare in eo officium suum, laudaturum me, si qui suo sumptu functus esset
officio, concessurum, si legitimo, non permissurum, si infinito. Quid in me
reprehendi potest? nisi quod addis visum esse quibusdam edictum meum quasi
consulto ad istas legationes impediendas esse accommodatum. Iam non tam mihi
videntur iniuriam facere ii, qui haec disputant, quam si cuius aures ad hanc
disputationem patent. Romae composui edictum; nihil addidi, nisi quod, publicani
me rogarunt, cum Samum ad me venissent, ut de tuo edicto totidem verbis
transferrem in meum. Diligentissime scriptum caput est, quod pertinet ad
minuendos sumptus civitatum: quo in capite sunt quaedam nova, salutaria
civitatibus, quibus ego magno opere delector; hoc vero, ex quo suspicio nata est
me exquisisse aliquid, in quo te offenderem, tralaticium est. Neque enim eram
tam desipiens, ut privatae rei causa legari putarem, qui, et tibi non privato et
pro re non privata sua, sed publica, non in privato, sed in publico orbis terrae
consilio, id est in senatu, ut gratias agerent, mittebantur; neque, cum edixi,
ne quis iniussu meo proficisceretur, exclusi eos, qui me in castra et qui trans
Taurum persequi non possent; nam id est maxime in tuis litteris irridendum; quid
enim erat, quod me persequerentur in castra Taurumve transirent, cum ego
Laodicea usque ad Iconium iter ita fecerim, ut me omnium illarum dioecesium,
quae cis Taurum sunt, omniumque earum civitatum magistratus legationesque
convenirent? nisi forte postea coeperunt legare, quam ego Taurum transgressus
sum: quod certe non ita est; cum enim Laodiceae, cum Apameae, cum Synnadis, cum
Philomelii, cum Iconii essem, quibus in oppidis omnibus commoratus sum, omnes
iam istius generis legationes erant constitutae. Atque hoc tamen te scire volo,
me de isto sumptu legationum ant minuendo ant remittendo decrevisse nihil, nisi
quod principes civitatum a me postulassent, ne in venditionem tributorum et
illam acerbissimam exactionem, quam tu non ignoras, capitum atque ostiorum
inducerentur sumptus minime necessarii; ego autem, cum hoc suscepissem non solum
iustitia, sed etiam misericordia adductus, ut levarem miseriis perditas
civitates et perditas maxime her magistratus suos, non potui in illo sumptu non
necessario negligens esse. Tu, si istiusmodi sermones ad te delati de me sunt,
non debuisti credere; si autem hoc genere delectaris, ut, quae tibi in mentem
veniant, aliis attribuas, genus sermonis inducis in amicitiam minime liberale.
Ego, si in provincia de tua fama detrahere umquam cogitassem, non ad generum
tuum neque ad libertum Brundisii neque ad praefectum fabrum Corcyrae, quem in
locum me venire velles, rettulissem. Quare potes doctissimis hominibus
auctoribus, quorum sunt de amicitia gerenda praeclarissime scripti libri, genus
hoc totum orationis tollere: "disputabant; ego contra disserebam: dicebant;
ego negabam." An mihi de te nihil esse dictum umquam putas? ne hoc quidem,
quod, cum me Laodiceam venire voluisses, Taurum ipse transisti? quod iisdem
diebus meus conventus erat Apameae, Synnadae, Philomelii, tuus Tarsi? Non dicam
plura, ne, in quo te obiurgem, id ipsum videar imitari: illud dicam, ut sentio:
si ista, quae alios loqui dicis, ipse sentis, tua summa culpa est; sin autem
alii tecum haec loquuntur, tua tamen, quod audis, culpa nonnulla est. Mea ratio
in tota amicitia nostra constans et gravis reperietur; quod si qui me astutiorem
fingit, quid potest esse calidius quam, cum te absentem semper defenderim, cum
praesertim mihi usu venturum non arbitrarer, ut ego quoque a te absens
defendendus essem, nunc committere, ut tu iure optimo me absentem deserere
possis? Unum genus excipio sermonis, in quo persaepe aliquid dicitur, quod te
putem nolle dici, si aut legatorum tuorum cuipiam aut praefectorum aut
tribunorum militum male dicitur: quod tamen ipsum non mehercule adhuc accidit,
me audiente ut aut gravius diceretur aut in plures, quam mecum Corcyrae Clodius
est locutus, cum in eo genere maxime quereretur te aliorum improbitate minus
felicem, fuisse. Hos ego sermones, quod et multi sunt et tuam existimationem, ut
ego sentio, non offendunt, lacessivi numquam, sed non valde repressi. Si quis
est, qui neminem bona fide in gratiam putet redire posse, non nostram is
perfidiam coarguit, sed indicat suam, simulque non de me is peius quam de te
existimat; sin autem quem mea instituta in provincia non delectant et quadam
dissimilitudine institutorum meorum ac tuorum laedi se putat, cum uterque
nostrum recte fecerit, sed non idem uterque secutus sit, hunc ego amicum habere
non curo. Liberalitas tua, ut hominis nobilissimi, latius in provincia patuit:
nostra si angustior est—etsi de tua prolixa beneficaque natura limavit aliquid
posterior annus propter quandam tristitiam temporum—, non debent mirari
homines, cum et natura semper ad largiendum ex alieno fuerim restrictior et
temporibus, quibus alii moventur, iisdem ego movear, me esse acerbum sibi, ut
sim dulcis mihi. De rebus urbanis quod me certiorem fecisti, cum per se mihi
gratum fuit, tum quod significasti tibi omnia mea mandata curae fore; in quibus
unum illud te praecipue rogo ut cures, ne quid mihi ad hoc negotii aut oneris
accedat aut temporis, Hortensiumque, nostrum collegam et familiarem, roges, ut,
si umquam mea causa quidquam aut sensit aut fecit, de hac quoque sententia bima
decedat, qua mihi nihil potest esse inimicius. De nostris rebus quod scire vis,
Tarso Nonis Octobribus ad Amanum versus profecti sumus; haec scripsi postridie
eius diei, cum castra haberem in agro Mopsuhestiae. Si quid egero, scribam ad
te, neque domum umquam ad me litteras mittam, quin adiungam eas, quas tibi reddi
velim. De Parthis quod quaeris, fuisse nullos puto; Arabes qua fuerunt admixto
Parthico ornatu, dicuntur omnes revertisse; hostem esse in Syria negant ullum.
Tu velim ad me quam saepissime et de tuis rebus scribas et de meis et de omni
rei publicae statu, de quo sum sollicitus eo magis, quod ex tuis litteris
cognovi Pompeium nostrum in Hispaniam iturum.
IX. Scr. Laodiceae mense Februario (inter Idus et VI.
Kal. Mart.) a.u.c. 704. Vix tandem legi litteras dignas Ap. Claudio, plenas humanitatis, officii,
diligentiae. Aspectus videlicet urbis tibi tuam pristinam urbanitatem reddidit:
nam, quas ex itinere, antequam ex Asia egressus es, ad me litteras misisti, unas
de legatis a me prohibitis proficisci, alteras de Appianorum aedificatione
impedita, legi perinvitus; itaque conscientia meae constantis erga te voluntatis
rescripsi tibi subiratus. Iis vero litteris lectis, quas Philotimo, liberto meo,
dedisti, cognovi intellexique in provincia multos fuisse, qui nos, quo animo
inter nos sumus, esse nollent, ad urbem vero ut accesseris vel potius ut primum
tuos videris, cognosse te ex iis, qua in te absentem fide, qua in omnibus
officiis tuendis erga te observantia et constantia fuissem. Itaque quanti illud
me aestimare putas, quod est in tuis litteris scriptum, si quid inciderit, quod
ad meam dignitatem pertineat, etsi vix fieri possit, tamen te parem mihi gratiam
relaturum! tu vero facile facies; nihil est enim, quod studio et benevolentia
vel amore potius effici non possit. Ego, etsi et ipse ita iudicabam et fiebam
crebro a meis per litteras certior, tamen maximam laetitiam cepi ex tuis
litteris de spe minime dubia et plane explorata triumphi tui, neque vero ob eam
causam, quo ipse facilius consequerer—nam id quidem 'EpixoÊreion
est—, sed mehercule, quod tua dignitas atque amplitudo mihi est ipsa cara per
se: quare, quoniam plures tu habes quam ceteri, quos scias in hanc provinciam
proficisci, quod te adeunt fere omnes, si quid velis, gratissimum mihi feceris,
si ad me, simulatque adeptus eris, quod et tu confidis et ego opto, litteras
miseris. Longi subsellii, ut noster Pompeius appellat, iudicatio et mora si quem
tibi item unum alterumve diem abstulerit—quid enim potest amplius?—, tua
tamen dignitas suum locum obtinebit; sed, si me diligis, si a me diligi vis, ad
me litteras, ut quam primum laetitia afficiar, mittito. Et velim, reliquum quod
est promissi ac muneris tui, mihi persolvas: cum ipsam cognitionem iuris augurii
consequi cupio, tum mehercule tuis incredibiliter studiis erga me muneribusque
delector. Quod autem a me tale quiddam desideras, sane mihi considerandum est,
quonam te remunerer potissimum genere; nam profecto non est meum, qui in
scribendo, ut soles admirari, tantum industriae ponam, committere, ut negligens
in scribendo fuisse videar, praesertim cum id non modo negligentis, sed etiam
ingrati animi crimen futurum sit. Verum haec videbimus: illud, quod polliceris,
velim pro tua fide diligentiaque et pro nostra non instituta, sed iam inveterata
amicitia cures et enitare, ut supplicatio nobis quam honorificentissime quam
primumque decernatur. Omnino serius misi litteras, quam vellem, in quo cum
difficultas navigandi fuit odiosa, tum in ipsum discessum senatus incidisse
credo meas litteras; sed id feci adductus auctoritate et consilio tuo, idque a
me recte factum puto, quod non statim, ut appellatus imperator sim, sed aliis
rebus additis aestivisque confectis litteras miserim. Haec igitur tibi erunt
curae, quemadmodum ostendis, meque totum et mea et meos commendatos habebis.
X. Scr. Laodiceae mense Maio (inter Kal. et Nonas)
a.u.c. 704. Cum est ad nos allatum de temeritate eorum, qui tibi negotium facesserent,
etsi graviter primo nuntio commotus sum, quod nihil tam praeter opinionem meam
accidere potuit, tamen, ut me collegi, cetera mihi facillima videbantur, quod et
in te ipso maximam spem et in tuis magnam habebam multaque mihi veniebant in
mentem, quamobrem istum laborem tibi etiam honori putarem fore; illud plane
moleste tuli, quod certissimum et iustissimum triumphum hoc invidorum consilio
esse tibi ereptum videbam: quod tu si tanti facies, quanti ego semper iudicavi
faciendum esse, facies sapienter et ages victor ex inimicorum dolore triumphum
iustissimum; ego enim plane video fore nervis, opibus, sapientia tua, vehementer
ut inimicos tuos poeniteat intemperantiae suae. De me tibi sic contestans omnes
deos promitto atque confirmo, me pro tua dignitate—malo enim ita
dicere, quam pro salute—in hac provincia, cui tu praefuisti, rogando
deprecatoris, laborando propinqui, auctoritate cari hominis, ut spero, apud
civitates, gravitate imperatoris suscepturum officia atque partes. Omnia volo a
me et postules et exspectes: vincam meis officiis cogitationes tuas. Q.
Servilius perbreves mihi a te litteras reddidit, quae mihi tamen nimis longae
visae sunt, iniuriam enim mihi fieri putabam, cum rogabar. Nollem accidisset
tempus, in quo perspicere posses, quanti te, quanti Pompeium, quem unum ex
omnibus facio, ut debeo, plurimi, quanti Brutum facerem—quamquam in
consuetudine quotidiana perspexisti, sicuti perspicies—; sed, quoniam accidit,
si quid a me praetermissum erit, commissum facinus et admissum dedecus
confitebor. Pomptinus, qui a te tractatus est praestanti ac singulari fide,
cuius tui beneficii sum ego testis, praestat tibi memoriam benevolentiamque,
quam debet: qui cum maximis suis rebus coactus a me invitissimo decessisset,
tamen, ut vidit interesse tua, conscendens iam navem Epheso Laodiceam revertit.
Talia te cum studia videam habiturum esse innumerabilia, plane dubitare non
possum, quin tibi amplitudo ista sollicitudo futura sit; si vero effeceris, ut
censor creere, et si ita gesseris censuram, ut et debes et potes, non tibi
solum, sed tuis omnibus video in perpetuum summo te praesidio futurum. Illud
pugna et enitere, ne quid nobis temporis prorogetur, ut, cum hic tibi
satisfecerimus, istic quoque nostram in te benevolentiam navare possimus. Quae
de hominum atque ordinum omnium erga te studiis scribis ad me, minime mihi
miranda et maxime iucunda acciderunt, eademque ad me perscripta sunt a
familiaribus meis: itaque capio magnam voluptatem, cum tibi, cuius mihi amicitia
non solum ampla, sed etiam iucunda est, ea tribui, quae debeantur, tum vero
remanere etiam nunc in civitate nostra studia prope omnium consensu erga fortes
et industrios viros, quae mihi ipsi una semper tributa merces est laborum et
vigiliarum mearum; illud vero mihi permirum accidit, tantam temeritatem fuisse
in eo adolescente, cuius ego salutem duobus capitis iudiciis summa contentione
defendi, ut tuis inimicitiis suscipiendis oblivisceretur patroni omnium
fortunarum ac rationum suarum, praesertim cum tu omnibus vel ornamentis vel
praesidiis redundares, ipsi, ut levissime dicam, multa deessent. Cuius sermo
stultus et puerilis erat iam ante ad me a M. Caelio, familiari nostro,
perscriptus; de quo item sermone multa scripta sunt abs te. Ego autem citius cum
eo, qui tuas inimicitias suscepisset, veterem coniunctionem diremissem, quam
novam conciliassem; neque enim de meo erga te studio dubitare debes, neque id
est obscurum cuiquam in provincia nec Romae fuit. Sed tamen significatur in tuis
litteris suspicio quaedam et dubitatio tua, de qua alienum tempus est mihi tecum
expostulandi, purgandi autem mei necessarium. Ubi enim ego cuiquam legationi fui
impedimento, quo minus Romam ad laudem tuam mitteretur? aut in quo potui, si te
palam odissem, minus, quod tibi obesset, facere, si clam, magis aperte inimicus
esse? Quod si essem ea perfidia, qua sunt ii, qui in nos haec conferunt, tamen
ea stultitia certe non fuissem, ut aut in obscuro odio apertas inimicitias aut,
in quo tibi nihil nocerem, summam ostenderem voluntatem nocendi. Ad me adire
quosdam memini, nimirum ex Epicteto, qui dicerent nimis magnos sumptus legatis
decerni: quibus ego non tam imperavi quam censui sumptus legates quam maxime ad
legem Corneliam decernendos, atque in eo ipso me non perseverasse testes sunt
rationes civitatum, in quibus, quantum quaeque voluit, legatis tuis datum
induxit; te autem quibus mendaciis homines levissimi onerarunt! non modo
sublatos sumptus, sed etiam a procuratoribus eorum, qui iam profecti essent,
repetitos et ablatos, eamque causam multis omnino non eundi fuisse. Quererer
tecum atque expostularem, ni, ut supra scripsi, purgare me tibi hoc tuo tempore
quam accusare te mallem idque putarem esse rectius. Itaque nihil de te, quod
credideris; de me, quamobrem non debueris credere, pauca dicam: nam, si me virum
bonum, si dignum iis studiis eaque doctrina, cui me a pueritia dedi, si satis
magni animi, non minimi consilii in maximis rebus perspectum habes, nihil in me
non modo perfidiosum et insidiosum et fallax in amicitia, sed ne humile quidem
aut ieiunum debes agnoscere; sin autem me astutum et occultum libet fingere,
quid est, quod minus cadere in eiusmodi naturam possit quam aut florentissimi
hominis aspernari benevolentiam aut eius existimationem oppugnare in provincia,
cuius laudem domi defenderis, aut in ea re animum ostendere inimicum, in qua
nihil obsis, aut id eligere ad perfidiam, quod ad indicandum odium apertissimum
sit, ad nocendum levissimum? Quid erat autem, cur ego in te tam implacabilis
essem, cum te ex fratre meo ne tunc quidem, cum tibi prope necesse esset eas
agere partes, inimicum mihi fuisse cognossem? Cum vero reditum nostrum in
gratiam uterque expetisset, quid in consulatu tuo frustra mecum egisti, quod me
aut facere aut sentire voluisses? quid mihi mandasti, cum te Puteolos
prosequerer, in quo non exspectationem tuam diligentia mea vicerim? Quod si id
est maxime astuti, omnia ad suam utilitatem referre, quid mihi tandem erat
utilius, quid commodis meis aptius, quam hominis nobilissimi atque honoratissimi
coniunctio, cuius opes ingenium, liberi affines propinqui mihi magno vel
ornamento vel praesidio esse possent? quae tamen ego omnia in expetenda amicitia
tua non astutia quadam, sed aliqua potius sapientia secutus sum. Quid? illa
vincula, quibus quidem libentissime astringor, quanta sunt! studiorum
similitudo, suavitas consuetudinis, delectatio vitae atque victus, sermonis
societas, litterae interiores. Atque haec domestica: quid illa tandem popularia?
reditus illustris in gratiam, in quo ne per imprudentiam quidem errari potest
sine suspicione perfidiae, amplissimi sacerdotii collegium, in quo non modo
amicitiam violari apud maiores nostros fas non erat, sed ne cooptari quidem
sacerdotem licebat, qui cuiquam ex collegio esset inimicus. Quae ut omittam tam
multa atque tanta, quis umquam tanti quemquam fecit aut facere potuit ant
debuit, quanti ego Cn. Pompeium, socerum tuae filiae? Etenim, si merita valent,
patriam, liberos, salutem, dignitatem, memet ipsum mihi per illum restitutum
puto; si consuetudinis iucunditas, quae fuit umquam amicitia consularium in
nostra civitate coniunctior? si illa amoris atque officii signa, quid mihi ille
non commisit? quid non mecum communicavit? quid de se in senatu, cum ipse
abesset, per quemquam agi maluit? quibus ille me rebus non ornatum esse voluit
amplissime? qua denique ille facilitate, qua humanitate tulit contentionem meam
pro Milone adversante interdum actionibus suis? quo studio providit, ne quae me
illius temporis invidia attingeret, cum me consilio, cum auctoritate, cum armis
denique texit suis? Quibus quidem temporibus haec in eo gravitas, haec animi
altitudo fuit, non modo ut Phrygi alicui aut Lycaoni, quod tu in legatis
fecisti, sed ne summorum quidem hominum malevolis de me sermonibus crederet.
Huius igitur filius cum sit gener tuus cumque praeter hanc coniunctionem
affinitatis, quam sis Cn. Pompeio carus quamque iucundus, intelligam, quo tandem
animo in te esse debeo? cum praesertim eas ad me litteras is miserit, quibus,
etiamsi tibi, cui sum amicissimus, hostis essem, placarer tamen totumque me ad
eius viri ita de me meriti voluntatem nutumque converterem. Sed haec hactenus;
pluribus enim etiam fortasse verbis, quam necesse fuit, scripta sunt: nunc ea,
quae a me profecta quaeque instituta sunt, cognosce. * * * * atque haec agimus
et agemus magis pro dignitate quam pro periculo tuo; te enim, ut spero,
propediem censorem audiemus, cuius magistratus officia, quae sunt maximi animi
summique consilii, tibi diligentius et accuratius quam haec, quae nos de te
agimus, cogitanda esse censeo.<
XI. Scr. in castris ad Pyramum mense Iunio (post
Nonas) a.u.c. 704. Cum essem in castris ad fluvium Pyramum, redditae mihi sunt uno tempore a te
epistulae duae, quas ad me Q. Servilius Tarso miserat: earum in altera dies erat
ascriptus Nonarum Aprilium; in altera, quae mihi recentior videbatur, dies non
erat. Respondebo igitur superiori prius, in qua scribis ad me de absolutione
maiestatis. De qua etsi permulto ante certior factus eram litteris, nuntiis,
fama denique ipsa—nihil enim fuit clarius, non quo quisquam aliter putasset,
sed nihil de insignibus ad laudem viris obscure nuntiari solet—, tamen eadem
illa laetiora fecerunt mihi tuae litterae, non solum quia planius loquebantur et
uberius quam vulgi sermo, sed etiam quia magis videbar tibi gratulari, cum de te
ex te ipso audiebam. Complexus igitur sum cogitatione te absentem; epistulam
vero osculatus, etiam ipse mihi gratulatus sum; quae enim a cuncto populo, a
senatu, a iudicibus ingenio, industriae, virtuti tribuuntur, quia mihi ipse
assentor fortasse, cum ea esse in me fingo, mihi quoque ipsi tribui puto. Nec
tam gloriosum exitum tui iudicii exstitisse, sed tam pravam inimicorum tuorum
mentem fuisse mirabar. "De ambitu vero, quid interest," inquies,
"an de maiestate?" ad rem nihil; alterum enim non attigisti, alteram
auxisti; verumtamen ea est maiestas, ut Sulla voluit, ut in quemvis impune
declamari liceret, ambitus vero ita apertam vim habet, ut aut accusetur improbe
aut defendatur; qui enim facta aut non facta largitio ignorar
Laodiceae; med. Mart.(?) 50
Sidae; iii aut prid. Non. Sext. 50
in Cumano; vi vel v Non. Mai. 49
Tarsi; c. xv Kal. Sext. 50
Laodiceae; in. Mai. 50
in castris ad Pyramum; c. ix Kal. Quint. 50
Liber III
I. Scr. Romae exeunte a.u.c. 702.
CICERO APPIO IMP. S. D.
M. CICERO PROCOS. S. D. APPIO PULCHRO IMP.
M. CICERO S. D. AP. PULCHRO.
M. CICERO S. D. AP. PULCHRO.
M. CICERO S. D. AP. PULCHRO.
M. CICERO S. D. AP. PULCHRO.
M. CICERO S. D. AP. PULCHRO.
hoi ke me timêsousi, malista de mêtieta Zeus.
M. CICERO S. D. AP. PULCHRO.
M. CICERO AP. PULCHRO S.<
M. CICERO AP. PULCHRO S.
M. CICERO AP. PULCHRO, ut spero, CENSORI S. D.