Publius Ovidius Naso
Metamorphoseon


© Ovidius

E-Text: University of Virginia Library Electronic Text Center


Liber I

Liber II

Liber III

Liber IV

Liber V

Liber VI

Liber VII

Liber VIII

Liber IX

Liber X

Liber XI

Liber XII

Liber XIII

Liber XIV

Liber XV

 

About the e-text


 

 

Metamorphoseon Liber I

1:1 In nova fert animus mutatas dicere formas

1:2 corpora; di, coeptis (nam vos mutastis et illas)

1:3 adspirate meis primaque ab origine mundi

1:4 ad mea perpetuum deducite tempora carmen!

 

1:5 Ante mare et terras et quod tegit omnia caelum

1:6 unus erat toto naturae vultus in orbe,

1:7 quem dixere chaos: rudis indigestaque moles

1:8 nec quicquam nisi pondus iners congestaque eodem

1:9 non bene iunctarum discordia semina rerum.

1:10 nullus adhuc mundo praebebat lumina Titan,

1:11 nec nova crescendo reparabat cornua Phoebe,

1:12 nec circumfuso pendebat in aere tellus

1:13 ponderibus librata suis, nec bracchia longo

1:14 margine terrarum porrexerat Amphitrite;

1:15 utque erat et tellus illic et pontus et aer,

1:16 sic erat instabilis tellus, innabilis unda,

1:17 lucis egens aer; nulli sua forma manebat,

1:18 obstabatque aliis aliud, quia corpore in uno

1:19 frigida pugnabant calidis, umentia siccis,

1:20 mollia cum duris, sine pondere, habentia pondus.

 

1:21 Hanc deus et melior litem natura diremit.

1:22 nam caelo terras et terris abscidit undas

1:23 et liquidum spisso secrevit ab aere caelum.

1:24 quae postquam evolvit caecoque exemit acervo,

1:25 dissociata locis concordi pace ligavit:

1:26 ignea convexi vis et sine pondere caeli

1:27 emicuit summaque locum sibi fecit in arce;

1:28 proximus est aer illi levitate locoque;

1:29 densior his tellus elementaque grandia traxit

1:30 et pressa est gravitate sua; circumfluus umor

1:31 ultima possedit solidumque coercuit orbem.

 

1:32 Sic ubi dispositam quisquis fuit ille deorum

1:33 congeriem secuit sectamque in membra coegit,

1:34 principio terram, ne non aequalis ab omni

1:35 parte foret, magni speciem glomeravit in orbis.

1:36 tum freta diffundi rapidisque tumescere ventis

1:37 iussit et ambitae circumdare litora terrae;

1:38 addidit et fontes et stagna inmensa lacusque

1:39 fluminaque obliquis cinxit declivia ripis,

1:40 quae, diversa locis, partim sorbentur ab ipsa,

1:41 in mare perveniunt partim campoque recepta

1:42 liberioris aquae pro ripis litora pulsant.

1:43 iussit et extendi campos, subsidere valles,

1:44 fronde tegi silvas, lapidosos surgere montes,

1:45 utque duae dextra caelum totidemque sinistra

1:46 parte secant zonae, quinta est ardentior illis,

1:47 sic onus inclusum numero distinxit eodem

1:48 cura dei, totidemque plagae tellure premuntur.

1:49 quarum quae media est, non est habitabilis aestu;

1:50 nix tegit alta duas; totidem inter utramque locavit

1:51 temperiemque dedit mixta cum frigore flamma.

 

1:52 Inminet his aer, qui, quanto est pondere terrae

1:53 pondus aquae levius, tanto est onerosior igni.

1:54 illic et nebulas, illic consistere nubes

1:55 iussit et humanas motura tonitrua mentes

1:56 et cum fulminibus facientes fulgura ventos.

 

1:57 His quoque non passim mundi fabricator habendum

1:58 aera permisit; vix nunc obsistitur illis,

1:59 cum sua quisque regat diverso flamina tractu,

1:60 quin lanient mundum; tanta est discordia fratrum.

1:61 Eurus ad Auroram Nabataeaque regna recessit

1:62 Persidaque et radiis iuga subdita matutinis;

1:63 vesper et occiduo quae litora sole tepescunt,

1:64 proxima sunt Zephyro; Scythiam septemque triones

1:65 horrifer invasit Boreas; contraria tellus

1:66 nubibus adsiduis pluviaque madescit ab Austro.

1:67 haec super inposuit liquidum et gravitate carentem

1:68 aethera nec quicquam terrenae faecis habentem.

 

1:69 Vix ita limitibus dissaepserat omnia certis,

1:70 cum, quae pressa diu fuerant caligine caeca,

1:71 sidera coeperunt toto effervescere caelo;

1:72 neu regio foret ulla suis animalibus orba,

1:73 astra tenent caeleste solum formaeque deorum,

1:74 cesserunt nitidis habitandae piscibus undae,

1:75 terra feras cepit, volucres agitabilis aer.

 

1:76 Sanctius his animal mentisque capacius altae

1:77 deerat adhuc et quod dominari in cetera posset:

1:78 natus homo est, sive hunc divino semine fecit

1:79 ille opifex rerum, mundi melioris origo,

1:80 sive recens tellus seductaque nuper ab alto

1:81 aethere cognati retinebat semina caeli.

1:82 quam satus Iapeto, mixtam pluvialibus undis,

1:83 finxit in effigiem moderantum cuncta deorum,

1:84 pronaque cum spectent animalia cetera terram,

1:85 os homini sublime dedit caelumque videre

1:86 iussit et erectos ad sidera tollere vultus:

1:87 sic, modo quae fuerat rudis et sine imagine, tellus

1:88 induit ignotas hominum conversa figuras.

 

1:89 Aurea prima sata est aetas, quae vindice nullo,

1:90 sponte sua, sine lege fidem rectumque colebat.

1:91 poena metusque aberant, nec verba minantia fixo

1:92 aere legebantur, nec supplex turba timebat

1:93 iudicis ora sui, sed erant sine vindice tuti.

1:94 nondum caesa suis, peregrinum ut viseret orbem,

1:95 montibus in liquidas pinus descenderat undas,

1:96 nullaque mortales praeter sua litora norant;

1:97 nondum praecipites cingebant oppida fossae;

1:98 non tuba derecti, non aeris cornua flexi,

1:99 non galeae, non ensis erat: sine militis usu

1:100 mollia securae peragebant otia gentes.

1:101 ipsa quoque inmunis rastroque intacta nec ullis

1:102 saucia vomeribus per se dabat omnia tellus,

1:103 contentique cibis nullo cogente creatis

1:104 arbuteos fetus montanaque fraga legebant

1:105 cornaque et in duris haerentia mora rubetis

1:106 et quae deciderant patula Iovis arbore glandes.

1:107 ver erat aeternum, placidique tepentibus auris

1:108 mulcebant zephyri natos sine semine flores;

1:109 mox etiam fruges tellus inarata ferebat,

1:110 nec renovatus ager gravidis canebat aristis;

1:111 flumina iam lactis, iam flumina nectaris ibant,

1:112 flavaque de viridi stillabant ilice mella.

 

1:113 Postquam Saturno tenebrosa in Tartara misso

1:114 sub Iove mundus erat, subiit argentea proles,

1:115 auro deterior, fulvo pretiosior aere.

1:116 Iuppiter antiqui contraxit tempora veris

1:117 perque hiemes aestusque et inaequalis autumnos

1:118 et breve ver spatiis exegit quattuor annum.

1:119 tum primum siccis aer fervoribus ustus

1:120 canduit, et ventis glacies adstricta pependit;

1:121 tum primum subiere domos; domus antra fuerunt

1:122 et densi frutices et vinctae cortice virgae.

1:123 semina tum primum longis Cerealia sulcis

1:124 obruta sunt, pressique iugo gemuere iuvenci.

 

1:125 Tertia post illam successit aenea proles,

1:126 saevior ingeniis et ad horrida promptior arma,

1:127 non scelerata tamen; de duro est ultima ferro.

1:128 protinus inrupit venae peioris in aevum

1:129 omne nefas: fugere pudor verumque fidesque;

1:130 in quorum subiere locum fraudesque dolusque

1:131 insidiaeque et vis et amor sceleratus habendi.

1:132 vela dabant ventis nec adhuc bene noverat illos

1:133 navita, quaeque prius steterant in montibus altis,

1:134 fluctibus ignotis insultavere carinae,

1:135 communemque prius ceu lumina solis et auras

1:136 cautus humum longo signavit limite mensor.

1:137 nec tantum segetes alimentaque debita dives

1:138 poscebatur humus, sed itum est in viscera terrae,

1:139 quasque recondiderat Stygiisque admoverat umbris,

1:140 effodiuntur opes, inritamenta malorum.

1:141 iamque nocens ferrum ferroque nocentius aurum

1:142 prodierat, prodit bellum, quod pugnat utroque,

1:143 sanguineaque manu crepitantia concutit arma.

1:144 vivitur ex rapto: non hospes ab hospite tutus,

1:145 non socer a genero, fratrum quoque gratia rara est;

1:146 inminet exitio vir coniugis, illa mariti,

1:147 lurida terribiles miscent aconita novercae,

1:148 filius ante diem patrios inquirit in annos:

1:149 victa iacet pietas, et virgo caede madentis

1:150 ultima caelestum terras Astraea reliquit.

 

1:151 Neve foret terris securior arduus aether,

1:152 adfectasse ferunt regnum caeleste gigantas

1:153 altaque congestos struxisse ad sidera montis.

1:154 tum pater omnipotens misso perfregit Olympum

1:155 fulmine et excussit subiecto Pelion Ossae.

1:156 obruta mole sua cum corpora dira iacerent,

1:157 perfusam multo natorum sanguine Terram

1:158 immaduisse ferunt calidumque animasse cruorem

1:159 et, ne nulla suae stirpis monimenta manerent,

1:160 in faciem vertisse hominum; sed et illa propago

1:161 contemptrix superum saevaeque avidissima caedis

1:162 et violenta fuit: scires e sanguine natos.

 

1:163 Quae pater ut summa vidit Saturnius arce,

1:164 ingemit et facto nondum vulgata recenti

1:165 foeda Lycaoniae referens convivia mensae

1:166 ingentes animo et dignas Iove concipit iras

1:167 conciliumque vocat: tenuit mora nulla vocatos.

 

1:168 Est via sublimis, caelo manifesta sereno;

1:169 lactea nomen habet, candore notabilis ipso.

1:170 hac iter est superis ad magni tecta Tonantis

1:171 regalemque domum: dextra laevaque deorum

1:172 atria nobilium valvis celebrantur apertis.

1:173 plebs habitat diversa locis: hac parte potentes

1:174 caelicolae clarique suos posuere penates;

1:175 hic locus est, quem, si verbis audacia detur,

1:176 haud timeam magni dixisse Palatia caeli.

 

1:177 Ergo ubi marmoreo superi sedere recessu,

1:178 celsior ipse loco sceptroque innixus eburno

1:179 terrificam capitis concussit terque quaterque

1:180 caesariem, cum qua terram, mare, sidera movit.

1:181 talibus inde modis ora indignantia solvit:

1:182 'non ego pro mundi regno magis anxius illa

1:183 tempestate fui, qua centum quisque parabat

1:184 inicere anguipedum captivo bracchia caelo.

1:185 nam quamquam ferus hostis erat, tamen illud ab uno

1:186 corpore et ex una pendebat origine bellum;

1:187 nunc mihi qua totum Nereus circumsonat orbem,

1:188 perdendum est mortale genus: per flumina iuro

1:189 infera sub terras Stygio labentia luco!

1:190 cuncta prius temptanda, sed inmedicabile curae

1:191 ense recidendum, ne pars sincera trahatur.

1:192 sunt mihi semidei, sunt, rustica numina, nymphae

1:193 faunique satyrique et monticolae silvani;

1:194 quos quoniam caeli nondum dignamur honore,

1:195 quas dedimus, certe terras habitare sinamus.

1:196 an satis, o superi, tutos fore creditis illos,

1:197 cum mihi, qui fulmen, qui vos habeoque regoque,

1:198 struxerit insidias notus feritate Lycaon?'

 

1:199 Confremuere omnes studiisque ardentibus ausum

1:200 talia deposcunt: sic, cum manus inpia saevit

1:201 sanguine Caesareo Romanum exstinguere nomen,

1:202 attonitum tantae subito terrore ruinae

1:203 humanum genus est totusque perhorruit orbis;

1:204 nec tibi grata minus pietas, Auguste, tuorum

1:205 quam fuit illa Iovi. qui postquam voce manuque

1:206 murmura conpressit, tenuere silentia cuncti.

1:207 substitit ut clamor pressus gravitate regentis,

1:208 Iuppiter hoc iterum sermone silentia rupit:

1:209 'ille quidem poenas (curam hanc dimittite!) solvit;

1:210 quod tamen admissum, quae sit vindicta, docebo.

1:211 contigerat nostras infamia temporis aures;

1:212 quam cupiens falsam summo delabor Olympo

1:213 et deus humana lustro sub imagine terras.

1:214 longa mora est, quantum noxae sit ubique repertum,

1:215 enumerare: minor fuit ipsa infamia vero.

1:216 Maenala transieram latebris horrenda ferarum

1:217 et cum Cyllene gelidi pineta Lycaei:

1:218 Arcadis hinc sedes et inhospita tecta tyranni

1:219 ingredior, traherent cum sera crepuscula noctem.

1:220 signa dedi venisse deum, vulgusque precari

1:221 coeperat: inridet primo pia vota Lycaon,

1:222 mox ait "experiar deus hic discrimine aperto

1:223 an sit mortalis: nec erit dubitabile verum."

1:224 nocte gravem somno necopina perdere morte

1:225 comparat: haec illi placet experientia veri;

1:226 nec contentus eo, missi de gente Molossa

1:227 obsidis unius iugulum mucrone resolvit

1:228 atque ita semineces partim ferventibus artus

1:229 mollit aquis, partim subiecto torruit igni.

1:230 quod simul inposuit mensis, ego vindice flamma

1:231 in domino dignos everti tecta penates;

1:232 territus ipse fugit nactusque silentia ruris

1:233 exululat frustraque loqui conatur: ab ipso

1:234 colligit os rabiem solitaeque cupidine caedis

1:235 vertitur in pecudes et nunc quoque sanguine gaudet.

1:236 in villos abeunt vestes, in crura lacerti:

1:237 fit lupus et veteris servat vestigia formae;

1:238 canities eadem est, eadem violentia vultus,

1:239 idem oculi lucent, eadem feritatis imago est.

1:240 occidit una domus, sed non domus una perire

1:241 digna fuit: qua terra patet, fera regnat Erinys.

1:242 in facinus iurasse putes! dent ocius omnes,

1:243 quas meruere pati, (sic stat sententia) poenas.'

 

1:244 Dicta Iovis pars voce probant stimulosque frementi

1:245 adiciunt, alii partes adsensibus inplent.

1:246 est tamen humani generis iactura dolori

1:247 omnibus, et quae sit terrae mortalibus orbae

1:248 forma futura rogant, quis sit laturus in aras

1:249 tura, ferisne paret populandas tradere terras.

1:250 talia quaerentes (sibi enim fore cetera curae)

1:251 rex superum trepidare vetat subolemque priori

1:252 dissimilem populo promittit origine mira.

 

1:253 Iamque erat in totas sparsurus fulmina terras;

1:254 sed timuit, ne forte sacer tot ab ignibus aether

1:255 conciperet flammas longusque ardesceret axis:

1:256 esse quoque in fatis reminiscitur, adfore tempus,

1:257 quo mare, quo tellus correptaque regia caeli

1:258 ardeat et mundi moles obsessa laboret.

1:259 tela reponuntur manibus fabricata cyclopum;

1:260 poena placet diversa, genus mortale sub undis

1:261 perdere et ex omni nimbos demittere caelo.

 

1:262 Protinus Aeoliis Aquilonem claudit in antris

1:263 et quaecumque fugant inductas flamina nubes

1:264 emittitque Notum. madidis Notus evolat alis,

1:265 terribilem picea tectus caligine vultum;

1:266 barba gravis nimbis, canis fluit unda capillis;

1:267 fronte sedent nebulae, rorant pennaeque sinusque.

1:268 utque manu lata pendentia nubila pressit,

1:269 fit fragor: hinc densi funduntur ab aethere nimbi;

1:270 nuntia Iunonis varios induta colores

1:271 concipit Iris aquas alimentaque nubibus adfert.

1:272 sternuntur segetes et deplorata coloni

1:273 vota iacent, longique perit labor inritus anni.

 

1:274 Nec caelo contenta suo est Iovis ira, sed illum

1:275 caeruleus frater iuvat auxiliaribus undis.

1:276 convocat hic amnes: qui postquam tecta tyranni

1:277 intravere sui, 'non est hortamine longo

1:278 nunc' ait 'utendum; vires effundite vestras:

1:279 sic opus est! aperite domos ac mole remota

1:280 fluminibus vestris totas inmittite habenas!'

1:281 iusserat; hi redeunt ac fontibus ora relaxant

1:282 et defrenato volvuntur in aequora cursu.

 

1:283 Ipse tridente suo terram percussit, at illa

1:284 intremuit motuque vias patefecit aquarum.

1:285 exspatiata ruunt per apertos flumina campos

1:286 cumque satis arbusta simul pecudesque virosque

1:287 tectaque cumque suis rapiunt penetralia sacris.

1:288 si qua domus mansit potuitque resistere tanto

1:289 indeiecta malo, culmen tamen altior huius

1:290 unda tegit, pressaeque latent sub gurgite turres.

1:291 iamque mare et tellus nullum discrimen habebant:

1:292 omnia pontus erat, derant quoque litora ponto.

 

1:293 Occupat hic collem, cumba sedet alter adunca

1:294 et ducit remos illic, ubi nuper arabat:

1:295 ille supra segetes aut mersae culmina villae

1:296 navigat, hic summa piscem deprendit in ulmo.

1:297 figitur in viridi, si fors tulit, ancora prato,

1:298 aut subiecta terunt curvae vineta carinae;

1:299 et, modo qua graciles gramen carpsere capellae,

1:300 nunc ibi deformes ponunt sua corpora phocae.

1:301 mirantur sub aqua lucos urbesque domosque

1:302 Nereides, silvasque tenent delphines et altis

1:303 incursant ramis agitataque robora pulsant.

1:304 nat lupus inter oves, fulvos vehit unda leones,

1:305 unda vehit tigres; nec vires fulminis apro,

1:306 crura nec ablato prosunt velocia cervo,

1:307 quaesitisque diu terris, ubi sistere possit,

1:308 in mare lassatis volucris vaga decidit alis.

1:309 obruerat tumulos inmensa licentia ponti,

1:310 pulsabantque novi montana cacumina fluctus.

1:311 maxima pars unda rapitur; quibus unda pepercit,

1:312 illos longa domant inopi ieiunia victu.

 

1:313 Separat Aonios Oetaeis Phocis ab arvis,

1:314 terra ferax, dum terra fuit, sed tempore in illo

1:315 pars maris et latus subitarum campus aquarum.

1:316 mons ibi verticibus petit arduus astra duobus,

1:317 nomine Parnasos, superantque cacumina nubes.

1:318 hic ubi Deucalion (nam cetera texerat aequor)

1:319 cum consorte tori parva rate vectus adhaesit,

1:320 Corycidas nymphas et numina montis adorant

1:321 fatidicamque Themin, quae tunc oracla tenebat:

1:322 non illo melior quisquam nec amantior aequi

1:323 vir fuit aut illa metuentior ulla deorum.

1:324 Iuppiter ut liquidis stagnare paludibus orbem

1:325 et superesse virum de tot modo milibus unum,

1:326 et superesse vidit de tot modo milibus unam,

1:327 innocuos ambo, cultores numinis ambo,

1:328 nubila disiecit nimbisque aquilone remotis

1:329 et caelo terras ostendit et aethera terris.

1:330 nec maris ira manet, positoque tricuspide telo

1:331 mulcet aquas rector pelagi supraque profundum

1:332 exstantem atque umeros innato murice tectum

1:333 caeruleum Tritona vocat conchaeque sonanti

1:334 inspirare iubet fluctusque et flumina signo

1:335 iam revocare dato: cava bucina sumitur illi,

1:336 tortilis in latum quae turbine crescit ab imo,

1:337 bucina, quae medio concepit ubi aera ponto,

1:338 litora voce replet sub utroque iacentia Phoebo;

1:339 tum quoque, ut ora dei madida rorantia barba

1:340 contigit et cecinit iussos inflata receptus,

1:341 omnibus audita est telluris et aequoris undis,

1:342 et quibus est undis audita, coercuit omnes.

1:343 iam mare litus habet, plenos capit alveus amnes,

1:344 flumina subsidunt collesque exire videntur;

1:345 surgit humus, crescunt sola decrescentibus undis,

1:346 postque diem longam nudata cacumina silvae

1:347 ostendunt limumque tenent in fronde relictum

 

1:348 Redditus orbis erat; quem postquam vidit inanem

1:349 et desolatas agere alta silentia terras,

1:350 Deucalion lacrimis ita Pyrrham adfatur obortis:

1:351 'o soror, o coniunx, o femina sola superstes,

1:352 quam commune mihi genus et patruelis origo,

1:353 deinde torus iunxit, nunc ipsa pericula iungunt,

1:354 terrarum, quascumque vident occasus et ortus,

1:355 nos duo turba sumus; possedit cetera pontus.

1:356 haec quoque adhuc vitae non est fiducia nostrae

1:357 certa satis; terrent etiamnum nubila mentem.

1:358 quis tibi, si sine me fatis erepta fuisses,

1:359 nunc animus, miseranda, foret? quo sola timorem

1:360 ferre modo posses? quo consolante doleres!

1:361 namque ego (crede mihi), si te quoque pontus haberet,

1:362 te sequerer, coniunx, et me quoque pontus haberet.

1:363 o utinam possim populos reparare paternis

1:364 artibus atque animas formatae infundere terrae!

1:365 nunc genus in nobis restat mortale duobus.

1:366 sic visum superis: hominumque exempla manemus.'

1:367 dixerat, et flebant: placuit caeleste precari

1:368 numen et auxilium per sacras quaerere sortes.

1:369 nulla mora est: adeunt pariter Cephesidas undas,

1:370 ut nondum liquidas, sic iam vada nota secantes.

1:371 inde ubi libatos inroravere liquores

1:372 vestibus et capiti, flectunt vestigia sanctae

1:373 ad delubra deae, quorum fastigia turpi

1:374 pallebant musco stabantque sine ignibus arae.

1:375 ut templi tetigere gradus, procumbit uterque

1:376 pronus humi gelidoque pavens dedit oscula saxo

1:377 atque ita 'si precibus' dixerunt 'numina iustis

1:378 victa remollescunt, si flectitur ira deorum,

1:379 dic, Themi, qua generis damnum reparabile nostri

1:380 arte sit, et mersis fer opem, mitissima, rebus!'

 

1:381 Mota dea est sortemque dedit: 'discedite templo

1:382 et velate caput cinctasque resolvite vestes

1:383 ossaque post tergum magnae iactate parentis!'

1:384 obstupuere diu: rumpitque silentia voce

1:385 Pyrrha prior iussisque deae parere recusat,

1:386 detque sibi veniam pavido rogat ore pavetque

1:387 laedere iactatis maternas ossibus umbras.

1:388 interea repetunt caecis obscura latebris

1:389 verba datae sortis secum inter seque volutant.

1:390 inde Promethides placidis Epimethida dictis

1:391 mulcet et 'aut fallax' ait 'est sollertia nobis,

1:392 aut (pia sunt nullumque nefas oracula suadent!)

1:393 magna parens terra est: lapides in corpore terrae

1:394 ossa reor dici; iacere hos post terga iubemur.'

 

1:395 Coniugis augurio quamquam Titania mota est,

1:396 spes tamen in dubio est: adeo caelestibus ambo

1:397 diffidunt monitis; sed quid temptare nocebit?

1:398 descendunt: velantque caput tunicasque recingunt

1:399 et iussos lapides sua post vestigia mittunt.

1:400 saxa (quis hoc credat, nisi sit pro teste vetustas?)

1:401 ponere duritiem coepere suumque rigorem

1:402 mollirique mora mollitaque ducere formam.

1:403 mox ubi creverunt naturaque mitior illis

1:404 contigit, ut quaedam, sic non manifesta videri

1:405 forma potest hominis, sed uti de marmore coepta

1:406 non exacta satis rudibusque simillima signis,

1:407 quae tamen ex illis aliquo pars umida suco

1:408 et terrena fuit, versa est in corporis usum;

1:409 quod solidum est flectique nequit, mutatur in ossa,

1:410 quae modo vena fuit, sub eodem nomine mansit,

1:411 inque brevi spatio superorum numine saxa

1:412 missa viri manibus faciem traxere virorum

1:413 et de femineo reparata est femina iactu.

1:414 inde genus durum sumus experiensque laborum

1:415 et documenta damus qua simus origine nati.

 

1:416 Cetera diversis tellus animalia formis

1:417 sponte sua peperit, postquam vetus umor ab igne

1:418 percaluit solis, caenumque udaeque paludes

1:419 intumuere aestu, fecundaque semina rerum

1:420 vivaci nutrita solo ceu matris in alvo

1:421 creverunt faciemque aliquam cepere morando.

1:422 sic ubi deseruit madidos septemfluus agros

1:423 Nilus et antiquo sua flumina reddidit alveo

1:424 aetherioque recens exarsit sidere limus,

1:425 plurima cultores versis animalia glaebis

1:426 inveniunt et in his quaedam modo coepta per ipsum

1:427 nascendi spatium, quaedam inperfecta suisque

1:428 trunca vident numeris, et eodem in corpore saepe

1:429 altera pars vivit, rudis est pars altera tellus.

1:430 quippe ubi temperiem sumpsere umorque calorque,

1:431 concipiunt, et ab his oriuntur cuncta duobus,

1:432 cumque sit ignis aquae pugnax, vapor umidus omnes

1:433 res creat, et discors concordia fetibus apta est.

1:434 ergo ubi diluvio tellus lutulenta recenti

1:435 solibus aetheriis altoque recanduit aestu,

1:436 edidit innumeras species; partimque figuras

1:437 rettulit antiquas, partim nova monstra creavit.

 

1:438 Illa quidem nollet, sed te quoque, maxime Python,

1:439 tum genuit, populisque novis, incognita serpens,

1:440 terror eras: tantum spatii de monte tenebas.

1:441 hunc deus arcitenens, numquam letalibus armis

1:442 ante nisi in dammis capreisque fugacibus usus,

1:443 mille gravem telis exhausta paene pharetra

1:444 perdidit effuso per vulnera nigra veneno.

1:445 neve operis famam posset delere vetustas,

1:446 instituit sacros celebri certamine ludos,

1:447 Pythia de domitae serpentis nomine dictos.

1:448 hic iuvenum quicumque manu pedibusve rotave

1:449 vicerat, aesculeae capiebat frondis honorem.

1:450 nondum laurus erat, longoque decentia crine

1:451 tempora cingebat de qualibet arbore Phoebus.

 

1:452 Primus amor Phoebi Daphne Peneia, quem non

1:453 fors ignara dedit, sed saeva Cupidinis ira,

1:454 Delius hunc nuper, victa serpente superbus,

1:455 viderat adducto flectentem cornua nervo

1:456 'quid' que 'tibi, lascive puer, cum fortibus armis?'

1:457 dixerat: 'ista decent umeros gestamina nostros,

1:458 qui dare certa ferae, dare vulnera possumus hosti,

1:459 qui modo pestifero tot iugera ventre prementem

1:460 stravimus innumeris tumidum Pythona sagittis.

1:461 tu face nescio quos esto contentus amores

1:462 inritare tua, nec laudes adsere nostras!'

1:463 filius huic Veneris 'figat tuus omnia, Phoebe,

1:464 te meus arcus' ait; 'quantoque animalia cedunt

1:465 cuncta deo, tanto minor est tua gloria nostra.'

1:466 dixit et eliso percussis aere pennis

1:467 inpiger umbrosa Parnasi constitit arce

1:468 eque sagittifera prompsit duo tela pharetra

1:469 diversorum operum: fugat hoc, facit illud amorem;

1:470 quod facit, auratum est et cuspide fulget acuta,

1:471 quod fugat, obtusum est et habet sub harundine plumbum.

1:472 hoc deus in nympha Peneide fixit, at illo

1:473 laesit Apollineas traiecta per ossa medullas;

1:474 protinus alter amat, fugit altera nomen amantis

1:475 silvarum latebris captivarumque ferarum

1:476 exuviis gaudens innuptaeque aemula Phoebes:

1:477 vitta coercebat positos sine lege capillos.

1:478 multi illam petiere, illa aversata petentes

1:479 inpatiens expersque viri nemora avia lustrat

1:480 nec, quid Hymen, quid Amor, quid sint conubia curat.

1:481 saepe pater dixit: 'generum mihi, filia, debes,'

1:482 saepe pater dixit: 'debes mihi, nata, nepotes';

1:483 illa velut crimen taedas exosa iugales

1:484 pulchra verecundo suffuderat ora rubore

1:485 inque patris blandis haerens cervice lacertis

1:486 'da mihi perpetua, genitor carissime,' dixit

1:487 'virginitate frui! dedit hoc pater ante Dianae.'

1:488 ille quidem obsequitur, sed te decor iste quod optas

1:489 esse vetat, votoque tuo tua forma repugnat:

1:490 Phoebus amat visaeque cupit conubia Daphnes,

1:491 quodque cupit, sperat, suaque illum oracula fallunt,

1:492 utque leves stipulae demptis adolentur aristis,

1:493 ut facibus saepes ardent, quas forte viator

1:494 vel nimis admovit vel iam sub luce reliquit,

1:495 sic deus in flammas abiit, sic pectore toto

1:496 uritur et sterilem sperando nutrit amorem.

1:497 spectat inornatos collo pendere capillos

1:498 et 'quid, si comantur?' ait. videt igne micantes

1:499 sideribus similes oculos, videt oscula, quae non

1:500 est vidisse satis; laudat digitosque manusque

1:501 bracchiaque et nudos media plus parte lacertos;

1:502 si qua latent, meliora putat. fugit ocior aura

1:503 illa levi neque ad haec revocantis verba resistit:

1:504 'nympha, precor, Penei, mane! non insequor hostis;

1:505 nympha, mane! sic agna lupum, sic cerva leonem,

1:506 sic aquilam penna fugiunt trepidante columbae,

1:507 hostes quaeque suos: amor est mihi causa sequendi!

1:508 me miserum! ne prona cadas indignave laedi

1:509 crura notent sentes et sim tibi causa doloris!

1:510 aspera, qua properas, loca sunt: moderatius, oro,

1:511 curre fugamque inhibe, moderatius insequar ipse.

1:512 cui placeas, inquire tamen: non incola montis,

1:513 non ego sum pastor, non hic armenta gregesque

1:514 horridus observo. nescis, temeraria, nescis,

1:515 quem fugias, ideoque fugis: mihi Delphica tellus

1:516 et Claros et Tenedos Patareaque regia servit;

1:517 Iuppiter est genitor; per me, quod eritque fuitque

1:518 estque, patet; per me concordant carmina nervis.

1:519 certa quidem nostra est, nostra tamen una sagitta

1:520 certior, in vacuo quae vulnera pectore fecit!

1:521 inventum medicina meum est, opiferque per orbem

1:522 dicor, et herbarum subiecta potentia nobis.

1:523 ei mihi, quod nullis amor est sanabilis herbis

1:524 nec prosunt domino, quae prosunt omnibus, artes!'

 

1:525 Plura locuturum timido Peneia cursu

1:526 fugit cumque ipso verba inperfecta reliquit,

1:527 tum quoque visa decens; nudabant corpora venti,

1:528 obviaque adversas vibrabant flamina vestes,

1:529 et levis inpulsos retro dabat aura capillos,

1:530 auctaque forma fuga est. sed enim non sustinet ultra

1:531 perdere blanditias iuvenis deus, utque monebat

1:532 ipse Amor, admisso sequitur vestigia passu.

1:533 ut canis in vacuo leporem cum Gallicus arvo

1:534 vidit, et hic praedam pedibus petit, ille salutem;

1:535 alter inhaesuro similis iam iamque tenere

1:536 sperat et extento stringit vestigia rostro,

1:537 alter in ambiguo est, an sit conprensus, et ipsis

1:538 morsibus eripitur tangentiaque ora relinquit:

1:539 sic deus et virgo est hic spe celer, illa timore.

1:540 qui tamen insequitur pennis adiutus Amoris,

1:541 ocior est requiemque negat tergoque fugacis

1:542 inminet et crinem sparsum cervicibus adflat.

1:543 viribus absumptis expalluit illa citaeque

1:544 victa labore fugae spectans Peneidas undas

1:545 'fer, pater,' inquit 'opem! si flumina numen habetis,

1:546 qua nimium placui, mutando perde figuram!'

1:547 [quae facit ut laedar mutando perde figuram.]

1:548 vix prece finita torpor gravis occupat artus,

1:549 mollia cinguntur tenui praecordia libro,

1:550 in frondem crines, in ramos bracchia crescunt,

1:551 pes modo tam velox pigris radicibus haeret,

1:552 ora cacumen habet: remanet nitor unus in illa.

 

1:553 Hanc quoque Phoebus amat positaque in stipite dextra

1:554 sentit adhuc trepidare novo sub cortice pectus

1:555 conplexusque suis ramos ut membra lacertis

1:556 oscula dat ligno; refugit tamen oscula lignum.

1:557 cui deus 'at, quoniam coniunx mea non potes esse,

1:558 arbor eris certe' dixit 'mea! semper habebunt

1:559 te coma, te citharae, te nostrae, laure, pharetrae;

1:560 tu ducibus Latiis aderis, cum laeta Triumphum

1:561 vox canet et visent longas Capitolia pompas;

1:562 postibus Augustis eadem fidissima custos

1:563 ante fores stabis mediamque tuebere quercum,

1:564 utque meum intonsis caput est iuvenale capillis,

1:565 tu quoque perpetuos semper gere frondis honores!'

1:566 finierat Paean: factis modo laurea ramis

1:567 adnuit utque caput visa est agitasse cacumen.

 

1:568 Est nemus Haemoniae, praerupta quod undique claudit

1:569 silva: vocant Tempe; per quae Peneos ab imo

1:570 effusus Pindo spumosis volvitur undis

1:571 deiectuque gravi tenues agitantia fumos

1:572 nubila conducit summisque adspergine silvis

1:573 inpluit et sonitu plus quam vicina fatigat:

1:574 haec domus, haec sedes, haec sunt penetralia magni

1:575 amnis, in his residens facto de cautibus antro,

1:576 undis iura dabat nymphisque colentibus undas.

1:577 conveniunt illuc popularia flumina primum,

1:578 nescia, gratentur consolenturne parentem,

1:579 populifer Sperchios et inrequietus Enipeus

1:580 Apidanosque senex lenisque Amphrysos et Aeas,

1:581 moxque amnes alii, qui, qua tulit inpetus illos,

1:582 in mare deducunt fessas erroribus undas.

1:583 Inachus unus abest imoque reconditus antro

1:584 fletibus auget aquas natamque miserrimus Io

1:585 luget ut amissam: nescit, vitane fruatur

1:586 an sit apud manes; sed quam non invenit usquam,

1:587 esse putat nusquam atque animo peiora veretur.

 

1:588 Viderat a patrio redeuntem Iuppiter illam

1:589 flumine et 'o virgo Iove digna tuoque beatum

1:590 nescio quem factura toro, pete' dixerat 'umbras

1:591 altorum nemorum' (et nemorum monstraverat umbras)

1:592 'dum calet, et medio sol est altissimus orbe!

1:593 quodsi sola times latebras intrare ferarum,

1:594 praeside tuta deo nemorum secreta subibis,

1:595 nec de plebe deo, sed qui caelestia magna

1:596 sceptra manu teneo, sed qui vaga fulmina mitto.

1:597 ne fuge me!' fugiebat enim. iam pascua Lernae

1:598 consitaque arboribus Lyrcea reliquerat arva,

1:599 cum deus inducta latas caligine terras

1:600 occuluit tenuitque fugam rapuitque pudorem.

 

1:601 Interea medios Iuno despexit in Argos

1:602 et noctis faciem nebulas fecisse volucres

1:603 sub nitido mirata die, non fluminis illas

1:604 esse, nec umenti sensit tellure remitti;

1:605 atque suus coniunx ubi sit circumspicit, ut quae

1:606 deprensi totiens iam nosset furta mariti.

1:607 quem postquam caelo non repperit, 'aut ego fallor

1:608 aut ego laedor' ait delapsaque ab aethere summo

1:609 constitit in terris nebulasque recedere iussit.

1:610 coniugis adventum praesenserat inque nitentem

1:611 Inachidos vultus mutaverat ille iuvencam;

1:612 bos quoque formosa est. speciem Saturnia vaccae,

1:613 quamquam invita, probat nec non, et cuius et unde

1:614 quove sit armento, veri quasi nescia quaerit.

1:615 Iuppiter e terra genitam mentitur, ut auctor

1:616 desinat inquiri: petit hanc Saturnia munus.

1:617 quid faciat? crudele suos addicere amores,

1:618 non dare suspectum est: Pudor est, qui suadeat illinc,

1:619 hinc dissuadet Amor. victus Pudor esset Amore,

1:620 sed leve si munus sociae generisque torique

1:621 vacca negaretur, poterat non vacca videri!

 

1:622 Paelice donata non protinus exuit omnem

1:623 diva metum timuitque Iovem et fuit anxia furti,

1:624 donec Arestoridae servandam tradidit Argo.

1:625 centum luminibus cinctum caput Argus habebat

1:626 inde suis vicibus capiebant bina quietem,

1:627 cetera servabant atque in statione manebant.

1:628 constiterat quocumque modo, spectabat ad Io,

1:629 ante oculos Io, quamvis aversus, habebat.

1:630 luce sinit pasci; cum sol tellure sub alta est,

1:631 claudit et indigno circumdat vincula collo.

1:632 frondibus arboreis et amara pascitur herba.

1:633 proque toro terrae non semper gramen habenti

1:634 incubat infelix limosaque flumina potat.

1:635 illa etiam supplex Argo cum bracchia vellet

1:636 tendere, non habuit, quae bracchia tenderet Argo,

1:637 conatoque queri mugitus edidit ore

1:638 pertimuitque sonos propriaque exterrita voce est.

1:639 venit et ad ripas, ubi ludere saepe solebat,

1:640 Inachidas: rictus novaque ut conspexit in unda

1:641 cornua, pertimuit seque exsternata refugit.

1:642 naides ignorant, ignorat et Inachus ipse,

1:643 quae sit; at illa patrem sequitur sequiturque sorores

1:644 et patitur tangi seque admirantibus offert.

1:645 decerptas senior porrexerat Inachus herbas:

1:646 illa manus lambit patriisque dat oscula palmis

1:647 nec retinet lacrimas et, si modo verba sequantur,

1:648 oret opem nomenque suum casusque loquatur;

1:649 littera pro verbis, quam pes in pulvere duxit,

1:650 corporis indicium mutati triste peregit.

1:651 'me miserum!' exclamat pater Inachus inque gementis

1:652 cornibus et nivea pendens cervice iuvencae

1:653 'me miserum!' ingeminat; 'tune es quaesita per omnes

1:654 nata mihi terras? tu non inventa reperta

1:655 luctus eras levior! retices nec mutua nostris

1:656 dicta refers, alto tantum suspiria ducis

1:657 pectore, quodque unum potes, ad mea verba remugis!

1:658 at tibi ego ignarus thalamos taedasque parabam,

1:659 spesque fuit generi mihi prima, secunda nepotum.

1:660 de grege nunc tibi vir, nunc de grege natus habendus.

1:661 nec finire licet tantos mihi morte dolores;

1:662 sed nocet esse deum, praeclusaque ianua leti

1:663 aeternum nostros luctus extendit in aevum.'

1:664 talia maerenti stellatus submovet Argus

1:665 ereptamque patri diversa in pascua natam

1:666 abstrahit. ipse procul montis sublime cacumen

1:667 occupat, unde sedens partes speculatur in omnes.

 

1:668 Nec superum rector mala tanta Phoronidos ultra

1:669 ferre potest natumque vocat, quem lucida partu

1:670 Pleias enixa est letoque det imperat Argum.

1:671 parva mora est alas pedibus virgamque potenti

1:672 somniferam sumpsisse manu tegumenque capillis.

1:673 haec ubi disposuit, patria Iove natus ab arce

1:674 desilit in terras; illic tegumenque removit

1:675 et posuit pennas, tantummodo virga retenta est:

1:676 hac agit, ut pastor, per devia rura capellas

1:677 dum venit abductas, et structis cantat avenis.

1:678 voce nova captus custos Iunonius 'at tu,

1:679 quisquis es, hoc poteras mecum considere saxo'

1:680 Argus ait; 'neque enim pecori fecundior ullo

1:681 herba loco est, aptamque vides pastoribus umbram.'

 

1:682 Sedit Atlantiades et euntem multa loquendo

1:683 detinuit sermone diem iunctisque canendo

1:684 vincere harundinibus servantia lumina temptat.

1:685 ille tamen pugnat molles evincere somnos

1:686 et, quamvis sopor est oculorum parte receptus,

1:687 parte tamen vigilat. quaerit quoque (namque reperta

1:688 fistula nuper erat), qua sit ratione reperta.

 

1:689 Tum deus 'Arcadiae gelidis sub montibus' inquit

1:690 'inter hamadryadas celeberrima Nonacrinas

1:691 naias una fuit: nymphae Syringa vocabant.

1:692 non semel et satyros eluserat illa sequentes

1:693 et quoscumque deos umbrosaque silva feraxque

1:694 rus habet. Ortygiam studiis ipsaque colebat

1:695 virginitate deam; ritu quoque cincta Dianae

1:696 falleret et posset credi Latonia, si non

1:697 corneus huic arcus, si non foret aureus illi;

1:698 sic quoque fallebat.

 

1:699 Redeuntem colle Lycaeo

1:700 Pan videt hanc pinuque caput praecinctus acuta

1:701 talia verba refert -- restabat verba referre

1:702 et precibus spretis fugisse per avia nympham,

1:703 donec harenosi placidum Ladonis ad amnem

1:704 venerit; hic illam cursum inpedientibus undis

1:705 ut se mutarent liquidas orasse sorores,

1:706 Panaque cum prensam sibi iam Syringa putaret,

1:707 corpore pro nymphae calamos tenuisse palustres,

1:708 dumque ibi suspirat, motos in harundine ventos

1:709 effecisse sonum tenuem similemque querenti.

1:710 arte nova vocisque deum dulcedine captum

1:711 'hoc mihi colloquium tecum' dixisse 'manebit,'

1:712 atque ita disparibus calamis conpagine cerae

1:713 inter se iunctis nomen tenuisse puellae.

1:714 talia dicturus vidit Cyllenius omnes

1:715 subcubuisse oculos adopertaque lumina somno;

1:716 supprimit extemplo vocem firmatque soporem

1:717 languida permulcens medicata lumina virga.

1:718 nec mora, falcato nutantem vulnerat ense,

1:719 qua collo est confine caput, saxoque cruentum

1:720 deicit et maculat praeruptam sanguine rupem.

1:721 Arge, iaces, quodque in tot lumina lumen habebas,

1:722 exstinctum est, centumque oculos nox occupat una.

 

1:723 Excipit hos volucrisque suae Saturnia pennis

1:724 collocat et gemmis caudam stellantibus inplet.

1:725 protinus exarsit nec tempora distulit irae

1:726 horriferamque oculis animoque obiecit Erinyn

1:727 paelicis Argolicae stimulosque in pectore caecos

1:728 condidit et profugam per totum exercuit orbem.

1:729 ultimus inmenso restabas, Nile, labori;

1:730 quem simulac tetigit, positisque in margine ripae

1:731 procubuit genibus resupinoque ardua collo,

1:732 quos potuit solos, tollens ad sidera vultus

1:733 et gemitu et lacrimis et luctisono mugitu

1:734 cum Iove visa queri finemque orare malorum.

1:735 coniugis ille suae conplexus colla lacertis,

1:736 finiat ut poenas tandem, rogat 'in' que 'futurum

1:737 pone metus' inquit: 'numquam tibi causa doloris

1:738 haec erit,' et Stygias iubet hoc audire paludes.

 

1:739 Ut lenita dea est, vultus capit illa priores

1:740 fitque, quod ante fuit: fugiunt e corpore saetae,

1:741 cornua decrescunt, fit luminis artior orbis,

1:742 contrahitur rictus, redeunt umerique manusque,

1:743 ungulaque in quinos dilapsa absumitur ungues:

1:744 de bove nil superest formae nisi candor in illa.

1:745 officioque pedum nymphe contenta duorum

1:746 erigitur metuitque loqui, ne more iuvencae

1:747 mugiat, et timide verba intermissa retemptat.

 

1:748 Nunc dea linigera colitur celeberrima turba.

1:749 huic Epaphus magni genitus de semine tandem

1:750 creditur esse Iovis perque urbes iuncta parenti

1:751 templa tenet. fuit huic animis aequalis et annis

1:752 Sole satus Phaethon, quem quondam magna loquentem

1:753 nec sibi cedentem Phoeboque parente superbum

1:754 non tulit Inachides 'matri' que ait 'omnia demens

1:755 credis et es tumidus genitoris imagine falsi.'

1:756 erubuit Phaethon iramque pudore repressit

1:757 et tulit ad Clymenen Epaphi convicia matrem

1:758 'quo' que 'magis doleas, genetrix' ait, 'ille ego liber,

1:759 ille ferox tacui! pudet haec opprobria nobis

1:760 et dici potuisse et non potuisse refelli.

1:761 at tu, si modo sum caelesti stirpe creatus,

1:762 ede notam tanti generis meque adsere caelo!'

1:763 dixit et inplicuit materno bracchia collo

1:764 perque suum Meropisque caput taedasque sororum

1:765 traderet oravit veri sibi signa parentis.

1:766 ambiguum Clymene precibus Phaethontis an ira

1:767 mota magis dicti sibi criminis utraque caelo

1:768 bracchia porrexit spectansque ad lumina solis

1:769 'per iubar hoc' inquit 'radiis insigne coruscis,

1:770 nate, tibi iuro, quod nos auditque videtque,

1:771 hoc te, quem spectas, hoc te, qui temperat orbem,

1:772 Sole satum; si ficta loquor, neget ipse videndum

1:773 se mihi, sitque oculis lux ista novissima nostris!

1:774 nec longus labor est patrios tibi nosse penates.

1:775 unde oritur, domus est terrae contermina nostrae:

1:776 si modo fert animus, gradere et scitabere ab ipso!'

1:777 emicat extemplo laetus post talia matris

1:778 dicta suae Phaethon et concipit aethera mente

1:779 Aethiopasque suos positosque sub ignibus Indos

1:780 sidereis transit patriosque adit inpiger ortus.

 

 

Metamorphoseon Liber II

2:1 Regia Solis erat sublimibus alta columnis,

2:2 clara micante auro flammasque imitante pyropo,

2:3 cuius ebur nitidum fastigia summa tegebat,

2:4 argenti bifores radiabant lumine valvae.

2:5 materiam superabat opus: nam Mulciber illic

2:6 aequora caelarat medias cingentia terras

2:7 terrarumque orbem caelumque, quod imminet orbi.

2:8 caeruleos habet unda deos, Tritona canorum

2:9 Proteaque ambiguum ballaenarumque prementem

2:10 Aegaeona suis inmania terga lacertis

2:11 Doridaque et natas, quarum pars nare videtur,

2:12 pars in mole sedens viridis siccare capillos,

2:13 pisce vehi quaedam: facies non omnibus una,

2:14 non diversa tamen, qualem decet esse sororum.

2:15 terra viros urbesque gerit silvasque ferasque

2:16 fluminaque et nymphas et cetera numina ruris.

2:17 haec super inposita est caeli fulgentis imago,

2:18 signaque sex foribus dextris totidemque sinistris.

 

2:19 Quo simul adclivi Clymeneia limite proles

2:20 venit et intravit dubitati tecta parentis,

2:21 protinus ad patrios sua fert vestigia vultus

2:22 consistitque procul; neque enim propiora ferebat

2:23 lumina: purpurea velatus veste sedebat

2:24 in solio Phoebus claris lucente smaragdis.

2:25 a dextra laevaque Dies et Mensis et Annus

2:26 Saeculaque et positae spatiis aequalibus Horae

2:27 Verque novum stabat cinctum florente corona,

2:28 stabat nuda Aestas et spicea serta gerebat,

2:29 stabat et Autumnus calcatis sordidus uvis

2:30 et glacialis Hiems canos hirsuta capillos.

 

2:31 Ipse loco medius rerum novitate paventem

2:32 Sol oculis iuvenem, quibus adspicit omnia, vidit

2:33 'quae' que 'viae tibi causa? quid hac' ait 'arce petisti,

2:34 progenies, Phaethon, haud infitianda parenti?'

2:35 ille refert: 'o lux inmensi publica mundi,

2:36 Phoebe pater, si das usum mihi nominis huius,

2:37 nec falsa Clymene culpam sub imagine celat,

2:38 pignora da, genitor, per quae tua vera propago

2:39 credar, et hunc animis errorem detrahe nostris!'

2:40 dixerat, at genitor circum caput omne micantes

2:41 deposuit radios propiusque accedere iussit

2:42 amplexuque dato 'nec tu meus esse negari

2:43 dignus es, et Clymene veros' ait 'edidit ortus,

2:44 quoque minus dubites, quodvis pete munus, ut illud

2:45 me tribuente feras! promissi testis adesto

2:46 dis iuranda palus, oculis incognita nostris!'

2:47 vix bene desierat, currus rogat ille paternos

2:48 inque diem alipedum ius et moderamen equorum.

 

2:49 Paenituit iurasse patrem: qui terque quaterque

2:50 concutiens inlustre caput 'temeraria' dixit

2:51 'vox mea facta tua est; utinam promissa liceret

2:52 non dare! confiteor, solum hoc tibi, nate, negarem.

2:53 dissuadere licet: non est tua tuta voluntas!

2:54 magna petis, Phaethon, et quae nec viribus istis

2:55 munera conveniant nec tam puerilibus annis:

2:56 sors tua mortalis, non est mortale, quod optas.

2:57 plus etiam, quam quod superis contingere possit,

2:58 nescius adfectas; placeat sibi quisque licebit,

2:59 non tamen ignifero quisquam consistere in axe

2:60 me valet excepto; vasti quoque rector Olympi,

2:61 qui fera terribili iaculatur fulmina dextra,

2:62 non agat hos currus: et quid Iove maius habemus?

2:63 ardua prima via est et qua vix mane recentes

2:64 enituntur equi; medio est altissima caelo,

2:65 unde mare et terras ipsi mihi saepe videre

2:66 fit timor et pavida trepidat formidine pectus;

2:67 ultima prona via est et eget moderamine certo:

2:68 tunc etiam quae me subiectis excipit undis,

2:69 ne ferar in praeceps, Tethys solet ipsa vereri.

2:70 adde, quod adsidua rapitur vertigine caelum

2:71 sideraque alta trahit celerique volumine torquet.

2:72 nitor in adversum, nec me, qui cetera, vincit

2:73 inpetus, et rapido contrarius evehor orbi.

2:74 finge datos currus: quid ages? poterisne rotatis

2:75 obvius ire polis, ne te citus auferat axis?

2:76 forsitan et lucos illic urbesque deorum

2:77 concipias animo delubraque ditia donis

2:78 esse: per insidias iter est formasque ferarum!

2:79 utque viam teneas nulloque errore traharis,

2:80 per tamen adversi gradieris cornua tauri

2:81 Haemoniosque arcus violentique ora Leonis

2:82 saevaque circuitu curvantem bracchia longo

2:83 Scorpion atque aliter curvantem bracchia Cancrum.

2:84 nec tibi quadripedes animosos ignibus illis,

2:85 quos in pectore habent, quos ore et naribus efflant,

2:86 in promptu regere est: vix me patiuntur, ubi acres

2:87 incaluere animi cervixque repugnat habenis.¨

2:88 at tu, funesti ne sim tibi muneris auctor,

2:89 nate, cave, dum resque sinit tua corrige vota!

2:90 scilicet ut nostro genitum te sanguine credas,

2:91 pignora certa petis: do pignora certa timendo

2:92 et patrio pater esse metu probor. adspice vultus

2:93 ecce meos; utinamque oculos in pectora posses

2:94 inserere et patrias intus deprendere curas!

2:95 denique quidquid habet dives, circumspice, mundus

2:96 eque tot ac tantis caeli terraeque marisque

2:97 posce bonis aliquid; nullam patiere repulsam.

2:98 deprecor hoc unum, quod vero nomine poena,

2:99 non honor est: poenam, Phaethon, pro munere poscis!

2:100 quid mea colla tenes blandis, ignare, lacertis?

2:101 ne dubita! dabitur (Stygias iuravimus undas),

2:102 quodcumque optaris; sed tu sapientius opta!'

 

2:103 Finierat monitus; dictis tamen ille repugnat

2:104 propositumque premit flagratque cupidine currus.

2:105 ergo, qua licuit, genitor cunctatus ad altos

2:106 deducit iuvenem, Vulcania munera, currus.

2:107 aureus axis erat, temo aureus, aurea summae

2:108 curvatura rotae, radiorum argenteus ordo;

2:109 per iuga chrysolithi positaeque ex ordine gemmae

2:110 clara repercusso reddebant lumina Phoebo.

 

2:111 Dumque ea magnanimus Phaethon miratur opusque

2:112 perspicit, ecce vigil nitido patefecit ab ortu

2:113 purpureas Aurora fores et plena rosarum

2:114 atria: diffugiunt stellae, quarum agmina cogit

2:115 Lucifer et caeli statione novissimus exit.

 

2:116 Quem petere ut terras mundumque rubescere vidit

2:117 cornuaque extremae velut evanescere lunae,

2:118 iungere equos Titan velocibus imperat Horis.

2:119 iussa deae celeres peragunt ignemque vomentes,

2:120 ambrosiae suco saturos, praesepibus altis

2:121 quadripedes ducunt adduntque sonantia frena.

2:122 tum pater ora sui sacro medicamine nati

2:123 contigit et rapidae fecit patientia flammae

2:124 inposuitque comae radios praesagaque luctus

2:125 pectore sollicito repetens suspiria dixit:

2:126 'si potes his saltem monitis parere parentis

2:127 parce, puer, stimulis et fortius utere loris!

2:128 sponte sua properant, labor est inhibere volentes.

2:129 nec tibi derectos placeat via quinque per arcus!

2:130 sectus in obliquum est lato curvamine limes,

2:131 zonarumque trium contentus fine polumque

2:132 effugit australem iunctamque aquilonibus arcton:

2:133 hac sit iter¨manifesta rotae vestigia cernes¨

2:134 utque ferant aequos et caelum et terra calores,

2:135 nec preme nec summum molire per aethera currum!

2:136 altius egressus caelestia tecta cremabis,

2:137 inferius terras; medio tutissimus ibis.

2:138 neu te dexterior tortum declinet ad Anguem,

2:139 neve sinisterior pressam rota ducat ad Aram,

2:140 inter utrumque tene! Fortunae cetera mando,

2:141 quae iuvet et melius quam tu tibi consulat opto.

2:142 dum loquor, Hesperio positas in litore metas

2:143 umida nox tetigit; non est mora libera nobis!

2:144 poscimur: effulget tenebris Aurora fugatis.

2:145 corripe lora manu, vel, si mutabile pectus

2:146 est tibi, consiliis, non curribus utere nostris!

2:147 dum potes et solidis etiamnum sedibus adstas,

2:148 dumque male optatos nondum premis inscius axes,

2:149 quae tutus spectes, sine me dare lumina terris!'

 

2:150 Occupat ille levem iuvenali corpore currum

2:151 statque super manibusque leves contingere habenas

2:152 gaudet et invito grates agit inde parenti.

 

2:153 Interea volucres Pyrois et Eous et Aethon,

2:154 Solis equi, quartusque Phlegon hinnitibus auras

2:155 flammiferis inplent pedibusque repagula pulsant.

2:156 quae postquam Tethys, fatorum ignara nepotis,

2:157 reppulit, et facta est inmensi copia caeli,

2:158 corripuere viam pedibusque per aera motis

2:159 obstantes scindunt nebulas pennisque levati

2:160 praetereunt ortos isdem de partibus Euros.

2:161 sed leve pondus erat nec quod cognoscere possent

2:162 Solis equi, solitaque iugum gravitate carebat;

2:163 utque labant curvae iusto sine pondere naves

2:164 perque mare instabiles nimia levitate feruntur,

2:165 sic onere adsueto vacuus dat in aera saltus

2:166 succutiturque alte similisque est currus inani.

 

2:167 Quod simulac sensere, ruunt tritumque relinquunt

2:168 quadriiugi spatium nec quo prius ordine currunt.

2:169 ipse pavet nec qua commissas flectat habenas

2:170 nec scit qua sit iter, nec, si sciat, imperet illis.

2:171 tum primum radiis gelidi caluere Triones

2:172 et vetito frustra temptarunt aequore tingui,

2:173 quaeque polo posita est glaciali proxima Serpens,

2:174 frigore pigra prius nec formidabilis ulli,

2:175 incaluit sumpsitque novas fervoribus iras;

2:176 te quoque turbatum memorant fugisse, Boote,

2:177 quamvis tardus eras et te tua plaustra tenebant.

 

2:178 Ut vero summo despexit ab aethere terras

2:179 infelix Phaethon penitus penitusque iacentes,

2:180 palluit et subito genua intremuere timore

2:181 suntque oculis tenebrae per tantum lumen obortae,

2:182 et iam mallet equos numquam tetigisse paternos,

2:183 iam cognosse genus piget et valuisse rogando,

2:184 iam Meropis dici cupiens ita fertur, ut acta

2:185 praecipiti pinus borea, cui victa remisit

2:186 frena suus rector, quam dis votisque reliquit.

2:187 quid faciat? multum caeli post terga relictum,

2:188 ante oculos plus est: animo metitur utrumque

2:189 et modo, quos illi fatum contingere non est,

2:190 prospicit occasus, interdum respicit ortus,

2:191 quidque agat ignarus stupet et nec frena remittit

2:192 nec retinere valet nec nomina novit equorum.

2:193 sparsa quoque in vario passim miracula caelo

2:194 vastarumque videt trepidus simulacra ferarum.

2:195 est locus, in geminos ubi bracchia concavat arcus

2:196 Scorpius et cauda flexisque utrimque lacertis

2:197 porrigit in spatium signorum membra duorum:

2:198 hunc puer ut nigri madidum sudore veneni

2:199 vulnera curvata minitantem cuspide vidit,

2:200 mentis inops gelida formidine lora remisit.

 

2:201 Quae postquam summum tetigere iacentia tergum,

2:202 exspatiantur equi nulloque inhibente per auras

2:203 ignotae regionis eunt, quaque inpetus egit,

2:204 hac sine lege ruunt altoque sub aethere fixis

2:205 incursant stellis rapiuntque per avia currum

2:206 et modo summa petunt, modo per declive viasque

2:207 praecipites spatio terrae propiore feruntur,

2:208 inferiusque suis fraternos currere Luna

2:209 admiratur equos, ambustaque nubila fumant.

2:210 corripitur flammis, ut quaeque altissima, tellus

2:211 fissaque agit rimas et sucis aret ademptis;

2:212 pabula canescunt, cum frondibus uritur arbor,

2:213 materiamque suo praebet seges arida damno.

2:214 parva queror: magnae pereunt cum moenibus urbes,

2:215 cumque suis totas populis incendia gentis

2:216 in cinerem vertunt; silvae cum montibus ardent;

2:217 ardet Athos Taurusque Cilix et Tmolus et Oete

2:218 et tum sicca, prius creberrima fontibus, Ide

2:219 virgineusque Helicon et nondum Oeagrius Haemus:

2:220 ardet in inmensum geminatis ignibus Aetne

2:221 Parnasosque biceps et Eryx et Cynthus et Othrys

2:222 et tandem nivibus Rhodope caritura Mimasque

2:223 Dindymaque et Mycale natusque ad sacra Cithaeron.

2:224 nec prosunt Scythiae sua frigora: Caucasus ardet

2:225 Ossaque cum Pindo maiorque ambobus Olympus

2:226 aeriaeque Alpes et nubifer Appenninus.

 

2:227 Tum vero Phaethon cunctis e partibus orbem

2:228 adspicit accensum nec tantos sustinet aestus

2:229 ferventisque auras velut e fornace profunda

2:230 ore trahit currusque suos candescere sentit;

2:231 et neque iam cineres eiectatamque favillam

2:232 ferre potest calidoque involvitur undique fumo,

2:233 quoque eat aut ubi sit, picea caligine tectus

2:234 nescit et arbitrio volucrum raptatur equorum.

 

2:235 Sanguine tum credunt in corpora summa vocato

2:236 Aethiopum populos nigrum traxisse colorem;

2:237 tum facta est Libye raptis umoribus aestu

2:238 arida, tum nymphae passis fontesque lacusque

2:239 deflevere comis; quaerit Boeotia Dircen,

2:240 Argos Amymonen, Ephyre Pirenidas undas;

2:241 nec sortita loco distantes flumina ripas

2:242 tuta manent: mediis Tanais fumavit in undis

2:243 Peneosque senex Teuthranteusque Caicus

2:244 et celer Ismenos cum Phegiaco Erymantho

2:245 arsurusque iterum Xanthos flavusque Lycormas,

2:246 quique recurvatis ludit Maeandros in undis,

2:247 Mygdoniusque Melas et Taenarius Eurotas.

2:248 arsit et Euphrates Babylonius, arsit Orontes

2:249 Thermodonque citus Gangesque et Phasis et Hister;

2:250 aestuat Alpheos, ripae Spercheides ardent,

2:251 quodque suo Tagus amne vehit, fluit ignibus aurum,

2:252 et, quae Maeonias celebrabant carmine ripas

2:253 flumineae volucres, medio caluere Caystro;

2:254 Nilus in extremum fugit perterritus orbem

2:255 occuluitque caput, quod adhuc latet: ostia septem

2:256 pulverulenta vacant, septem sine flumine valles.

2:257 fors eadem Ismarios Hebrum cum Strymone siccat

2:258 Hesperiosque amnes, Rhenum Rhodanumque Padumque

2:259 cuique fuit rerum promissa potentia, Thybrin.

2:260 dissilit omne solum, penetratque in Tartara rimis

2:261 lumen et infernum terret cum coniuge regem;

2:262 et mare contrahitur siccaeque est campus harenae,

2:263 quod modo pontus erat, quosque altum texerat aequor,

2:264 exsistunt montes et sparsas Cycladas augent.

2:265 ima petunt pisces, nec se super aequora curvi

2:266 tollere consuetas audent delphines in auras;

2:267 corpora phocarum summo resupina profundo

2:268 exanimata natant: ipsum quoque Nerea fama est

2:269 Doridaque et natas tepidis latuisse sub antris.

2:270 ter Neptunus aquis cum torvo bracchia vultu

2:271 exserere ausus erat, ter non tulit aeris ignes.

 

2:272 Alma tamen Tellus, ut erat circumdata ponto,

2:273 inter aquas pelagi contractosque undique fontes,

2:274 qui se condiderant in opacae viscera matris,

2:275 sustulit oppressos collo tenus arida vultus

2:276 opposuitque manum fronti magnoque tremore

2:277 omnia concutiens paulum subsedit et infra,

2:278 quam solet esse, fuit fractaque ita voce locuta est:

2:279 'si placet hoc meruique, quid o tua fulmina cessant,

2:280 summe deum? liceat periturae viribus ignis

2:281 igne perire tuo clademque auctore levare!

2:282 vix equidem fauces haec ipsa in verba resolvo';

2:283 (presserat ora vapor) 'tostos en adspice crines

2:284 inque oculis tantum, tantum super ora favillae!

2:285 hosne mihi fructus, hunc fertilitatis honorem

2:286 officiique refers, quod adunci vulnera aratri

2:287 rastrorumque fero totoque exerceor anno,

2:288 quod pecori frondes alimentaque mitia, fruges

2:289 humano generi, vobis quoque tura ministro?

2:290 sed tamen exitium fac me meruisse: quid undae,

2:291 quid meruit frater? cur illi tradita sorte

2:292 aequora decrescunt et ab aethere longius absunt?

2:293 quodsi nec fratris nec te mea gratia tangit,

2:294 at caeli miserere tui! circumspice utrumque:

2:295 fumat uterque polus! quos si vitiaverit ignis,

2:296 atria vestra ruent! Atlas en ipse laborat

2:297 vixque suis umeris candentem sustinet axem!

2:298 si freta, si terrae pereunt, si regia caeli,

2:299 in chaos antiquum confundimur! eripe flammis,

2:300 si quid adhuc superest, et rerum consule summae!'

 

2:301 Dixerat haec Tellus: neque enim tolerare vaporem

2:302 ulterius potuit nec dicere plura suumque

2:303 rettulit os in se propioraque manibus antra;

2:304 at pater omnipotens, superos testatus et ipsum,

2:305 qui dederat currus, nisi opem ferat, omnia fato

2:306 interitura gravi, summam petit arduus arcem,

2:307 unde solet nubes latis inducere terris,

2:308 unde movet tonitrus vibrataque fulmina iactat;

2:309 sed neque quas posset terris inducere nubes

2:310 tunc habuit, nec quos caelo demitteret imbres:

2:311 intonat et dextra libratum fulmen ab aure

2:312 misit in aurigam pariterque animaque rotisque

2:313 expulit et saevis conpescuit ignibus ignes.

2:314 consternantur equi et saltu in contraria facto

2:315 colla iugo eripiunt abruptaque lora relinquunt:

2:316 illic frena iacent, illic temone revulsus

2:317 axis, in hac radii fractarum parte rotarum

2:318 sparsaque sunt late laceri vestigia currus.

 

2:319 At Phaethon rutilos flamma populante capillos

2:320 volvitur in praeceps longoque per aera tractu

2:321 fertur, ut interdum de caelo stella sereno

2:322 etsi non cecidit, potuit cecidisse videri.

2:323 quem procul a patria diverso maximus orbe

2:324 excipit Eridanus fumantiaque abluit ora.

2:325 Naides Hesperiae trifida fumantia flamma

2:326 corpora dant tumulo, signant quoque carmine saxum:

 

2:327 HIC . SITUS . EST . PHAETHON . CURRUS . AURIGA . PATERNI

2:328 QUEM . SI . NON . TENUIT . MAGNIS . TAMEN . EXCIDIT . AUSIS

 

2:329 Nam pater obductos luctu miserabilis aegro

2:330 condiderat vultus, et, si modo credimus, unum

2:331 isse diem sine sole ferunt: incendia lumen

2:332 praebebant aliquisque malo fuit usus in illo.

2:333 at Clymene postquam dixit, quaecumque fuerunt

2:334 in tantis dicenda malis, lugubris et amens

2:335 et laniata sinus totum percensuit orbem

2:336 exanimesque artus primo, mox ossa requirens

2:337 repperit ossa tamen peregrina condita ripa

2:338 incubuitque loco nomenque in marmore lectum

2:339 perfudit lacrimis et aperto pectore fovit.

2:340 nec minus Heliades fletus et, inania morti

2:341 munera, dant lacrimas, et caesae pectora palmis

2:342 non auditurum miseras Phaethonta querellas

2:343 nocte dieque vocant adsternunturque sepulcro.

2:344 luna quater iunctis inplerat cornibus orbem;

2:345 illae more suo (nam morem fecerat usus)

2:346 plangorem dederant: e quis Phaethusa, sororum

2:347 maxima, cum vellet terra procumbere, questa est

2:348 deriguisse pedes; ad quam conata venire

2:349 candida Lampetie subita radice retenta est;

2:350 tertia, cum crinem manibus laniare pararet,

2:351 avellit frondes; haec stipite crura teneri,

2:352 illa dolet fieri longos sua bracchia ramos,

2:353 dumque ea mirantur, conplectitur inguina cortex

2:354 perque gradus uterum pectusque umerosque manusque

2:355 ambit, et exstabant tantum ora vocantia matrem.

2:356 quid faciat mater, nisi, quo trahat inpetus illam,

2:357 huc eat atque illuc et, dum licet, oscula iungat?

2:358 non satis est: truncis avellere corpora temptat

2:359 et teneros manibus ramos abrumpit, at inde

2:360 sanguineae manant tamquam de vulnere guttae.

2:361 'parce, precor, mater,' quaecumque est saucia, clamat,

2:362 'parce, precor: nostrum laceratur in arbore corpus

2:363 iamque vale'¨cortex in verba novissima venit.

2:364 inde fluunt lacrimae, stillataque sole rigescunt

2:365 de ramis electra novis, quae lucidus amnis

2:366 excipit et nuribus mittit gestanda Latinis.

 

2:367 Adfuit huic monstro proles Stheneleia Cycnus,

2:368 qui tibi materno quamvis a sanguine iunctus,

2:369 mente tamen, Phaethon, propior fuit. ille relicto

2:370 (nam Ligurum populos et magnas rexerat urbes)

2:371 imperio ripas virides amnemque querellis

2:372 Eridanum inplerat silvamque sororibus auctam,

2:373 cum vox est tenuata viro canaeque capillos

2:374 dissimulant plumae collumque a pectore longe

2:375 porrigitur digitosque ligat iunctura rubentis,

2:376 penna latus velat, tenet os sine acumine rostrum.

2:377 fit nova Cycnus avis nec se caeloque Iovique

2:378 credit, ut iniuste missi memor ignis ab illo;

2:379 stagna petit patulosque lacus ignemque perosus

2:380 quae colat elegit contraria flumina flammis.

 

2:381 Squalidus interea genitor Phaethontis et expers

2:382 ipse sui decoris, qualis, cum deficit orbem,

2:383 esse solet, lucemque odit seque ipse diemque

2:384 datque animum in luctus et luctibus adicit iram

2:385 officiumque negat mundo. 'satis' inquit 'ab aevi

2:386 sors mea principiis fuit inrequieta, pigetque

2:387 actorum sine fine mihi, sine honore laborum!

2:388 quilibet alter agat portantes lumina currus!

2:389 si nemo est omnesque dei non posse fatentur,

2:390 ipse agat ut saltem, dum nostras temptat habenas,

2:391 orbatura patres aliquando fulmina ponat!

2:392 tum sciet ignipedum vires expertus equorum

2:393 non meruisse necem, qui non bene rexerit illos.'

 

2:394 Talia dicentem circumstant omnia Solem

2:395 numina, neve velit tenebras inducere rebus,

2:396 supplice voce rogant; missos quoque Iuppiter ignes

2:397 excusat precibusque minas regaliter addit.

2:398 colligit amentes et adhuc terrore paventes

2:399 Phoebus equos stimuloque dolens et verbere saevit

2:400 (saevit enim) natumque obiectat et inputat illis.

 

2:401 At pater omnipotens ingentia moenia caeli

2:402 circuit et, ne quid labefactum viribus ignis

2:403 corruat, explorat. quae postquam firma suique

2:404 roboris esse videt, terras hominumque labores

2:405 perspicit. Arcadiae tamen est inpensior illi

2:406 cura suae: fontesque et nondum audentia labi

2:407 flumina restituit, dat terrae gramina, frondes

2:408 arboribus, laesasque iubet revirescere silvas.

2:409 dum redit itque frequens, in virgine Nonacrina

2:410 haesit, et accepti caluere sub ossibus ignes.

2:411 non erat huius opus lanam mollire trahendo

2:412 nec positu variare comas; ubi fibula vestem,

2:413 vitta coercuerat neglectos alba capillos;

2:414 et modo leve manu iaculum, modo sumpserat arcum,

2:415 miles erat Phoebes: nec Maenalon attigit ulla

2:416 gratior hac Triviae; sed nulla potentia longa est.

 

2:417 Ulterius medio spatium sol altus habebat,

2:418 cum subit illa nemus, quod nulla ceciderat aetas;

2:419 exuit hic umero pharetram lentosque retendit

2:420 arcus inque solo, quod texerat herba, iacebat

2:421 et pictam posita pharetram cervice premebat.

2:422 Iuppiter ut vidit fessam et custode vacantem,

2:423 'hoc certe furtum coniunx mea nesciet' inquit,

2:424 'aut si rescierit, sunt, o sunt iurgia tanti!'

2:425 protinus induitur faciem cultumque Dianae

2:426 atque ait: 'o comitum, virgo, pars una mearum,

2:427 in quibus es venata iugis?' de caespite virgo

2:428 se levat et 'salve numen, me iudice' dixit,

2:429 'audiat ipse licet, maius Iove.' ridet et audit

2:430 et sibi praeferri se gaudet et oscula iungit,

2:431 nec moderata satis nec sic a virgine danda.

2:432 qua venata foret silva, narrare parantem

2:433 inpedit amplexu nec se sine crimine prodit.

2:434 illa quidem contra, quantum modo femina posset

2:435 (adspiceres utinam, Saturnia, mitior esses),

2:436 illa quidem pugnat, sed quem superare puella,

2:437 quisve Iovem poterat? superum petit aethera victor

2:438 Iuppiter: huic odio nemus est et conscia silva;

2:439 unde pedem referens paene est oblita pharetram

2:440 tollere cum telis et quem suspenderat arcum.

 

2:441 Ecce, suo comitata choro Dictynna per altum

2:442 Maenalon ingrediens et caede superba ferarum

2:443 adspicit hanc visamque vocat: clamata refugit

2:444 et timuit primo, ne Iuppiter esset in illa;

2:445 sed postquam pariter nymphas incedere vidit,

2:446 sensit abesse dolos numerumque accessit ad harum.

2:447 heu! quam difficile est crimen non prodere vultu!

2:448 vix oculos attollit humo nec, ut ante solebat,

2:449 iuncta deae lateri nec toto est agmine prima,

2:450 sed silet et laesi dat signa rubore pudoris;

2:451 et, nisi quod virgo est, poterat sentire Diana

2:452 mille notis culpam: nymphae sensisse feruntur.

2:453 orbe resurgebant lunaria cornua nono,

2:454 cum de venatu fraternis languida flammis,

2:455 nacta nemus gelidum dea, quo cum murmure labens

2:456 ibat et attritas versabat rivus harenas.

2:457 ut loca laudavit, summas pede contigit undas;

2:458 his quoque laudatis 'procul est' ait 'arbiter omnis:

2:459 nuda superfusis tinguamus corpora lymphis!'

2:460 Parrhasis erubuit; cunctae velamina ponunt;

2:461 una moras quaerit: dubitanti vestis adempta est,

2:462 qua posita nudo patuit cum corpore crimen.

2:463 attonitae manibusque uterum celare volenti

2:464 'i procul hinc' dixit 'nec sacros pollue fontis!'

2:465 Cynthia deque suo iussit secedere coetu.

 

2:466 Senserat hoc olim magni matrona Tonantis

2:467 distuleratque graves in idonea tempora poenas.

2:468 causa morae nulla est, et iam puer Arcas (id ipsum

2:469 indoluit Iuno) fuerat de paelice natus.

2:470 quo simul obvertit saevam cum lumine mentem,

2:471 'scilicet hoc etiam restabat, adultera' dixit,

2:472 'ut fecunda fores, fieretque iniuria partu

2:473 nota, Iovisque mei testatum dedecus esset.

2:474 haud inpune feres: adimam tibi namque figuram,

2:475 qua tibi, quaque places nostro, inportuna, marito.'

2:476 dixit et adversam prensis a fronte capillis

2:477 stravit humi pronam. tendebat bracchia supplex:

2:478 bracchia coeperunt nigris horrescere villis

2:479 curvarique manus et aduncos crescere in unguis

2:480 officioque pedum fungi laudataque quondam

2:481 ora Iovi lato fieri deformia rictu.

2:482 neve preces animos et verba precantia flectant,

2:483 posse loqui eripitur: vox iracunda minaxque

2:484 plenaque terroris rauco de gutture fertur;

2:485 mens antiqua tamen facta quoque mansit in ursa,

2:486 adsiduoque suos gemitu testata dolores

2:487 qualescumque manus ad caelum et sidera tollit

2:488 ingratumque Iovem, nequeat cum dicere, sentit.

2:489 a! quotiens, sola non ausa quiescere silva,

2:490 ante domum quondamque suis erravit in agris!

2:491 a! quotiens per saxa canum latratibus acta est

2:492 venatrixque metu venantum territa fugit!

2:493 saepe feris latuit visis, oblita quid esset,

2:494 ursaque conspectos in montibus horruit ursos

2:495 pertimuitque lupos, quamvis pater esset in illis.

 

2:496 Ecce Lycaoniae proles ignara parentis,

2:497 Arcas adest ter quinque fere natalibus actis;

2:498 dumque feras sequitur, dum saltus eligit aptos

2:499 nexilibusque plagis silvas Erymanthidas ambit,

2:500 incidit in matrem, quae restitit Arcade viso

2:501 et cognoscenti similis fuit: ille refugit

2:502 inmotosque oculos in se sine fine tenentem

2:503 nescius extimuit propiusque accedere aventi

2:504 vulnifico fuerat fixurus pectora telo:

2:505 arcuit omnipotens pariterque ipsosque nefasque

2:506 sustulit et pariter raptos per inania vento

2:507 inposuit caelo vicinaque sidera fecit.

 

2:508 Intumuit Iuno, postquam inter sidera paelex

2:509 fulsit, et ad canam descendit in aequora Tethyn

2:510 Oceanumque senem, quorum reverentia movit

2:511 saepe deos, causamque viae scitantibus infit:

2:512 'quaeritis, aetheriis quare regina deorum

2:513 sedibus huc adsim? pro me tenet altera caelum!

2:514 mentior, obscurum nisi nox cum fecerit orbem,

2:515 nuper honoratas summo, mea vulnera, caelo

2:516 videritis stellas illic, ubi circulus axem

2:517 ultimus extremum spatioque brevissimus ambit.

2:518 et vero quisquam Iunonem laedere nolit

2:519 offensamque tremat, quae prosum sola nocendo?

2:520 o ego quantum egi! quam vasta potentia nostra est!

2:521 esse hominem vetui: facta est dea! sic ego poenas

2:522 sontibus inpono, sic est mea magna potestas!

2:523 vindicet antiquam faciem vultusque ferinos

2:524 detrahat, Argolica quod in ante Phoronide fecit

2:525 cur non et pulsa ducit Iunone meoque

2:526 collocat in thalamo socerumque Lycaona sumit?

2:527 at vos si laesae tangit contemptus alumnae,

2:528 gurgite caeruleo septem prohibete triones

2:529 sideraque in caelo stupri mercede recepta

2:530 pellite, ne puro tinguatur in aequore paelex!'

 

2:531 Di maris adnuerant: habili Saturnia curru,

2:532 ingreditur liquidum pavonibus aethera pictis,

2:533 tam nuper pictis caeso pavonibus Argo,

2:534 quam tu nuper eras, cum candidus ante fuisses,

2:535 corve loquax, subito nigrantis versus in alas.

2:536 nam fuit haec quondam niveis argentea pennis

2:537 ales, ut aequaret totas sine labe columbas,

2:538 nec servaturis vigili Capitolia voce

2:539 cederet anseribus nec amanti flumina cycno.

2:540 lingua fuit damno: lingua faciente loquaci

2:541 qui color albus erat, nunc est contrarius albo

 

2:542 Pulchrior in tota quam Larisaea Coronis

2:543 non fuit Haemonia: placuit tibi, Delphice, certe,

2:544 dum vel casta fuit vel inobservata, sed ales

2:545 sensit adulterium Phoebeius, utque latentem

2:546 detegeret culpam, non exorabilis index,

2:547 ad dominum tendebat iter. quem garrula motis

2:548 consequitur pennis, scitetur ut omnia, cornix

2:549 auditaque viae causa 'non utile carpis'

2:550 inquit 'iter: ne sperne meae praesagia linguae!

2:551 quid fuerim quid simque vide meritumque require:

2:552 invenies nocuisse fidem. nam tempore quodam

2:553 Pallas Ericthonium, prolem sine matre creatam,

2:554 clauserat Actaeo texta de vimine cista

2:555 virginibusque tribus gemino de Cecrope natis

2:556 et legem dederat, sua ne secreta viderent.

2:557 abdita fronde levi densa speculabar ab ulmo,

2:558 quid facerent: commissa duae sine fraude tuentur,

2:559 Pandrosos atque Herse; timidas vocat una sorores

2:560 Aglauros nodosque manu diducit, et intus

2:561 infantemque vident adporrectumque draconem.

2:562 acta deae refero. pro quo mihi gratia talis

2:563 redditur, ut dicar tutela pulsa Minervae

2:564 et ponar post noctis avem! mea poena volucres

2:565 admonuisse potest, ne voce pericula quaerant.

2:566 at, puto, non ultro nequiquam tale rogantem

2:567 me petiit!¨ipsa licet hoc a Pallade quaeras:

2:568 quamvis irata est, non hoc irata negabit.

2:569 nam me Phocaica clarus tellure Coroneus

2:570 (nota loquor) genuit, fueramque ego regia virgo

2:571 divitibusque procis (ne me contemne) petebar:

2:572 forma mihi nocuit. nam cum per litora lentis

2:573 passibus, ut soleo, summa spatiarer harena,

2:574 vidit et incaluit pelagi deus, utque precando

2:575 tempora cum blandis absumpsit inania verbis,

2:576 vim parat et sequitur. fugio densumque relinquo

2:577 litus et in molli nequiquam lassor harena.

2:578 inde deos hominesque voco; nec contigit ullum

2:579 vox mea mortalem: mota est pro virgine virgo

2:580 auxiliumque tulit. tendebam bracchia caelo:

2:581 bracchia coeperunt levibus nigrescere pennis;

2:582 reicere ex umeris vestem molibar, at illa

2:583 pluma erat inque cutem radices egerat imas;

2:584 plangere nuda meis conabar pectora palmis,

2:585 sed neque iam palmas nec pectora nuda gerebam;

2:586 currebam, nec, ut ante, pedes retinebat harena,

2:587 sed summa tollebar humo; mox alta per auras

2:588 evehor et data sum comes inculpata Minervae.

2:589 quid tamen hoc prodest, si diro facta volucris

2:590 crimine Nyctimene nostro successit honori?

2:591 an quae per totam res est notissima Lesbon,

2:592 non audita tibi est, patrium temerasse cubile

2:593 Nyctimenen? avis illa quidem, sed conscia culpae

2:594 conspectum lucemque fugit tenebrisque pudorem

2:595 celat et a cunctis expellitur aethere toto.'

 

2:596 Talia dicenti 'tibi' ait 'revocamina' corvus

2:597 'sint, precor, ista malo: nos vanum spernimus omen.'

2:598 nec coeptum dimittit iter dominoque iacentem

2:599 cum iuvene Haemonio vidisse Coronida narrat.

2:600 laurea delapsa est audito crimine amantis,

2:601 et pariter vultusque deo plectrumque colorque

2:602 excidit, utque animus tumida fervebat ab ira,

2:603 arma adsueta capit flexumque a cornibus arcum

2:604 tendit et illa suo totiens cum pectore iuncta

2:605 indevitato traiecit pectora telo.

2:606 icta dedit gemitum tractoque a corpore ferro

2:607 candida puniceo perfudit membra cruore

2:608 et dixit: 'potui poenas tibi, Phoebe, dedisse,

2:609 sed peperisse prius; duo nunc moriemur in una.'

2:610 hactenus, et pariter vitam cum sanguine fudit;

2:611 corpus inane animae frigus letale secutum est.

 

2:612 Paenitet heu! sero poenae crudelis amantem,

2:613 seque, quod audierit, quod sic exarserit, odit;

2:614 odit avem, per quam crimen causamque dolendi

2:615 scire coactus erat, nec non arcumque manumque

2:616 odit cumque manu temeraria tela sagittas

2:617 conlapsamque fovet seraque ope vincere fata

2:618 nititur et medicas exercet inaniter artes.

2:619 quae postquam frustra temptata rogumque parari

2:620 vidit et arsuros supremis ignibus artus,

2:621 tum vero gemitus (neque enim caelestia tingui

2:622 ora licet lacrimis) alto de corde petitos

2:623 edidit, haud aliter quam cum spectante iuvenca

2:624 lactentis vituli dextra libratus ab aure

2:625 tempora discussit claro cava malleus ictu.

2:626 ut tamen ingratos in pectora fudit odores

2:627 et dedit amplexus iniustaque iusta peregit,

2:628 non tulit in cineres labi sua Phoebus eosdem

2:629 semina, sed natum flammis uteroque parentis

2:630 eripuit geminique tulit Chironis in antrum,

2:631 sperantemque sibi non falsae praemia linguae

2:632 inter aves albas vetuit consistere corvum.

 

2:633 Semifer interea divinae stirpis alumno

2:634 laetus erat mixtoque oneri gaudebat honore;

2:635 ecce venit rutilis umeros protecta capillis

2:636 filia centauri, quam quondam nympha Chariclo

2:637 fluminis in rapidi ripis enixa vocavit

2:638 Ocyroen: non haec artes contenta paternas

2:639 edidicisse fuit, fatorum arcana canebat.

2:640 ergo ubi vaticinos concepit mente furores

2:641 incaluitque deo, quem clausum pectore habebat,

2:642 adspicit infantem 'toto' que 'salutifer orbi

2:643 cresce, puer!' dixit; 'tibi se mortalia saepe

2:644 corpora debebunt, animas tibi reddere ademptas

2:645 fas erit, idque semel dis indignantibus ausus

2:646 posse dare hoc iterum flamma prohibebere avita,

2:647 eque deo corpus fies exsangue deusque,

2:648 qui modo corpus eras, et bis tua fata novabis.

2:649 tu quoque, care pater, nunc inmortalis et aevis

2:650 omnibus ut maneas nascendi lege creatus,

2:651 posse mori cupies, tum cum cruciabere dirae

2:652 sanguine serpentis per saucia membra recepto;

2:653 teque ex aeterno patientem numina mortis

2:654 efficient, triplicesque deae tua fila resolvent.'

2:655 restabat fatis aliquid: suspirat ab imis

2:656 pectoribus, lacrimaeque genis labuntur obortae,

2:657 atque ita 'praevertunt' inquit 'me fata, vetorque

2:658 plura loqui, vocisque meae praecluditur usus.

2:659 non fuerant artes tanti, quae numinis iram

2:660 contraxere mihi: mallem nescisse futura!

2:661 iam mihi subduci facies humana videtur,

2:662 iam cibus herba placet, iam latis currere campis

2:663 impetus est: in equam cognataque corpora vertor.

2:664 tota tamen quare? pater est mihi nempe biformis.'

2:665 talia dicenti pars est extrema querellae

2:666 intellecta parum confusaque verba fuerunt;

2:667 mox nec verba quidem nec equae sonus ille videtur

2:668 sed simulantis equam, parvoque in tempore certos

2:669 edidit hinnitus et bracchia movit in herbas.

2:670 tum digiti coeunt et quinos alligat ungues

2:671 perpetuo cornu levis ungula, crescit et oris

2:672 et colli spatium, longae pars maxima pallae

2:673 cauda fit, utque vagi crines per colla iacebant,

2:674 in dextras abiere iubas, pariterque novata est

2:675 et vox et facies; nomen quoque monstra dedere.

 

2:676 Flebat opemque tuam frustra Philyreius heros,

2:677 Delphice, poscebat. nam nec rescindere magni

2:678 iussa Iovis poteras, nec, si rescindere posses,

2:679 tunc aderas: Elin Messeniaque arva colebas.

2:680 illud erat tempus, quo te pastoria pellis

2:681 texit, onusque fuit baculum silvestre sinistrae,

2:682 alterius dispar septenis fistula cannis.

2:683 dumque amor est curae, dum te tua fistula mulcet,

2:684 incustoditae Pylios memorantur in agros

2:685 processisse boves: videt has Atlantide Maia

2:686 natus et arte sua silvis occultat abactas.

2:687 senserat hoc furtum nemo nisi notus in illo

2:688 rure senex; Battum vicinia tota vocabat.

2:689 divitis hic saltus herbosaque pascua Nelei

2:690 nobiliumque greges custos servabat equarum.

2:691 hunc tenuit blandaque manu seduxit et illi

2:692 'quisquis es, hospes' ait, 'si forte armenta requiret

2:693 haec aliquis, vidisse nega neu gratia facto

2:694 nulla rependatur, nitidam cape praemia vaccam!'

2:695 et dedit. accepta voces has reddidit hospes:

2:696 'tutus eas! lapis iste prius tua furta loquetur,'

2:697 et lapidem ostendit. simulat Iove natus abire;

2:698 mox redit et versa pariter cum voce figura

2:699 'rustice, vidisti si quas hoc limite' dixit

2:700 'ire boves, fer opem furtoque silentia deme!

2:701 iuncta suo pretium dabitur tibi femina tauro.'

2:702 at senior, postquam est merces geminata, 'sub illis

2:703 montibus' inquit 'erunt,' et erant sub montibus illis.

2:704 risit Atlantiades et 'me mihi, perfide, prodis?

2:705 me mihi prodis?' ait periuraque pectora vertit

2:706 in durum silicem, qui nunc quoque dicitur index,

2:707 inque nihil merito vetus est infamia saxo.

 

2:708 Hinc se sustulerat paribus caducifer alis,

2:709 Munychiosque volans agros gratamque Minervae

2:710 despectabat humum cultique arbusta Lycei.

2:711 illa forte die castae de more puellae

2:712 vertice supposito festas in Palladis arces

2:713 pura coronatis portabant sacra canistris.

2:714 inde revertentes deus adspicit ales iterque

2:715 non agit in rectum, sed in orbem curvat eundem:

2:716 ut volucris visis rapidissima miluus extis,

2:717 dum timet et densi circumstant sacra ministri,

2:718 flectitur in gyrum nec longius audet abire

2:719 spemque suam motis avidus circumvolat alis,

2:720 sic super Actaeas agilis Cyllenius arces

2:721 inclinat cursus et easdem circinat auras.

2:722 quanto splendidior quam cetera sidera fulget

2:723 Lucifer, et quanto quam Lucifer aurea Phoebe,

2:724 tanto virginibus praestantior omnibus Herse

2:725 ibat eratque decus pompae comitumque suarum.

2:726 obstipuit forma Iove natus et aethere pendens

2:727 non secus exarsit, quam cum Balearica plumbum

2:728 funda iacit: volat illud et incandescit eundo

2:729 et, quos non habuit, sub nubibus invenit ignes.

2:730 vertit iter caeloque petit terrena relicto

2:731 nec se dissimulat: tanta est fiducia formae.

2:732 quae quamquam iusta est, cura tamen adiuvat illam

2:733 permulcetque comas chlamydemque, ut pendeat apte,

2:734 collocat, ut limbus totumque adpareat aurum,

2:735 ut teres in dextra, qua somnos ducit et arcet,

2:736 virga sit, ut tersis niteant talaria plantis.

 

2:737 Pars secreta domus ebore et testudine cultos

2:738 tres habuit thalamos, quorum tu, Pandrose, dextrum,

2:739 Aglauros laevum, medium possederat Herse.

2:740 quae tenuit laevum, venientem prima notavit

2:741 Mercurium nomenque dei scitarier ausa est

2:742 et causam adventus; cui sic respondit Atlantis

2:743 PleÔonesque nepos 'ego sum, qui iussa per auras

2:744 verba patris porto; pater est mihi Iuppiter ipse.

2:745 nec fingam causas, tu tantum fida sorori

2:746 esse velis prolisque meae matertera dici:

2:747 Herse causa viae; faveas oramus amanti.'

2:748 adspicit hunc oculis isdem, quibus abdita nuper

2:749 viderat Aglauros flavae secreta Minervae,

2:750 proque ministerio magni sibi ponderis aurum

2:751 postulat: interea tectis excedere cogit.

 

2:752 Vertit ad hanc torvi dea bellica luminis orbem

2:753 et tanto penitus traxit suspiria motu,

2:754 ut pariter pectus positamque in pectore forti

2:755 aegida concuteret: subit, hanc arcana profana

2:756 detexisse manu, tum cum sine matre creatam

2:757 Lemnicolae stirpem contra data foedera vidit,

2:758 et gratamque deo fore iam gratamque sorori

2:759 et ditem sumpto, quod avara poposcerat, auro.

2:760 protinus Invidiae nigro squalentia tabo

2:761 tecta petit: domus est imis in vallibus huius

2:762 abdita, sole carens, non ulli pervia vento,

2:763 tristis et ignavi plenissima frigoris et quae

2:764 igne vacet semper, caligine semper abundet.

2:765 huc ubi pervenit belli metuenda virago,

2:766 constitit ante domum (neque enim succedere tectis

2:767 fas habet) et postes extrema cuspide pulsat.

2:768 concussae patuere fores. videt intus edentem

2:769 vipereas carnes, vitiorum alimenta suorum,

2:770 Invidiam visaque oculos avertit; at illa

2:771 surgit humo pigre semesarumque relinquit

2:772 corpora serpentum passuque incedit inerti.

2:773 utque deam vidit formaque armisque decoram,

2:774 ingemuit vultumque una ac suspiria duxit.

2:775 pallor in ore sedet, macies in corpore toto.

2:776 nusquam recta acies, livent robigine dentes,

2:777 pectora felle virent, lingua est suffusa veneno;

2:778 risus abest, nisi quem visi movere dolores;

2:779 nec fruitur somno, vigilantibus excita curis,

2:780 sed videt ingratos intabescitque videndo

2:781 successus hominum carpitque et carpitur una

2:782 suppliciumque suum est. quamvis tamen oderat illam,

2:783 talibus adfata est breviter Tritonia dictis:

2:784 'infice tabe tua natarum Cecropis unam:

2:785 sic opus est. Aglauros ea est.' haud plura locuta

2:786 fugit et inpressa tellurem reppulit hasta.

 

2:787 Illa deam obliquo fugientem lumine cernens

2:788 murmura parva dedit successurumque Minervae

2:789 indoluit baculumque capit, quod spinea totum

2:790 vincula cingebant, adopertaque nubibus atris,

2:791 quacumque ingreditur, florentia proterit arva

2:792 exuritque herbas et summa cacumina carpit

2:793 adflatuque suo populos urbesque domosque

2:794 polluit et tandem Tritonida conspicit arcem

2:795 ingeniis opibusque et festa pace virentem

2:796 vixque tenet lacrimas, quia nil lacrimabile cernit.

2:797 sed postquam thalamos intravit Cecrope natae,

2:798 iussa facit pectusque manu ferrugine tincta

2:799 tangit et hamatis praecordia sentibus inplet

2:800 inspiratque nocens virus piceumque per ossa

2:801 dissipat et medio spargit pulmone venenum,

2:802 neve mali causae spatium per latius errent,

2:803 germanam ante oculos fortunatumque sororis

2:804 coniugium pulchraque deum sub imagine ponit

2:805 cunctaque magna facit; quibus inritata dolore

2:806 Cecropis occulto mordetur et anxia nocte

2:807 anxia luce gemit lentaque miserrima tabe

2:808 liquitur, et glacies incerto saucia sole,

2:809 felicisque bonis non lenius uritur Herses,

2:810 quam cum spinosis ignis supponitur herbis,

2:811 quae neque dant flammas lentoque vapore cremantur.

2:812 saepe mori voluit, ne quicquam tale videret,

2:813 saepe velut crimen rigido narrare parenti;

2:814 denique in adverso venientem limine sedit

2:815 exclusura deum. cui blandimenta precesque

2:816 verbaque iactanti mitissima 'desine!' dixit,

2:817 'hinc ego me non sum nisi te motura repulso.'

2:818 'stemus' ait 'pacto' velox Cyllenius 'isto!'

2:819 caelestique fores virga patefecit: at illi

2:820 surgere conanti partes, quascumque sedendo

2:821 flectimur, ignava nequeunt gravitate moveri:

2:822 illa quidem pugnat recto se attollere trunco,

2:823 sed genuum iunctura riget, frigusque per ungues

2:824 labitur, et pallent amisso sanguine venae;

2:825 utque malum late solet inmedicabile cancer

2:826 serpere et inlaesas vitiatis addere partes,

2:827 sic letalis hiems paulatim in pectora venit

2:828 vitalesque vias et respiramina clausit,

2:829 nec conata loqui est nec, si conata fuisset,

2:830 vocis habebat iter: saxum iam colla tenebat,

2:831 oraque duruerant, signumque exsangue sedebat;

2:832 nec lapis albus erat: sua mens infecerat illam.

 

2:833 Has ubi verborum poenas mentisque profanae

2:834 cepit Atlantiades, dictas a Pallade terras

2:835 linquit et ingreditur iactatis aethera pennis.

2:836 sevocat hunc genitor nec causam fassus amoris

2:837 'fide minister' ait 'iussorum, nate, meorum,

2:838 pelle moram solitoque celer delabere cursu,

2:839 quaeque tuam matrem tellus a parte sinistra

2:840 suspicit (indigenae Sidonida nomine dicunt),

2:841 hanc pete, quodque procul montano gramine pasci

2:842 armentum regale vides, ad litora verte!'

2:843 dixit, et expulsi iamdudum monte iuvenci

2:844 litora iussa petunt, ubi magni filia regis

2:845 ludere virginibus Tyriis comitata solebat.

2:846 non bene conveniunt nec in una sede morantur

2:847 maiestas et amor; sceptri gravitate relicta

2:848 ille pater rectorque deum, cui dextra trisulcis

2:849 ignibus armata est, qui nutu concutit orbem,

2:850 induitur faciem tauri mixtusque iuvencis

2:851 mugit et in teneris formosus obambulat herbis.

2:852 quippe color nivis est, quam nec vestigia duri

2:853 calcavere pedis nec solvit aquaticus auster.

2:854 colla toris exstant, armis palearia pendent,

2:855 cornua vara quidem, sed quae contendere possis

2:856 facta manu, puraque magis perlucida gemma.

2:857 nullae in fronte minae, nec formidabile lumen:

2:858 pacem vultus habet. miratur Agenore nata,

2:859 quod tam formosus, quod proelia nulla minetur;

2:860 sed quamvis mitem metuit contingere primo,

2:861 mox adit et flores ad candida porrigit ora.

2:862 gaudet amans et, dum veniat sperata voluptas,

2:863 oscula dat manibus; vix iam, vix cetera differt;

2:864 et nunc adludit viridique exsultat in herba,

2:865 nunc latus in fulvis niveum deponit harenis;

2:866 paulatimque metu dempto modo pectora praebet

2:867 virginea plaudenda manu, modo cornua sertis

2:868 inpedienda novis; ausa est quoque regia virgo

2:869 nescia, quem premeret, tergo considere tauri,

2:870 cum deus a terra siccoque a litore sensim

2:871 falsa pedum primis vestigia ponit in undis;

2:872 inde abit ulterius mediique per aequora ponti

2:873 fert praedam: pavet haec litusque ablata relictum

2:874 respicit et dextra cornum tenet, altera dorso

2:875 inposita est; tremulae sinuantur flamine vestes.

 

 

Metamorphoseon Liber III

3:1 Iamque deus posita fallacis imagine tauri

3:2 se confessus erat Dictaeaque rura tenebat,

3:3 cum pater ignarus Cadmo perquirere raptam

3:4 imperat et poenam, si non invenerit, addit

3:5 exilium, facto pius et sceleratus eodem.

3:6 orbe pererrato (quis enim deprendere possit

3:7 furta Iovis?) profugus patriamque iramque parentis

3:8 vitat Agenorides Phoebique oracula supplex

3:9 consulit et, quae sit tellus habitanda, requirit.

3:10 'bos tibi' Phoebus ait 'solis occurret in arvis,

3:11 nullum passa iugum curvique inmunis aratri.

3:12 hac duce carpe vias et, qua requieverit herba,

3:13 moenia fac condas Boeotiaque illa vocato.'

3:14 vix bene Castalio Cadmus descenderat antro,

3:15 incustoditam lente videt ire iuvencam

3:16 nullum servitii signum cervice gerentem.

3:17 subsequitur pressoque legit vestigia gressu

3:18 auctoremque viae Phoebum taciturnus adorat.

3:19 iam vada Cephisi Panopesque evaserat arva:

3:20 bos stetit et tollens speciosam cornibus altis

3:21 ad caelum frontem mugitibus inpulit auras

3:22 atque ita respiciens comites sua terga sequentis

3:23 procubuit teneraque latus submisit in herba.

3:24 Cadmus agit grates peregrinaeque oscula terrae

3:25 figit et ignotos montes agrosque salutat.

 

3:26 Sacra Iovi facturus erat: iubet ire ministros

3:27 et petere e vivis libandas fontibus undas.

3:28 silva vetus stabat nulla violata securi,

3:29 et specus in media virgis ac vimine densus

3:30 efficiens humilem lapidum conpagibus arcum

3:31 uberibus fecundus aquis; ubi conditus antro

3:32 Martius anguis erat, cristis praesignis et auro;

3:33 igne micant oculi, corpus tumet omne venenis,

3:34 tresque vibrant linguae, triplici stant ordine dentes.

3:35 quem postquam Tyria lucum de gente profecti

3:36 infausto tetigere gradu, demissaque in undas

3:37 urna dedit sonitum, longo caput extulit antro

3:38 caeruleus serpens horrendaque sibila misit.

3:39 effluxere urnae manibus sanguisque reliquit

3:40 corpus et attonitos subitus tremor occupat artus.

3:41 ille volubilibus squamosos nexibus orbes

3:42 torquet et inmensos saltu sinuatur in arcus

3:43 ac media plus parte leves erectus in auras

3:44 despicit omne nemus tantoque est corpore, quanto,

3:45 si totum spectes, geminas qui separat arctos.

3:46 nec mora, Phoenicas, sive illi tela parabant

3:47 sive fugam, sive ipse timor prohibebat utrumque,

3:48 occupat: hos morsu, longis conplexibus illos,

3:49 hos necat adflati funesta tabe veneni.

 

3:50 Fecerat exiguas iam sol altissimus umbras:

3:51 quae mora sit sociis, miratur Agenore natus

3:52 vestigatque viros. tegumen derepta leoni

3:53 pellis erat, telum splendenti lancea ferro

3:54 et iaculum teloque animus praestantior omni.

3:55 ut nemus intravit letataque corpora vidit

3:56 victoremque supra spatiosi tergoris hostem

3:57 tristia sanguinea lambentem vulnera lingua,

3:58 'aut ultor vestrae, fidissima pectora, mortis,

3:59 aut comes' inquit 'ero.' dixit dextraque molarem

3:60 sustulit et magnum magno conamine misit.

3:61 illius inpulsu cum turribus ardua celsis

3:62 moenia mota forent, serpens sine vulnere mansit

3:63 loricaeque modo squamis defensus et atrae

3:64 duritia pellis validos cute reppulit ictus;

3:65 at non duritia iaculum quoque vicit eadem,

3:66 quod medio lentae spinae curvamine fixum

3:67 constitit et totum descendit in ilia ferrum.

3:68 ille dolore ferox caput in sua terga retorsit

3:69 vulneraque adspexit fixumque hastile momordit,

3:70 idque ubi vi multa partem labefecit in omnem,

3:71 vix tergo eripuit; ferrum tamen ossibus haesit.

3:72 tum vero postquam solitas accessit ad iras

3:73 causa recens, plenis tumuerunt guttura venis,

3:74 spumaque pestiferos circumfluit albida rictus,

3:75 terraque rasa sonat squamis, quique halitus exit

3:76 ore niger Stygio, vitiatas inficit auras.

3:77 ipse modo inmensum spiris facientibus orbem

3:78 cingitur, interdum longa trabe rectior adstat,

3:79 inpete nunc vasto ceu concitus imbribus amnis

3:80 fertur et obstantis proturbat pectore silvas.

3:81 cedit Agenorides paulum spolioque leonis

3:82 sustinet incursus instantiaque ora retardat

3:83 cuspide praetenta: furit ille et inania duro

3:84 vulnera dat ferro figitque in acumine dentes.

3:85 iamque venenifero sanguis manare palato

3:86 coeperat et virides adspergine tinxerat herbas;

3:87 sed leve vulnus erat, quia se retrahebat ab ictu

3:88 laesaque colla dabat retro plagamque sedere

3:89 cedendo arcebat nec longius ire sinebat,

3:90 donec Agenorides coniectum in guttura ferrum

3:91 usque sequens pressit, dum retro quercus eunti

3:92 obstitit et fixa est pariter cum robore cervix.

3:93 pondere serpentis curvata est arbor et ima

3:94 parte flagellari gemuit sua robora caudae.

 

3:95 Dum spatium victor victi considerat hostis,

3:96 vox subito audita est; neque erat cognoscere promptum,

3:97 unde, sed audita est: 'quid, Agenore nate, peremptum

3:98 serpentem spectas? et tu spectabere serpens.'

3:99 ille diu pavidus pariter cum mente colorem

3:100 perdiderat, gelidoque comae terrore rigebant:

3:101 ecce viri fautrix superas delapsa per auras

3:102 Pallas adest motaeque iubet supponere terrae

3:103 vipereos dentes, populi incrementa futuri.

3:104 paret et, ut presso sulcum patefecit aratro,

3:105 spargit humi iussos, mortalia semina, dentes.

3:106 inde (fide maius) glaebae coepere moveri,

3:107 primaque de sulcis acies adparuit hastae,

3:108 tegmina mox capitum picto nutantia cono,

3:109 mox umeri pectusque onerataque bracchia telis

3:110 exsistunt, crescitque seges clipeata virorum:

3:111 sic, ubi tolluntur festis aulaea theatris,

3:112 surgere signa solent primumque ostendere vultus,

3:113 cetera paulatim, placidoque educta tenore

3:114 tota patent imoque pedes in margine ponunt.

 

3:115 Territus hoste novo Cadmus capere arma parabat:

3:116 'ne cape!' de populo, quem terra creaverat, unus

3:117 exclamat 'nec te civilibus insere bellis!'

3:118 atque ita terrigenis rigido de fratribus unum

3:119 comminus ense ferit, iaculo cadit eminus ipse;

3:120 hunc quoque qui leto dederat, non longius illo

3:121 vivit et exspirat, modo quas acceperat auras,

3:122 exemploque pari furit omnis turba, suoque

3:123 Marte cadunt subiti per mutua vulnera fratres.

3:124 iamque brevis vitae spatium sortita iuventus

3:125 sanguineam tepido plangebat pectore matrem,

3:126 quinque superstitibus, quorum fuit unus Echion.

3:127 is sua iecit humo monitu Tritonidis arma

3:128 fraternaeque fidem pacis petiitque deditque:

3:129 hos operis comites habuit Sidonius hospes,

3:130 cum posuit iussus Phoebeis sortibus urbem.

 

3:131 Iam stabant Thebae, poteras iam, Cadme, videri

3:132 exilio felix: soceri tibi Marsque Venusque

3:133 contigerant; huc adde genus de coniuge tanta,

3:134 tot natos natasque et, pignora cara, nepotes,

3:135 hos quoque iam iuvenes; sed scilicet ultima semper

3:136 exspectanda dies hominis, dicique beatus

3:137 ante obitum nemo supremaque funera debet.

 

3:138 Prima nepos inter tot res tibi, Cadme, secundas

3:139 causa fuit luctus, alienaque cornua fronti

3:140 addita, vosque, canes satiatae sanguine erili.

3:141 at bene si quaeras, Fortunae crimen in illo,

3:142 non scelus invenies; quod enim scelus error habebat?

 

3:143 Mons erat infectus variarum caede ferarum,

3:144 iamque dies medius rerum contraxerat umbras

3:145 et sol ex aequo meta distabat utraque,

3:146 cum iuvenis placido per devia lustra vagantes

3:147 participes operum conpellat Hyantius ore:

3:148 'lina madent, comites, ferrumque cruore ferarum,

3:149 fortunaeque dies habuit satis; altera lucem

3:150 cum croceis invecta rotis Aurora reducet,

3:151 propositum repetemus opus: nunc Phoebus utraque

3:152 distat idem meta finditque vaporibus arva.

3:153 sistite opus praesens nodosaque tollite lina!'

3:154 iussa viri faciunt intermittuntque laborem.

 

3:155 Vallis erat piceis et acuta densa cupressu,

3:156 nomine Gargaphie succinctae sacra Dianae,

3:157 cuius in extremo est antrum nemorale recessu

3:158 arte laboratum nulla: simulaverat artem

3:159 ingenio natura suo; nam pumice vivo

3:160 et levibus tofis nativum duxerat arcum;

3:161 fons sonat a dextra tenui perlucidus unda,

3:162 margine gramineo patulos incinctus hiatus.

3:163 hic dea silvarum venatu fessa solebat

3:164 virgineos artus liquido perfundere rore.

3:165 quo postquam subiit, nympharum tradidit uni

3:166 armigerae iaculum pharetramque arcusque retentos,

3:167 altera depositae subiecit bracchia pallae,

3:168 vincla duae pedibus demunt; nam doctior illis

3:169 Ismenis Crocale sparsos per colla capillos

3:170 colligit in nodum, quamvis erat ipsa solutis.

3:171 excipiunt laticem Nepheleque Hyaleque Rhanisque

3:172 et Psecas et Phiale funduntque capacibus urnis.

3:173 dumque ibi perluitur solita Titania lympha,

3:174 ecce nepos Cadmi dilata parte laborum

3:175 per nemus ignotum non certis passibus errans

3:176 pervenit in lucum: sic illum fata ferebant.

3:177 qui simul intravit rorantia fontibus antra,

3:178 sicut erant, nudae viso sua pectora nymphae

3:179 percussere viro subitisque ululatibus omne

3:180 inplevere nemus circumfusaeque Dianam

3:181 corporibus texere suis; tamen altior illis

3:182 ipsa dea est colloque tenus supereminet omnis.

3:183 qui color infectis adversi solis ab ictu

3:184 nubibus esse solet aut purpureae Aurorae,

3:185 is fuit in vultu visae sine veste Dianae.

3:186 quae, quamquam comitum turba est stipata suarum,

3:187 in latus obliquum tamen adstitit oraque retro

3:188 flexit et, ut vellet promptas habuisse sagittas,

3:189 quas habuit sic hausit aquas vultumque virilem

3:190 perfudit spargensque comas ultricibus undis

3:191 addidit haec cladis praenuntia verba futurae:

3:192 'nunc tibi me posito visam velamine narres,

3:193 sit poteris narrare, licet!' nec plura minata

3:194 dat sparso capiti vivacis cornua cervi,

3:195 dat spatium collo summasque cacuminat aures

3:196 cum pedibusque manus, cum longis bracchia mutat

3:197 cruribus et velat maculoso vellere corpus;

3:198 additus et pavor est: fugit Autonoeius heros

3:199 et se tam celerem cursu miratur in ipso.

3:200 ut vero vultus et cornua vidit in unda,

3:201 'me miserum!' dicturus erat: vox nulla secuta est!

3:202 ingemuit: vox illa fuit, lacrimaeque per ora

3:203 non sua fluxerunt; mens tantum pristina mansit.

3:204 quid faciat? repetatne domum et regalia tecta

3:205 an lateat silvis? pudor hoc, timor inpedit illud.

 

3:206 Dum dubitat, videre canes, primique Melampus

3:207 Ichnobatesque sagax latratu signa dedere,

3:208 Cnosius Ichnobates, Spartana gente Melampus.

3:209 inde ruunt alii rapida velocius aura,

3:210 Pamphagos et Dorceus et Oribasos, Arcades omnes,

3:211 Nebrophonosque valens et trux cum Laelape Theron

3:212 et pedibus Pterelas et naribus utilis Agre

3:213 Hylaeusque ferox nuper percussus ab apro

3:214 deque lupo concepta Nape pecudesque secuta

3:215 Poemenis et natis comitata Harpyia duobus

3:216 et substricta gerens Sicyonius ilia Ladon

3:217 et Dromas et Canache Sticteque et Tigris et Alce

3:218 et niveis Leucon et villis Asbolos atris

3:219 praevalidusque Lacon et cursu fortis Aello

3:220 et Thoos et Cyprio velox cum fratre Lycisce

3:221 et nigram medio frontem distinctus ab albo

3:222 Harpalos et Melaneus hirsutaque corpore Lachne

3:223 et patre Dictaeo, sed matre Laconide nati

3:224 Labros et Argiodus et acutae vocis Hylactor

3:225 quosque referre mora est: ea turba cupidine praedae

3:226 per rupes scopulosque adituque carenti+a saxa,

3:227 quaque est difficilis quaque est via nulla, sequuntur.

3:228 ille fugit per quae fuerat loca saepe secutus,

3:229 heu! famulos fugit ipse suos. clamare libebat:

3:230 'Actaeon ego sum: dominum cognoscite vestrum!'

3:231 verba animo desunt; resonat latratibus aether.

3:232 prima Melanchaetes in tergo vulnera fecit,

3:233 proxima Theridamas, Oresitrophos haesit in armo:

3:234 tardius exierant, sed per conpendia montis

3:235 anticipata via est; dominum retinentibus illis,

3:236 cetera turba coit confertque in corpore dentes.

3:237 iam loca vulneribus desunt; gemit ille sonumque,

3:238 etsi non hominis, quem non tamen edere possit

3:239 cervus, habet maestisque replet iuga nota querellis

3:240 et genibus pronis supplex similisque roganti

3:241 circumfert tacitos tamquam sua bracchia vultus.

3:242 at comites rapidum solitis hortatibus agmen

3:243 ignari instigant oculisque Actaeona quaerunt

3:244 et velut absentem certatim Actaeona clamant

3:245 (ad nomen caput ille refert) et abesse queruntur

3:246 nec capere oblatae segnem spectacula praedae.

3:247 vellet abesse quidem, sed adest; velletque videre,

3:248 non etiam sentire canum fera facta suorum.

3:249 undique circumstant, mersisque in corpore rostris

3:250 dilacerant falsi dominum sub imagine cervi,

3:251 nec nisi finita per plurima vulnera vita

3:252 ira pharetratae fertur satiata Dianae.

 

3:253 Rumor in ambiguo est; aliis violentior aequo

3:254 visa dea est, alii laudant dignamque severa

3:255 virginitate vocant: pars invenit utraque causas.

3:256 sola Iovis coniunx non tam, culpetne probetne,

3:257 eloquitur, quam clade domus ab Agenore ductae

3:258 gaudet et a Tyria collectum paelice transfert

3:259 in generis socios odium; subit ecce priori

3:260 causa recens, gravidamque dolet de semine magni

3:261 esse Iovis Semelen; dum linguam ad iurgia solvit,

3:262 'profeci quid enim totiens per iurgia?' dixit,

3:263 'ipsa petenda mihi est; ipsam, si maxima Iuno

3:264 rite vocor, perdam, si me gemmantia dextra

3:265 sceptra tenere decet, si sum regina Iovisque

3:266 et soror et coniunx, certe soror. at, puto, furto est

3:267 contenta, et thalami brevis est iniuria nostri.

3:268 concipit -- id derat -- manifestaque crimina pleno

3:269 fert utero et mater, quod vix mihi contigit, uno

3:270 de Iove vult fieri: tanta est fiducia formae.

3:271 fallat eam faxo; nec sum Saturnia, si non

3:272 ab Iove mersa suo Stygias penetrabit in undas.'

 

3:273 Surgit ab his solio fulvaque recondita nube

3:274 limen adit Semeles nec nubes ante removit

3:275 quam simulavit anum posuitque ad tempora canos

3:276 sulcavitque cutem rugis et curva trementi

3:277 membra tulit passu; vocem quoque fecit anilem,

3:278 ipsaque erat Beroe, Semeles Epidauria nutrix.

3:279 ergo ubi captato sermone diuque loquendo

3:280 ad nomen venere Iovis, suspirat et 'opto,

3:281 Iuppiter ut sit' ait; 'metuo tamen omnia: multi

3:282 nomine divorum thalamos iniere pudicos.

3:283 nec tamen esse Iovem satis est: det pignus amoris,

3:284 si modo verus is est; quantusque et qualis ab alta

3:285 Iunone excipitur, tantus talisque, rogato,

3:286 det tibi conplexus suaque ante insignia sumat!'

 

3:287 Talibus ignaram Iuno Cadmeida dictis

3:288 formarat: rogat illa Iovem sine nomine munus.

3:289 cui deus 'elige!' ait 'nullam patiere repulsam,

3:290 quoque magis credas, Stygii quoque conscia sunto

3:291 numina torrentis: timor et deus ille deorum est.'

3:292 laeta malo nimiumque potens perituraque amantis

3:293 obsequio Semele 'qualem Saturnia' dixit

3:294 'te solet amplecti, Veneris cum foedus initis,

3:295 da mihi te talem!' voluit deus ora loquentis

3:296 opprimere: exierat iam vox properata sub auras.

3:297 ingemuit; neque enim non haec optasse, neque ille

3:298 non iurasse potest. ergo maestissimus altum

3:299 aethera conscendit vultuque sequentia traxit

3:300 nubila, quis nimbos inmixtaque fulgura ventis

3:301 addidit et tonitrus et inevitabile fulmen;

3:302 qua tamen usque potest, vires sibi demere temptat

3:303 nec, quo centimanum deiecerat igne Typhoea,

3:304 nunc armatur eo: nimium feritatis in illo est.

3:305 est aliud levius fulmen, cui dextra cyclopum

3:306 saevitiae flammaeque minus, minus addidit irae:

3:307 tela secunda vocant superi; capit illa domumque

3:308 intrat Agenoream. corpus mortale tumultus

3:309 non tulit aetherios donisque iugalibus arsit.

3:310 inperfectus adhuc infans genetricis ab alvo

3:311 eripitur patrioque tener (si credere dignum est)

3:312 insuitur femori maternaque tempora conplet.

3:313 furtim illum primis Ino matertera cunis

3:314 educat, inde datum nymphae Nyseides antris

3:315 occuluere suis lactisque alimenta dedere.

 

3:316 Dumque ea per terras fatali lege geruntur

3:317 tutaque bis geniti sunt incunabula Bacchi,

3:318 forte Iovem memorant diffusum nectare curas

3:319 seposuisse graves vacuaque agitasse remissos

3:320 cum Iunone iocos et 'maior vestra profecto est,

3:321 quam quae contingit maribus' dixisse 'voluptas.'

3:322 illa negat. placuit quae sit sententia docti

3:323 quaerere Tiresiae: Venus huic erat utraque nota.

3:324 nam duo magnorum viridi coeuntia silva

3:325 corpora serpentum baculi violaverat ictu

3:326 deque viro factus (mirabile) femina septem

3:327 egerat autumnos; octavo rursus eosdem

3:328 vidit, et 'est vestrae si tanta potentia plagae'

3:329 dixit, 'ut auctoris sortem in contraria mutet,

3:330 nunc quoque vos feriam.' percussis anguibus isdem

3:331 forma prior rediit, genetivaque venit imago.

3:332 arbiter hic igitur sumptus de lite iocosa

3:333 dicta Iovis firmat: gravius Saturnia iusto

3:334 nec pro materia fertur doluisse suique

3:335 iudicis aeterna damnavit lumina nocte;

3:336 at pater omnipotens (neque enim licet inrita cuiquam

3:337 facta dei fecisse deo) pro lumine adempto

3:338 scire futura dedit poenamque levavit honore.

 

3:339 Ille per Aonias fama celeberrimus urbes

3:340 inreprehensa dabat populo responsa petenti;

3:341 prima fide vocisque ratae temptamina sumpsit

3:342 caerula Liriope, quam quondam flumine curvo

3:343 inplicuit clausaeque suis Cephisos in undis

3:344 vim tulit: enixa est utero pulcherrima pleno

3:345 infantem nymphe, iam tunc qui posset amari,

3:346 Narcissumque vocat. de quo consultus, an esset

3:347 tempora maturae visurus longa senectae,

3:348 fatidicus vates 'si se non noverit' inquit.

3:349 vana diu visa est vox auguris: exitus illam

3:350 resque probat letique genus novitasque furoris.

3:351 namque ter ad quinos unum Cephisius annum

3:352 addiderat poteratque puer iuvenisque videri:

3:353 multi illum iuvenes, multae cupiere puellae;

3:354 sed fuit in tenera tam dura superbia forma,

3:355 nulli illum iuvenes, nullae tetigere puellae.

3:356 adspicit hunc trepidos agitantem in retia cervos

3:357 vocalis nymphe, quae nec reticere loquenti

3:358 nec prior ipsa loqui didicit, resonabilis Echo.

 

3:359 Corpus adhuc Echo, non vox erat et tamen usum

3:360 garrula non alium, quam nunc habet, oris habebat,

3:361 reddere de multis ut verba novissima posset.

3:362 fecerat hoc Iuno, quia, cum deprendere posset

3:363 sub Iove saepe suo nymphas in monte iacentis,

3:364 illa deam longo prudens sermone tenebat,

3:365 dum fugerent nymphae. postquam hoc Saturnia sensit,

3:366 'huius' ait 'linguae, qua sum delusa, potestas

3:367 parva tibi dabitur vocisque brevissimus usus,'

3:368 reque minas firmat. tantum haec in fine loquendi

3:369 ingeminat voces auditaque verba reportat.

3:370 ergo ubi Narcissum per devia rura vagantem

3:371 vidit et incaluit, sequitur vestigia furtim,

3:372 quoque magis sequitur, flamma propiore calescit,

3:373 non aliter quam cum summis circumlita taedis

3:374 admotas rapiunt vivacia sulphura flammas.

3:375 o quotiens voluit blandis accedere dictis

3:376 et mollis adhibere preces! natura repugnat

3:377 nec sinit, incipiat, sed, quod sinit, illa parata est

3:378 exspectare sonos, ad quos sua verba remittat.

3:379 forte puer comitum seductus ab agmine fido

3:380 dixerat: 'ecquis adest?' et 'adest' responderat Echo.

3:381 hic stupet, utque aciem partes dimittit in omnis,

3:382 voce 'veni!' magna clamat: vocat illa vocantem.

3:383 respicit et rursus nullo veniente 'quid' inquit

3:384 'me fugis?' et totidem, quot dixit, verba recepit.

3:385 perstat et alternae deceptus imagine vocis

3:386 'huc coeamus' ait, nullique libentius umquam

3:387 responsura sono 'coeamus' rettulit Echo

3:388 et verbis favet ipsa suis egressaque silva

3:389 ibat, ut iniceret sperato bracchia collo;

3:390 ille fugit fugiensque 'manus conplexibus aufer!

3:391 ante' ait 'emoriar, quam sit tibi copia nostri';

3:392 rettulit illa nihil nisi 'sit tibi copia nostri!'

3:393 spreta latet silvis pudibundaque frondibus ora

3:394 protegit et solis ex illo vivit in antris;

3:395 sed tamen haeret amor crescitque dolore repulsae;

3:396 extenuant vigiles corpus miserabile curae

3:397 adducitque cutem macies et in aera sucus

3:398 corporis omnis abit; vox tantum atque ossa supersunt:

3:399 vox manet, ossa ferunt lapidis traxisse figuram.

3:400 inde latet silvis nulloque in monte videtur,

3:401 omnibus auditur: sonus est, qui vivit in illa.

 

3:402 Sic hanc, sic alias undis aut montibus ortas

3:403 luserat hic nymphas, sic coetus ante viriles;

3:404 inde manus aliquis despectus ad aethera tollens

3:405 'sic amet ipse licet, sic non potiatur amato!'

3:406 dixerat: adsensit precibus Rhamnusia iustis.

3:407 fons erat inlimis, nitidis argenteus undis,

3:408 quem neque pastores neque pastae monte capellae

3:409 contigerant aliudve pecus, quem nulla volucris

3:410 nec fera turbarat nec lapsus ab arbore ramus;

3:411 gramen erat circa, quod proximus umor alebat,

3:412 silvaque sole locum passura tepescere nullo.

3:413 hic puer et studio venandi lassus et aestu

3:414 procubuit faciemque loci fontemque secutus,

3:415 dumque sitim sedare cupit, sitis altera crevit,

3:416 dumque bibit, visae correptus imagine formae

3:417 spem sine corpore amat, corpus putat esse, quod umbra est.

3:418 adstupet ipse sibi vultuque inmotus eodem

3:419 haeret, ut e Pario formatum marmore signum;

3:420 spectat humi positus geminum, sua lumina, sidus

3:421 et dignos Baccho, dignos et Apolline crines

3:422 inpubesque genas et eburnea colla decusque

3:423 oris et in niveo mixtum candore ruborem,

3:424 cunctaque miratur, quibus est mirabilis ipse:

3:425 se cupit inprudens et, qui probat, ipse probatur,

3:426 dumque petit, petitur, pariterque accendit et ardet.

3:427 inrita fallaci quotiens dedit oscula fonti,

3:428 in mediis quotiens visum captantia collum

3:429 bracchia mersit aquis nec se deprendit in illis!

3:430 quid videat, nescit; sed quod videt, uritur illo,

3:431 atque oculos idem, qui decipit, incitat error.

3:432 credule, quid frustra simulacra fugacia captas?

3:433 quod petis, est nusquam; quod amas, avertere, perdes!

3:434 ista repercussae, quam cernis, imaginis umbra est:

3:435 nil habet ista sui; tecum venitque manetque;

3:436 tecum discedet, si tu discedere possis!

 

3:437 Non illum Cereris, non illum cura quietis

3:438 abstrahere inde potest, sed opaca fusus in herba

3:439 spectat inexpleto mendacem lumine formam

3:440 perque oculos perit ipse suos; paulumque levatus

3:441 ad circumstantes tendens sua bracchia silvas

3:442 'ecquis, io silvae, crudelius' inquit 'amavit?

3:443 scitis enim et multis latebra opportuna fuistis.

3:444 ecquem, cum vestrae tot agantur saecula vitae,

3:445 qui sic tabuerit, longo meministis in aevo?

3:446 et placet et video; sed quod videoque placetque,

3:447 non tamen invenio' -- tantus tenet error amantem --

3:448 'quoque magis doleam, nec nos mare separat ingens

3:449 nec via nec montes nec clausis moenia portis;

3:450 exigua prohibemur aqua! cupit ipse teneri:

3:451 nam quotiens liquidis porreximus oscula lymphis,

3:452 hic totiens ad me resupino nititur ore.

3:453 posse putes tangi: minimum est, quod amantibus obstat.

3:454 quisquis es, huc exi! quid me, puer unice, fallis

3:455 quove petitus abis? certe nec forma nec aetas

3:456 est mea, quam fugias, et amarunt me quoque nymphae!

3:457 spem mihi nescio quam vultu promittis amico,

3:458 cumque ego porrexi tibi bracchia, porrigis ultro,

3:459 cum risi, adrides; lacrimas quoque saepe notavi

3:460 me lacrimante tuas; nutu quoque signa remittis

3:461 et, quantum motu formosi suspicor oris,

3:462 verba refers aures non pervenientia nostras!

3:463 iste ego sum: sensi, nec me mea fallit imago;

3:464 uror amore mei: flammas moveoque feroque.

3:465 quid faciam? roger anne rogem? quid deinde rogabo?

3:466 quod cupio mecum est: inopem me copia fecit.

3:467 o utinam a nostro secedere corpore possem!

3:468 votum in amante novum, vellem, quod amamus, abesset.

3:469 iamque dolor vires adimit, nec tempora vitae

3:470 longa meae superant, primoque exstinguor in aevo.

3:471 nec mihi mors gravis est posituro morte dolores,

3:472 hic, qui diligitur, vellem diuturnior esset;

3:473 nunc duo concordes anima moriemur in una.'

 

3:474 Dixit et ad faciem rediit male sanus eandem

3:475 et lacrimis turbavit aquas, obscuraque moto

3:476 reddita forma lacu est; quam cum vidisset abire,

3:477 'quo refugis? remane nec me, crudelis, amantem

3:478 desere!' clamavit; 'liceat, quod tangere non est,

3:479 adspicere et misero praebere alimenta furori!'

3:480 dumque dolet, summa vestem deduxit ab ora

3:481 nudaque marmoreis percussit pectora palmis.

3:482 pectora traxerunt roseum percussa ruborem,

3:483 non aliter quam poma solent, quae candida parte,

3:484 parte rubent, aut ut variis solet uva racemis

3:485 ducere purpureum nondum matura colorem.

3:486 quae simul adspexit liquefacta rursus in unda,

3:487 non tulit ulterius, sed ut intabescere flavae

3:488 igne levi cerae matutinaeque pruinae

3:489 sole tepente solent, sic attenuatus amore

3:490 liquitur et tecto paulatim carpitur igni;

3:491 et neque iam color est mixto candore rubori,

3:492 nec vigor et vires et quae modo visa placebant,

3:493 nec corpus remanet, quondam quod amaverat Echo.

3:494 quae tamen ut vidit, quamvis irata memorque,

3:495 indoluit, quotiensque puer miserabilis 'eheu'

3:496 dixerat, haec resonis iterabat vocibus 'eheu';

3:497 cumque suos manibus percusserat ille lacertos,

3:498 haec quoque reddebat sonitum plangoris eundem.

3:499 ultima vox solitam fuit haec spectantis in undam:

3:500 'heu frustra dilecte puer!' totidemque remisit

3:501 verba locus, dictoque vale 'vale' inquit et Echo.

3:502 ille caput viridi fessum submisit in herba,

3:503 lumina mors clausit domini mirantia formam:

3:504 tum quoque se, postquam est inferna sede receptus,

3:505 in Stygia spectabat aqua. planxere sorores

3:506 naides et sectos fratri posuere capillos,

3:507 planxerunt dryades; plangentibus adsonat Echo.

3:508 iamque rogum quassasque faces feretrumque parabant:

3:509 nusquam corpus erat; croceum pro corpore florem

3:510 inveniunt foliis medium cingentibus albis.

 

3:511 Cognita res meritam vati per Achaidas urbes

3:512 attulerat famam, nomenque erat auguris ingens;

3:513 spernit Echionides tamen hunc ex omnibus unus

3:514 contemptor superum Pentheus praesagaque ridet

3:515 verba senis tenebrasque et cladem lucis ademptae

3:516 obicit. ille movens albentia tempora canis

3:517 'quam felix esses, si tu quoque luminis huius

3:518 orbus' ait 'fieres, ne Bacchica sacra videres!

3:519 namque dies aderit, quam non procul auguror esse,

3:520 qua novus huc veniat, proles Semeleia, Liber,

3:521 quem nisi templorum fueris dignatus honore,

3:522 mille lacer spargere locis et sanguine silvas

3:523 foedabis matremque tuam matrisque sorores.

3:524 eveniet! neque enim dignabere numen honore,

3:525 meque sub his tenebris nimium vidisse quereris.'

3:526 talia dicentem proturbat Echione natus;

3:527 dicta fides sequitur, responsaque vatis aguntur.

 

3:528 Liber adest, festisque fremunt ululatibus agri:

3:529 turba ruit, mixtaeque viris matresque nurusque

3:530 vulgusque proceresque ignota ad sacra feruntur.

3:531 'Quis furor, anguigenae, proles Mavortia, vestras

3:532 attonuit mentes?' Pentheus ait; 'aerane tantum

3:533 aere repulsa valent et adunco tibia cornu

3:534 et magicae fraudes, ut, quos non bellicus ensis,

3:535 non tuba terruerit, non strictis agmina telis,

3:536 femineae voces et mota insania vino

3:537 obscenique greges et inania tympana vincant?

3:538 vosne, senes, mirer, qui longa per aequora vecti

3:539 hac Tyron, hac profugos posuistis sede penates,

3:540 nunc sinitis sine Marte capi? vosne, acrior aetas,

3:541 o iuvenes, propiorque meae, quos arma tenere,

3:542 non thyrsos, galeaque tegi, non fronde decebat?

3:543 este, precor, memores, qua sitis stirpe creati,

3:544 illiusque animos, qui multos perdidit unus,

3:545 sumite serpentis! pro fontibus ille lacuque

3:546 interiit: at vos pro fama vincite vestra!

3:547 ille dedit leto fortes: vos pellite molles

3:548 et patrium retinete decus! si fata vetabant

3:549 stare diu Thebas, utinam tormenta virique

3:550 moenia diruerent, ferrumque ignisque sonarent!

3:551 essemus miseri sine crimine, sorsque querenda,

3:552 non celanda foret, lacrimaeque pudore carerent;

3:553 at nunc a puero Thebae capientur inermi,

3:554 quem neque bella iuvant nec tela nec usus equorum,

3:555 sed madidus murra crinis mollesque coronae

3:556 purpuraque et pictis intextum vestibus aurum,

3:557 quem quidem ego actutum (modo vos absistite) cogam

3:558 adsumptumque patrem commentaque sacra fateri.

3:559 an satis Acrisio est animi, contemnere vanum

3:560 numen et Argolicas venienti claudere portas:

3:561 Penthea terrebit cum totis advena Thebis?

3:562 ite citi' (famulis hoc imperat), 'ite ducemque

3:563 attrahite huc vinctum! iussis mora segnis abesto!'

3:564 hunc avus, hunc Athamas, hunc cetera turba suorum

3:565 corripiunt dictis frustraque inhibere laborant.

3:566 acrior admonitu est inritaturque retenta

3:567 et crescit rabies remoraminaque ipsa nocebant:

3:568 sic ego torrentem, qua nil obstabat eunti,

3:569 lenius et modico strepitu decurrere vidi;

3:570 at quacumque trabes obstructaque saxa tenebant,

3:571 spumeus et fervens et ab obice saevior ibat.

 

3:572 Ecce cruentati redeunt et, Bacchus ubi esset,

3:573 quaerenti domino Bacchum vidisse negarunt;

3:574 'hunc' dixere 'tamen comitem famulumque sacrorum

3:575 cepimus' et tradunt manibus post terga ligatis

3:576 sacra dei quendam Tyrrhena gente secutum.

3:577 adspicit hunc Pentheus oculis, quos ira tremendos

3:578 fecerat, et quamquam poenae vix tempora differt,

3:579 'o periture tuaque aliis documenta dature

3:580 morte,' ait, 'ede tuum nomen nomenque parentum

3:581 et patriam, morisque novi cur sacra frequentes!'

3:582 ille metu vacuus 'nomen mihi' dixit 'Acoetes,

3:583 patria Maeonia est, humili de plebe parentes.

3:584 non mihi quae duri colerent pater arva iuvenci,

3:585 lanigerosve greges, non ulla armenta reliquit;

3:586 pauper et ipse fuit linoque solebat et hamis

3:587 decipere et calamo salientis ducere pisces.

3:588 ars illi sua census erat; cum traderet artem,

3:589 "accipe, quas habeo, studii successor et heres,"

3:590 dixit "opes," moriensque mihi nihil ille reliquit

3:591 praeter aquas: unum hoc possum adpellare paternum.

3:592 mox ego, ne scopulis haererem semper in isdem,

3:593 addidici regimen dextra moderante carinae

3:594 flectere et Oleniae sidus pluviale capellae

3:595 Taygetenque Hyadasque oculis Arctonque notavi

3:596 ventorumque domos et portus puppibus aptos.

3:597 forte petens Delum Chiae telluris ad oras

3:598 adplicor et dextris adducor litora remis

3:599 doque levis saltus udaeque inmittor harenae:

3:600 nox ibi consumpta est; aurora rubescere primo

3:601 coeperat: exsurgo laticesque inferre recentis

3:602 admoneo monstroque viam, quae ducat ad undas;

3:603 ipse quid aura mihi tumulo promittat ab alto

3:604 prospicio comitesque voco repetoque carinam.

3:605 "adsumus en" inquit sociorum primus Opheltes,

3:606 utque putat, praedam deserto nactus in agro,

3:607 virginea puerum ducit per litora forma.

3:608 ille mero somnoque gravis titubare videtur

3:609 vixque sequi; specto cultum faciemque gradumque:

3:610 nil ibi, quod credi posset mortale, videbam.

3:611 et sensi et dixi sociis: "quod numen in isto

3:612 corpore sit, dubito; sed corpore numen in isto est!

3:613 quisquis es, o faveas nostrisque laboribus adsis;

3:614 his quoque des veniam!" "pro nobis mitte precari!"

3:615 Dictys ait, quo non alius conscendere summas

3:616 ocior antemnas prensoque rudente relabi.

3:617 hoc Libys, hoc flavus, prorae tutela, Melanthus,

3:618 hoc probat Alcimedon et, qui requiemque modumque

3:619 voce dabat remis, animorum hortator, Epopeus,

3:620 hoc omnes alii: praedae tam caeca cupido est.

3:621 "non tamen hanc sacro violari pondere pinum

3:622 perpetiar" dixi: "pars hic mihi maxima iuris"

3:623 inque aditu obsisto: furit audacissimus omni

3:624 de numero Lycabas, qui Tusca pulsus ab urbe

3:625 exilium dira poenam pro caede luebat;

3:626 is mihi, dum resto, iuvenali guttura pugno

3:627 rupit et excussum misisset in aequora, si non

3:628 haesissem, quamvis amens, in fune retentus.

3:629 inpia turba probat factum; tum denique Bacchus

3:630 (Bacchus enim fuerat), veluti clamore solutus

3:631 sit sopor aque mero redeant in pectora sensus,

3:632 "quid facitis? quis clamor?" ait "qua, dicite, nautae,

3:633 huc ope perveni? quo me deferre paratis?"

3:634 "pone metum" Proreus, "et quos contingere portus

3:635 ede velis!" dixit; "terra sistere petita."

3:636 "Naxon" ait Liber "cursus advertite vestros!

3:637 illa mihi domus est, vobis erit hospita tellus."

3:638 per mare fallaces perque omnia numina iurant

3:639 sic fore meque iubent pictae dare vela carinae.

3:640 dextera Naxos erat: dextra mihi lintea danti

3:641 "quid facis, o demens? quis te furor," inquit "Acoete,"

3:642 pro se quisque, "tenet? laevam pete!" maxima nutu

3:643 pars mihi significat, pars quid velit ore susurro.

3:644 obstipui "capiat" que "aliquis moderamina!" dixi

3:645 meque ministerio scelerisque artisque removi.

3:646 increpor a cunctis, totumque inmurmurat agmen;

3:647 e quibus Aethalion "te scilicet omnis in uno

3:648 nostra salus posita est!" ait et subit ipse meumque

3:649 explet opus Naxoque petit diversa relicta.

3:650 tum deus inludens, tamquam modo denique fraudem

3:651 senserit, e puppi pontum prospectat adunca

3:652 et flenti similis "non haec mihi litora, nautae,

3:653 promisistis" ait, "non haec mihi terra rogata est!

3:654 quo merui poenam facto? quae gloria vestra est,

3:655 si puerum iuvenes, si multi fallitis unum?"

3:656 iamdudum flebam: lacrimas manus inpia nostras

3:657 ridet et inpellit properantibus aequora remis.

3:658 per tibi nunc ipsum (nec enim praesentior illo

3:659 est deus) adiuro, tam me tibi vera referre

3:660 quam veri maiora fide: stetit aequore puppis

3:661 haud aliter, quam si siccam navale teneret.

3:662 illi admirantes remorum in verbere perstant

3:663 velaque deducunt geminaque ope currere temptant:

3:664 inpediunt hederae remos nexuque recurvo

3:665 serpunt et gravidis distinguunt vela corymbis.

3:666 ipse racemiferis frontem circumdatus uvis

3:667 pampineis agitat velatam frondibus hastam;

3:668 quem circa tigres simulacraque inania lyncum

3:669 pictarumque iacent fera corpora pantherarum.

3:670 exsiluere viri, sive hoc insania fecit

3:671 sive timor, primusque Medon nigrescere toto

3:672 corpore et expresso spinae curvamine flecti

3:673 incipit. huic Lycabas "in quae miracula" dixit

3:674 "verteris?" et lati rictus et panda loquenti

3:675 naris erat, squamamque cutis durata trahebat.

3:676 at Libys obstantis dum vult obvertere remos,

3:677 in spatium resilire manus breve vidit et illas

3:678 iam non esse manus, iam pinnas posse vocari.

3:679 alter ad intortos cupiens dare bracchia funes

3:680 bracchia non habuit truncoque repandus in undas

3:681 corpore desiluit: falcata novissima cauda est,

3:682 qualia dividuae sinuantur cornua lunae.

3:683 undique dant saltus multaque adspergine rorant

3:684 emerguntque iterum redeuntque sub aequora rursus

3:685 inque chori ludunt speciem lascivaque iactant

3:686 corpora et acceptum patulis mare naribus efflant.

3:687 de modo viginti (tot enim ratis illa ferebat)

3:688 restabam solus: pavidum gelidumque trementi

3:689 corpore vixque meum firmat deus "excute" dicens

3:690 "corde metum Diamque tene!" delatus in illam

3:691 accessi sacris Baccheaque sacra frequento.'

 

3:692 'Praebuimus longis' Pentheus 'ambagibus aures,'

3:693 inquit 'ut ira mora vires absumere posset.

3:694 praecipitem, famuli, rapite hunc cruciataque diris

3:695 corpora tormentis Stygiae demittite nocti!'

3:696 protinus abstractus solidis Tyrrhenus Acoetes

3:697 clauditur in tectis; et dum crudelia iussae

3:698 instrumenta necis ferrumque ignesque parantur,

3:699 sponte sua patuisse fores lapsasque lacertis

3:700 sponte sua fama est nullo solvente catenas.

 

3:701 Perstat Echionides, nec iam iubet ire, sed ipse

3:702 vadit, ubi electus facienda ad sacra Cithaeron

3:703 cantibus et clara bacchantum voce sonabat.

3:704 ut fremit acer equus, cum bellicus aere canoro

3:705 signa dedit tubicen pugnaeque adsumit amorem,

3:706 Penthea sic ictus longis ululatibus aether

3:707 movit, et audito clamore recanduit ira.

 

3:708 Monte fere medio est, cingentibus ultima silvis,

3:709 purus ab arboribus, spectabilis undique, campus:

3:710 hic oculis illum cernentem sacra profanis

3:711 prima videt, prima est insano concita cursu,

3:712 prima suum misso violavit Penthea thyrso

3:713 mater et 'o geminae' clamavit 'adeste sorores!

3:714 ille aper, in nostris errat qui maximus agris,

3:715 ille mihi feriendus aper.' ruit omnis in unum

3:716 turba furens; cunctae coeunt trepidumque sequuntur,

3:717 iam trepidum, iam verba minus violenta loquentem,

3:718 iam se damnantem, iam se peccasse fatentem.

3:719 saucius ille tamen 'fer opem, matertera' dixit

3:720 'Autonoe! moveant animos Actaeonis umbrae!'

3:721 illa, quis Actaeon, nescit dextramque precanti

3:722 abstulit, Inoo lacerata est altera raptu.

3:723 non habet infelix quae matri bracchia tendat,

3:724 trunca sed ostendens dereptis vulnera membris

3:725 'adspice, mater!' ait. visis ululavit Agaue

3:726 collaque iactavit movitque per aera crinem

3:727 avulsumque caput digitis conplexa cruentis

3:728 clamat: 'io comites, opus hoc victoria nostra est!'

3:729 non citius frondes autumni frigore tactas

3:730 iamque male haerentes alta rapit arbore ventus,

3:731 quam sunt membra viri manibus direpta nefandis.

3:732 talibus exemplis monitae nova sacra frequentant

3:733 turaque dant sanctasque colunt Ismenides aras.

 

 

Metamorphoseon Liber IV

4:1 At non Alcithoe Minyeias orgia censet

4:2 accipienda dei, sed adhuc temeraria Bacchum

4:3 progeniem negat esse Iovis sociasque sorores

4:4 inpietatis habet. festum celebrare sacerdos

4:5 inmunesque operum famulas dominasque suorum

4:6 pectora pelle tegi, crinales solvere vittas,

4:7 serta coma, manibus frondentis sumere thyrsos

4:8 iusserat et saevam laesi fore numinis iram

4:9 vaticinatus erat: parent matresque nurusque

4:10 telasque calathosque infectaque pensa reponunt

4:11 turaque dant Bacchumque vocant Bromiumque Lyaeumque

4:12 ignigenamque satumque iterum solumque bimatrem;

4:13 additur his Nyseus indetonsusque Thyoneus

4:14 et cum Lenaeo genialis consitor uvae

4:15 Nycteliusque Eleleusque parens et Iacchus et Euhan,

4:16 et quae praeterea per Graias plurima gentes

4:17 nomina, Liber, habes. tibi enim inconsumpta iuventa est,

4:18 tu puer aeternus, tu formosissimus alto

4:19 conspiceris caelo; tibi, cum sine cornibus adstas,

4:20 virgineum caput est; Oriens tibi victus, adusque

4:21 decolor extremo qua tinguitur India Gange.

4:22 Penthea tu, venerande, bipenniferumque Lycurgum

4:23 sacrilegos mactas, Tyrrhenaque mittis in aequor

4:24 corpora, tu biiugum pictis insignia frenis

4:25 colla premis lyncum. bacchae satyrique sequuntur,

4:26 quique senex ferula titubantis ebrius artus

4:27 sustinet et pando non fortiter haeret asello.

4:28 quacumque ingrederis, clamor iuvenalis et una

4:29 femineae voces inpulsaque tympana palmis

4:30 concavaque aera sonant longoque foramine buxus.

 

4:31 'Placatus mitisque' rogant Ismenides 'adsis,'

4:32 iussaque sacra colunt; solae Minyeides intus

4:33 intempestiva turbantes festa Minerva

4:34 aut ducunt lanas aut stamina pollice versant

4:35 aut haerent telae famulasque laboribus urguent.

4:36 e quibus una levi deducens pollice filum

4:37 'dum cessant aliae commentaque sacra frequentant,

4:38 nos quoque, quas Pallas, melior dea, detinet' inquit,

4:39 'utile opus manuum vario sermone levemus

4:40 perque vices aliquid, quod tempora longa videri

4:41 non sinat, in medium vacuas referamus ad aures!'

4:42 dicta probant primamque iubent narrare sorores.

4:43 illa, quid e multis referat (nam plurima norat),

4:44 cogitat et dubia est, de te, Babylonia, narret,

4:45 Derceti, quam versa squamis velantibus artus

4:46 stagna Palaestini credunt motasse figura,

4:47 an magis, ut sumptis illius filia pennis

4:48 extremos albis in turribus egerit annos,

4:49 nais an ut cantu nimiumque potentibus herbis

4:50 verterit in tacitos iuvenalia corpora pisces,

4:51 donec idem passa est, an, quae poma alba ferebat

4:52 ut nunc nigra ferat contactu sanguinis arbor:

4:53 hoc placet; hanc, quoniam vulgaris fabula non est,

4:54 talibus orsa modis lana sua fila sequente:

 

4:55 'Pyramus et Thisbe, iuvenum pulcherrimus alter,

4:56 altera, quas Oriens habuit, praelata puellis,

4:57 contiguas tenuere domos, ubi dicitur altam

4:58 coctilibus muris cinxisse Semiramis urbem.

4:59 notitiam primosque gradus vicinia fecit,

4:60 tempore crevit amor; taedae quoque iure coissent,

4:61 sed vetuere patres: quod non potuere vetare,

4:62 ex aequo captis ardebant mentibus ambo.

4:63 conscius omnis abest; nutu signisque loquuntur,

4:64 quoque magis tegitur, tectus magis aestuat ignis.

4:65 fissus erat tenui rima, quam duxerat olim,

4:66 cum fieret, paries domui communis utrique.

4:67 id vitium nulli per saecula longa notatum --

4:68 quid non sentit amor? -- primi vidistis amantes

4:69 et vocis fecistis iter, tutaeque per illud

4:70 murmure blanditiae minimo transire solebant.

4:71 saepe, ubi constiterant hinc Thisbe, Pyramus illinc,

4:72 inque vices fuerat captatus anhelitus oris,

4:73 "invide" dicebant "paries, quid amantibus obstas?

4:74 quantum erat, ut sineres toto nos corpore iungi

4:75 aut, hoc si nimium est, vel ad oscula danda pateres?

4:76 nec sumus ingrati: tibi nos debere fatemur,

4:77 quod datus est verbis ad amicas transitus auris."

4:78 talia diversa nequiquam sede locuti

4:79 sub noctem dixere "vale" partique dedere

4:80 oscula quisque suae non pervenientia contra.

4:81 postera nocturnos Aurora removerat ignes,

4:82 solque pruinosas radiis siccaverat herbas:

4:83 ad solitum coiere locum. tum murmure parvo

4:84 multa prius questi statuunt, ut nocte silenti

4:85 fallere custodes foribusque excedere temptent,

4:86 cumque domo exierint, urbis quoque tecta relinquant,

4:87 neve sit errandum lato spatiantibus arvo,

4:88 conveniant ad busta Nini lateantque sub umbra

4:89 arboris: arbor ibi niveis uberrima pomis,

4:90 ardua morus, erat, gelido contermina fonti.

4:91 pacta placent; et lux, tarde discedere visa,

4:92 praecipitatur aquis, et aquis nox exit ab isdem.

 

4:93 'Callida per tenebras versato cardine Thisbe

4:94 egreditur fallitque suos adopertaque vultum

4:95 pervenit ad tumulum dictaque sub arbore sedit.

4:96 audacem faciebat amor. venit ecce recenti

4:97 caede leaena boum spumantis oblita rictus

4:98 depositura sitim vicini fontis in unda;

4:99 quam procul ad lunae radios Babylonia Thisbe

4:100 vidit et obscurum timido pede fugit in antrum,

4:101 dumque fugit, tergo velamina lapsa reliquit.

4:102 ut lea saeva sitim multa conpescuit unda,

4:103 dum redit in silvas, inventos forte sine ipsa

4:104 ore cruentato tenues laniavit amictus.

4:105 serius egressus vestigia vidit in alto

4:106 pulvere certa ferae totoque expalluit ore

4:107 Pyramus; ut vero vestem quoque sanguine tinctam

4:108 repperit, "una duos" inquit "nox perdet amantes,

4:109 e quibus illa fuit longa dignissima vita;

4:110 nostra nocens anima est. ego te, miseranda, peremi,

4:111 in loca plena metus qui iussi nocte venires

4:112 nec prior huc veni. nostrum divellite corpus

4:113 et scelerata fero consumite viscera morsu,

4:114 o quicumque sub hac habitatis rupe leones!

4:115 sed timidi est optare necem." velamina Thisbes

4:116 tollit et ad pactae secum fert arboris umbram,

4:117 utque dedit notae lacrimas, dedit oscula vesti,

4:118 "accipe nunc" inquit "nostri quoque sanguinis haustus!"

4:119 quoque erat accinctus, demisit in ilia ferrum,

4:120 nec mora, ferventi moriens e vulnere traxit.

4:121 ut iacuit resupinus humo, cruor emicat alte,

4:122 non aliter quam cum vitiato fistula plumbo

4:123 scinditur et tenui stridente foramine longas

4:124 eiaculatur aquas atque ictibus aera rumpit.

4:125 arborei fetus adspergine caedis in atram

4:126 vertuntur faciem, madefactaque sanguine radix

4:127 purpureo tinguit pendentia mora colore.

 

4:128 'Ecce metu nondum posito, ne fallat amantem,

4:129 illa redit iuvenemque oculis animoque requirit,

4:130 quantaque vitarit narrare pericula gestit;

4:131 utque locum et visa cognoscit in arbore formam,

4:132 sic facit incertam pomi color: haeret, an haec sit.

4:133 dum dubitat, tremebunda videt pulsare cruentum

4:134 membra solum, retroque pedem tulit, oraque buxo

4:135 pallidiora gerens exhorruit aequoris instar,

4:136 quod tremit, exigua cum summum stringitur aura.

4:137 sed postquam remorata suos cognovit amores,

4:138 percutit indignos claro plangore lacertos

4:139 et laniata comas amplexaque corpus amatum

4:140 vulnera supplevit lacrimis fletumque cruori

4:141 miscuit et gelidis in vultibus oscula figens

4:142 "Pyrame," clamavit, "quis te mihi casus ademit?

4:143 Pyrame, responde! tua te carissima Thisbe

4:144 nominat; exaudi vultusque attolle iacentes!"

4:145 ad nomen Thisbes oculos a morte gravatos

4:146 Pyramus erexit visaque recondidit illa.

 

4:147 'Quae postquam vestemque suam cognovit et ense

4:148 vidit ebur vacuum, "tua te manus" inquit "amorque

4:149 perdidit, infelix! est et mihi fortis in unum

4:150 hoc manus, est et amor: dabit hic in vulnera vires.

4:151 persequar extinctum letique miserrima dicar

4:152 causa comesque tui: quique a me morte revelli

4:153 heu sola poteras, poteris nec morte revelli.

4:154 hoc tamen amborum verbis estote rogati,

4:155 o multum miseri meus illiusque parentes,

4:156 ut, quos certus amor, quos hora novissima iunxit,

4:157 conponi tumulo non invideatis eodem;

4:158 at tu quae ramis arbor miserabile corpus

4:159 nunc tegis unius, mox es tectura duorum,

4:160 signa tene caedis pullosque et luctibus aptos

4:161 semper habe fetus, gemini monimenta cruoris."

4:162 dixit et aptato pectus mucrone sub imum

4:163 incubuit ferro, quod adhuc a caede tepebat.

4:164 vota tamen tetigere deos, tetigere parentes;

4:165 nam color in pomo est, ubi permaturuit, ater,

4:166 quodque rogis superest, una requiescit in urna.'

 

4:167 Desierat: mediumque fuit breve tempus, et orsa est

4:168 dicere Leuconoe: vocem tenuere sorores.

4:169 'hunc quoque, siderea qui temperat omnia luce,

4:170 cepit amor Solem: Solis referemus amores.

4:171 primus adulterium Veneris cum Marte putatur

4:172 hic vidisse deus; videt hic deus omnia primus.

4:173 indoluit facto Iunonigenaeque marito

4:174 furta tori furtique locum monstravit, at illi

4:175 et mens et quod opus fabrilis dextra tenebat

4:176 excidit: extemplo graciles ex aere catenas

4:177 retiaque et laqueos, quae lumina fallere possent,

4:178 elimat. non illud opus tenuissima vincant

4:179 stamina, non summo quae pendet aranea tigno;

4:180 utque levis tactus momentaque parva sequantur,

4:181 efficit et lecto circumdata collocat arte.

4:182 ut venere torum coniunx et adulter in unum,

4:183 arte viri vinclisque nova ratione paratis

4:184 in mediis ambo deprensi amplexibus haerent.

4:185 Lemnius extemplo valvas patefecit eburnas

4:186 inmisitque deos; illi iacuere ligati

4:187 turpiter, atque aliquis de dis non tristibus optat

4:188 sic fieri turpis; superi risere, diuque

4:189 haec fuit in toto notissima fabula caelo.

 

4:190 'Exigit indicii memorem Cythereia poenam

4:191 inque vices illum, tectos qui laesit amores,

4:192 laedit amore pari. quid nunc, Hyperione nate,

4:193 forma colorque tibi radiataque lumina prosunt?

4:194 nempe, tuis omnes qui terras ignibus uris,

4:195 ureris igne novo; quique omnia cernere debes,

4:196 Leucothoen spectas et virgine figis in una,

4:197 quos mundo debes, oculos. modo surgis Eoo

4:198 temperius caelo, modo serius incidis undis,

4:199 spectandique mora brumalis porrigis horas;

4:200 deficis interdum, vitiumque in lumina mentis

4:201 transit et obscurus mortalia pectora terres.

4:202 nec tibi quod lunae terris propioris imago

4:203 obstiterit, palles: facit hunc amor iste colorem.

4:204 diligis hanc unam, nec te Clymeneque Rhodosque

4:205 nec tenet Aeaeae genetrix pulcherrima Circes

4:206 quaeque tuos Clytie quamvis despecta petebat

4:207 concubitus ipsoque illo grave vulnus habebat

4:208 tempore: Leucothoe multarum oblivia fecit,

4:209 gentis odoriferae quam formosissima partu

4:210 edidit Eurynome; sed postquam filia crevit,

4:211 quam mater cunctas, tam matrem filia vicit.

4:212 rexit Achaemenias urbes pater Orchamus isque

4:213 septimus a prisco numeratur origine Belo.

 

4:214 'Axe sub Hesperio sunt pascua Solis equorum:

4:215 ambrosiam pro gramine habent; ea fessa diurnis

4:216 membra ministeriis nutrit reparatque labori.

4:217 dumque ibi quadrupedes caelestia pabula carpunt

4:218 noxque vicem peragit, thalamos deus intrat amatos,

4:219 versus in Eurynomes faciem genetricis, et inter

4:220 bis sex Leucothoen famulas ad lumina cernit

4:221 levia versato ducentem stamina fuso.

4:222 ergo ubi ceu mater carae dedit oscula natae,

4:223 "res" ait "arcana est: famulae, discedite neve

4:224 eripite arbitrium matri secreta loquendi."

4:225 paruerant, thalamoque deus sine teste relicto

4:226 "ille ego sum" dixit, "qui longum metior annum,

4:227 omnia qui video, per quem videt omnia tellus,

4:228 mundi oculus: mihi, crede, places." pavet illa, metuque

4:229 et colus et fusus digitis cecidere remissis.

4:230 ipse timor decuit. nec longius ille moratus

4:231 in veram rediit speciem solitumque nitorem;

4:232 at virgo quamvis inopino territa visu

4:233 victa nitore dei posita vim passa querella est.

 

4:234 'Invidit Clytie (neque enim moderatus in illa

4:235 Solis amor fuerat) stimulataque paelicis ira

4:236 vulgat adulterium diffamatamque parenti

4:237 indicat. ille ferox inmansuetusque precantem

4:238 tendentemque manus ad lumina Solis et "ille

4:239 vim tulit invitae" dicentem defodit alta

4:240 crudus humo tumulumque super gravis addit harenae.

4:241 dissipat hunc radiis Hyperione natus iterque

4:242 dat tibi, qua possis defossos promere vultus;

4:243 nec tu iam poteras enectum pondere terrae

4:244 tollere, nympha, caput corpusque exsangue iacebas:

4:245 nil illo fertur volucrum moderator equorum

4:246 post Phaethonteos vidisse dolentius ignes.

4:247 ille quidem gelidos radiorum viribus artus

4:248 si queat in vivum temptat revocare calorem;

4:249 sed quoniam tantis fatum conatibus obstat,

4:250 nectare odorato sparsit corpusque locumque

4:251 multaque praequestus "tanges tamen aethera" dixit.

4:252 protinus inbutum caelesti nectare corpus

4:253 delicuit terramque suo madefecit odore,

4:254 virgaque per glaebas sensim radicibus actis

4:255 turea surrexit tumulumque cacumine rupit.

 

4:256 'At Clytien, quamvis amor excusare dolorem

4:257 indiciumque dolor poterat, non amplius auctor

4:258 lucis adit Venerisque modum sibi fecit in illa.

4:259 tabuit ex illo dementer amoribus usa;

4:260 nympharum inpatiens et sub Iove nocte dieque

4:261 sedit humo nuda nudis incompta capillis,

4:262 perque novem luces expers undaeque cibique

4:263 rore mero lacrimisque suis ieiunia pavit

4:264 nec se movit humo; tantum spectabat euntis

4:265 ora dei vultusque suos flectebat ad illum.

4:266 membra ferunt haesisse solo, partemque coloris

4:267 luridus exsangues pallor convertit in herbas;

4:268 est in parte rubor violaeque simillimus ora

4:269 flos tegit. illa suum, quamvis radice tenetur,

4:270 vertitur ad Solem mutataque servat amorem.'

4:271 dixerat, et factum mirabile ceperat auris;

4:272 pars fieri potuisse negant, pars omnia veros

4:273 posse deos memorant: sed non est Bacchus in illis.

 

4:274 Poscitur Alcithoe, postquam siluere sorores.

4:275 quae radio stantis percurrens stamina telae

4:276 'vulgatos taceo' dixit 'pastoris amores

4:277 Daphnidis Idaei, quem nymphe paelicis ira

4:278 contulit in saxum: tantus dolor urit amantes;

4:279 nec loquor, ut quondam naturae iure novato

4:280 ambiguus fuerit modo vir, modo femina Sithon.

4:281 te quoque, nunc adamas, quondam fidissime parvo,

4:282 Celmi, Iovi largoque satos Curetas ab imbri

4:283 et Crocon in parvos versum cum Smilace flores

4:284 praetereo dulcique animos novitate tenebo.

 

4:285 'Unde sit infamis, quare male fortibus undis

4:286 Salmacis enervet tactosque remolliat artus,

4:287 discite. causa latet, vis est notissima fontis.

4:288 Mercurio puerum diva Cythereide natum

4:289 naides Idaeis enutrivere sub antris,

4:290 cuius erat facies, in qua materque paterque

4:291 cognosci possent; nomen quoque traxit ab illis.

4:292 is tria cum primum fecit quinquennia, montes

4:293 deseruit patrios Idaque altrice relicta

4:294 ignotis errare locis, ignota videre

4:295 flumina gaudebat, studio minuente laborem.

4:296 ille etiam Lycias urbes Lyciaeque propinquos

4:297 Caras adit: videt hic stagnum lucentis ad imum

4:298 usque solum lymphae; non illic canna palustris

4:299 nec steriles ulvae nec acuta cuspide iunci;

4:300 perspicuus liquor est; stagni tamen ultima vivo

4:301 caespite cinguntur semperque virentibus herbis.

4:302 nympha colit, sed nec venatibus apta nec arcus

4:303 flectere quae soleat nec quae contendere cursu,

4:304 solaque naiadum celeri non nota Dianae.

4:305 saepe suas illi fama est dixisse sorores

4:306 "Salmaci, vel iaculum vel pictas sume pharetras

4:307 et tua cum duris venatibus otia misce!"

4:308 nec iaculum sumit nec pictas illa pharetras,

4:309 nec sua cum duris venatibus otia miscet,

4:310 sed modo fonte suo formosos perluit artus,

4:311 saepe Cytoriaco deducit pectine crines

4:312 et, quid se deceat, spectatas consulit undas;

4:313 nunc perlucenti circumdata corpus amictu

4:314 mollibus aut foliis aut mollibus incubat herbis,

4:315 saepe legit flores. et tum quoque forte legebat,

4:316 cum puerum vidit visumque optavit habere.

 

4:317 'Nec tamen ante adiit, etsi properabat adire,

4:318 quam se conposuit, quam circumspexit amictus

4:319 et finxit vultum et meruit formosa videri.

4:320 tunc sic orsa loqui: "puer o dignissime credi

4:321 esse deus, seu tu deus es, potes esse Cupido,

4:322 sive es mortalis, qui te genuere, beati,

4:323 et frater felix, et fortunata profecto,

4:324 si qua tibi soror est, et quae dedit ubera nutrix;

4:325 sed longe cunctis longeque beatior illa,

4:326 si qua tibi sponsa est, si quam dignabere taeda.

4:327 haec tibi sive aliqua est, mea sit furtiva voluptas,

4:328 seu nulla est, ego sim, thalamumque ineamus eundem."

4:329 nais ab his tacuit. pueri rubor ora notavit;

4:330 nescit, enim, quid amor; sed et erubuisse decebat:

4:331 hic color aprica pendentibus arbore pomis

4:332 aut ebori tincto est aut sub candore rubenti,

4:333 cum frustra resonant aera auxiliaria, lunae.

4:334 poscenti nymphae sine fine sororia saltem

4:335 oscula iamque manus ad eburnea colla ferenti

4:336 "desinis, an fugio tecumque" ait "ista relinquo?"

4:337 Salmacis extimuit "loca" que "haec tibi libera trado,

4:338 hospes" ait simulatque gradu discedere verso,

4:339 tum quoque respiciens, fruticumque recondita silva

4:340 delituit flexuque genu submisit; at ille,

4:341 scilicet ut vacuis et inobservatus in herbis,

4:342 huc it et hinc illuc et in adludentibus undis

4:343 summa pedum taloque tenus vestigia tinguit;

4:344 nec mora, temperie blandarum captus aquarum

4:345 mollia de tenero velamina corpore ponit.

4:346 tum vero placuit, nudaeque cupidine formae

4:347 Salmacis exarsit; flagrant quoque lumina nymphae,

4:348 non aliter quam cum puro nitidissimus orbe

4:349 opposita speculi referitur imagine Phoebus;

4:350 vixque moram patitur, vix iam sua gaudia differt,

4:351 iam cupit amplecti, iam se male continet amens.

4:352 ille cavis velox adplauso corpore palmis

4:353 desilit in latices alternaque bracchia ducens

4:354 in liquidis translucet aquis, ut eburnea si quis

4:355 signa tegat claro vel candida lilia vitro.

4:356 "vicimus et meus est" exclamat nais, et omni

4:357 veste procul iacta mediis inmittitur undis,

4:358 pugnantemque tenet, luctantiaque oscula carpit,

4:359 subiectatque manus, invitaque pectora tangit,

4:360 et nunc hac iuveni, nunc circumfunditur illac;

4:361 denique nitentem contra elabique volentem

4:362 inplicat ut serpens, quam regia sustinet ales

4:363 sublimemque rapit: pendens caput illa pedesque

4:364 adligat et cauda spatiantes inplicat alas;

4:365 utve solent hederae longos intexere truncos,

4:366 utque sub aequoribus deprensum polypus hostem

4:367 continet ex omni dimissis parte flagellis.

4:368 perstat Atlantiades sperataque gaudia nymphae

4:369 denegat; illa premit commissaque corpore toto

4:370 sicut inhaerebat, "pugnes licet, inprobe," dixit,

4:371 "non tamen effugies. ita, di, iubeatis, et istum

4:372 nulla dies a me nec me deducat ab isto."

4:373 vota suos habuere deos; nam mixta duorum

4:374 corpora iunguntur, faciesque inducitur illis

4:375 una. velut, si quis conducat cortice ramos,

4:376 crescendo iungi pariterque adolescere cernit,

4:377 sic ubi conplexu coierunt membra tenaci,

4:378 nec duo sunt et forma duplex, nec femina dici

4:379 nec puer ut possit, neutrumque et utrumque videntur.

 

4:380 'Ergo ubi se liquidas, quo vir descenderat, undas

4:381 semimarem fecisse videt mollitaque in illis

4:382 membra, manus tendens, sed iam non voce virili

4:383 Hermaphroditus ait: "nato date munera vestro,

4:384 et pater et genetrix, amborum nomen habenti:

4:385 quisquis in hos fontes vir venerit, exeat inde

4:386 semivir et tactis subito mollescat in undis!"

4:387 motus uterque parens nati rata verba biformis

4:388 fecit et incesto fontem medicamine tinxit.'

 

4:389 Finis erat dictis, et adhuc Minyeia proles

4:390 urguet opus spernitque deum festumque profanat,

4:391 tympana cum subito non adparentia raucis

4:392 obstrepuere sonis, et adunco tibia cornu

4:393 tinnulaque aera sonant; redolent murraeque crocique,

4:394 resque fide maior, coepere virescere telae

4:395 inque hederae faciem pendens frondescere vestis;

4:396 pars abit in vites, et quae modo fila fuerunt,

4:397 palmite mutantur; de stamine pampinus exit;

4:398 purpura fulgorem pictis adcommodat uvis.

4:399 iamque dies exactus erat, tempusque subibat,

4:400 quod tu nec tenebras nec possis dicere lucem,

4:401 sed cum luce tamen dubiae confinia noctis:

4:402 tecta repente quati pinguesque ardere videntur

4:403 lampades et rutilis conlucere ignibus aedes

4:404 falsaque saevarum simulacra ululare ferarum,

4:405 fumida iamdudum latitant per tecta sorores

4:406 diversaeque locis ignes ac lumina vitant,

4:407 dumque petunt tenebras, parvos membrana per artus

4:408 porrigitur tenuique includit bracchia pinna;

4:409 nec qua perdiderint veterem ratione figuram,

4:410 scire sinunt tenebrae: non illas pluma levavit,

4:411 sustinuere tamen se perlucentibus alis

4:412 conataeque loqui minimam et pro corpore vocem

4:413 emittunt peraguntque levi stridore querellas.

4:414 tectaque, non silvas celebrant lucemque perosae

4:415 nocte volant seroque tenent a vespere nomen.

 

4:416 Tum vero totis Bacchi memorabile Thebis

4:417 numen erat, magnasque novi matertera vires

4:418 narrat ubique dei de totque sororibus expers

4:419 una doloris erat, nisi quem fecere sorores:

4:420 adspicit hanc natis thalamoque Athamantis habentem

4:421 sublimes animos et alumno numine Iuno

4:422 nec tulit et secum: 'potuit de paelice natus

4:423 vertere Maeonios pelagoque inmergere nautas

4:424 et laceranda suae nati dare viscera matri

4:425 et triplices operire novis Minyeidas alis:

4:426 nil poterit Iuno nisi inultos flere dolores?

4:427 idque mihi satis est? haec una potentia nostra est?

4:428 ipse docet, quid agam (fas est et ab hoste doceri),

4:429 quidque furor valeat, Penthea caede satisque

4:430 ac super ostendit: cur non stimuletur eatque

4:431 per cognata suis exempla furoribus Ino?'

 

4:432 Est via declivis funesta nubila taxo:

4:433 ducit ad infernas per muta silentia sedes;

4:434 Styx nebulas exhalat iners, umbraeque recentes

4:435 descendunt illac simulacraque functa sepulcris:

4:436 pallor hiemsque tenent late loca senta, novique,

4:437 qua sit iter, manes, Stygiam quod ducat ad urbem,

4:438 ignorant, ubi sit nigri fera regia Ditis.

4:439 mille capax aditus et apertas undique portas

4:440 urbs habet, utque fretum de tota flumina terra,

4:441 sic omnes animas locus accipit ille nec ulli

4:442 exiguus populo est turbamve accedere sentit.

4:443 errant exsangues sine corpore at ossibus umbrae,

4:444 parsque forum celebrant, pars imi tecta tyranni,

4:445 pars aliquas artes, antiquae imitamina vitae.

4:446 [exercent, aliam partem sua poena coercet.]

 

4:447 Sustinet ire illuc caelesti sede relicta

4:448 (tantum odiis iraeque dabat) Saturnia Iuno;

4:449 quo simul intravit sacroque a corpore pressum

4:450 ingemuit limen, tria Cerberus extulit ora

4:451 et tres latratus semel edidit; illa sorores

4:452 Nocte vocat genitas, grave et inplacabile numen:

4:453 carceris ante fores clausas adamante sedebant

4:454 deque suis atros pectebant crinibus angues.

4:455 quam simul agnorunt inter caliginis umbras,

4:456 surrexere deae; sedes scelerata vocatur:

4:457 viscera praebebat Tityos lanianda novemque

4:458 iugeribus distentus erat; tibi, Tantale, nullae

4:459 deprenduntur aquae, quaeque inminet, effugit arbor;

4:460 aut petis aut urgues rediturum, Sisyphe, saxum;

4:461 volvitur Ixion et se sequiturque fugitque,

4:462 molirique suis letum patruelibus ausae

4:463 adsiduae repetunt, quas perdant, Belides undas.

 

4:464 Quos omnes acie postquam Saturnia torva

4:465 vidit et ante omnes Ixiona, rursus ab illo

4:466 Sisyphon adspiciens 'cur hic e fratribus' inquit

4:467 'perpetuas patitur poenas, Athamanta superbum

4:468 regia dives habet, qui me cum coniuge semper

4:469 sprevit?' et exponit causas odiique viaeque,

4:470 quidque velit: quod vellet, erat, ne regia Cadmi

4:471 staret, et in facinus traherent Athamanta sorores.

4:472 imperium, promissa, preces confundit in unum

4:473 sollicitatque deas: sic haec Iunone locuta,

4:474 Tisiphone canos, ut erat, turbata capillos

4:475 movit et obstantes reiecit ab ore colubras

4:476 atque ita 'non longis opus est ambagibus,' inquit;

4:477 'facta puta, quaecumque iubes; inamabile regnum

4:478 desere teque refer caeli melioris ad auras.'

4:479 laeta redit Iuno, quam caelum intrare parantem

4:480 roratis lustravit aquis Thaumantias Iris.

 

4:481 Nec mora, Tisiphone madefactam sanguine sumit

4:482 inportuna facem, fluidoque cruore rubentem

4:483 induitur pallam, tortoque incingitur angue

4:484 egrediturque domo. Luctus comitatur euntem

4:485 et Pavor et Terror trepidoque Insania vultu.

4:486 limine constiterat: postes tremuisse feruntur

4:487 Aeolii pallorque fores infecit acernas

4:488 solque locum fugit. monstris est territa coniunx,

4:489 territus est Athamas, tectoque exire parabant:

4:490 obstitit infelix aditumque obsedit Erinys,

4:491 nexaque vipereis distendens bracchia nodis

4:492 caesariem excussit: motae sonuere colubrae,

4:493 parsque iacent umeris, pars circum pectora lapsae

4:494 sibila dant saniemque vomunt linguisque coruscant.

4:495 inde duos mediis abrumpit crinibus angues

4:496 pestiferaque manu raptos inmisit, at illi

4:497 Inoosque sinus Athamanteosque pererrant

4:498 inspirantque graves animas; nec vulnera membris

4:499 ulla ferunt: mens est, quae diros sentiat ictus.

4:500 attulerat secum liquidi quoque monstra veneni,

4:501 oris Cerberei spumas et virus Echidnae

4:502 erroresque vagos caecaeque oblivia mentis

4:503 et scelus et lacrimas rabiemque et caedis amorem,

4:504 omnia trita simul, quae sanguine mixta recenti

4:505 coxerat aere cavo viridi versata cicuta;

4:506 dumque pavent illi, vergit furiale venenum

4:507 pectus in amborum praecordiaque intima movit.

4:508 tum face iactata per eundem saepius orbem

4:509 consequitur motis velociter ignibus ignes.

4:510 sic victrix iussique potens ad inania magni

4:511 regna redit Ditis sumptumque recingitur anguem.

 

4:512 Protinus Aeolides media furibundus in aula

4:513 clamat 'io, comites, his retia tendite silvis!

4:514 hic modo cum gemina visa est mihi prole leaena'

4:515 utque ferae sequitur vestigia coniugis amens

4:516 deque sinu matris ridentem et parva Learchum

4:517 bracchia tendentem rapit et bis terque per auras

4:518 more rotat fundae rigidoque infantia saxo

4:519 discutit ora ferox; tum denique concita mater,

4:520 seu dolor hoc fecit seu sparsi causa veneni,

4:521 exululat passisque fugit male sana capillis

4:522 teque ferens parvum nudis, Melicerta, lacertis

4:523 'euhoe Bacche' sonat: Bacchi sub nomine Iuno

4:524 risit et 'hos usus praestet tibi' dixit 'alumnus!'

4:525 inminet aequoribus scopulus: pars ima cavatur

4:526 fluctibus et tectas defendit ab imbribus undas,

4:527 summa riget frontemque in apertum porrigit aequor;

4:528 occupat hunc (vires insania fecerat) Ino

4:529 seque super pontum nullo tardata timore

4:530 mittit onusque suum; percussa recanduit unda.

 

4:531 At Venus, inmeritae neptis miserata labores,

4:532 sic patruo blandita suo est 'o numen aquarum,

4:533 proxima cui caelo cessit, Neptune, potestas,

4:534 magna quidem posco, sed tu miserere meorum,

4:535 iactari quos cernis in Ionio inmenso,

4:536 et dis adde tuis. aliqua et mihi gratia ponto est,

4:537 si tamen in medio quondam concreta profundo

4:538 spuma fui Graiumque manet mihi nomen ab illa.'

4:539 adnuit oranti Neptunus et abstulit illis,

4:540 quod mortale fuit, maiestatemque verendam

4:541 inposuit nomenque simul faciemque novavit

4:542 Leucothoeque deum cum matre Palaemona dixit.

 

4:543 Sidoniae comites, quantum valuere secutae

4:544 signa pedum, primo videre novissima saxo;

4:545 nec dubium de morte ratae Cadmeida palmis

4:546 deplanxere domum scissae cum veste capillos,

4:547 utque parum iustae nimiumque in paelice saevae

4:548 invidiam fecere deae. convicia Iuno

4:549 non tulit et 'faciam vos ipsas maxima' dixit

4:550 'saevitiae monimenta meae'; res dicta secuta est.

4:551 nam quae praecipue fuerat pia, 'persequar' inquit

4:552 'in freta reginam' saltumque datura moveri

4:553 haud usquam potuit scopuloque adfixa cohaesit;

4:554 altera, dum solito temptat plangore ferire

4:555 pectora, temptatos sensit riguisse lacertos;

4:556 illa, manus ut forte tetenderat in maris undas;

4:557 saxea facta manus in easdem porrigit undas;

4:558 huius, ut arreptum laniabat vertice crinem,

4:559 duratos subito digitos in crine videres:

4:560 quo quaeque in gestu deprensa est, haesit in illo.

4:561 pars volucres factae, quae nunc quoque gurgite in illo

4:562 aequora destringunt summis Ismenides alis.

 

4:563 Nescit Agenorides natam parvumque nepotem

4:564 aequoris esse deos; luctu serieque malorum

4:565 victus et ostentis, quae plurima viderat, exit

4:566 conditor urbe sua, tamquam fortuna locorum,

4:567 non sua se premeret, longisque erroribus actus

4:568 contigit Illyricos profuga cum coniuge fines.

4:569 iamque malis annisque graves dum prima retractant

4:570 fata domus releguntque suos sermone labores,

4:571 'num sacer ille mea traiectus cuspide serpens'

4:572 Cadmus ait 'fuerat, tum cum Sidone profectus

4:573 vipereos sparsi per humum, nova semina, dentes?

4:574 quem si cura deum tam certa vindicat ira,

4:575 ipse precor serpens in longam porrigar alvum.'

4:576 dixit, et ut serpens in longam tenditur alvum

4:577 durataeque cuti squamas increscere sentit

4:578 nigraque caeruleis variari corpora guttis

4:579 in pectusque cadit pronus, commissaque in unum

4:580 paulatim tereti tenuantur acumine crura.

4:581 bracchia iam restant: quae restant bracchia tendit

4:582 et lacrimis per adhuc humana fluentibus ora

4:583 'accede, o coniunx, accede, miserrima' dixit,

4:584 'dumque aliquid superest de me, me tange manumque

4:585 accipe, dum manus est, dum non totum occupat anguis.'

4:586 ille quidem vult plura loqui, sed lingua repente

4:587 in partes est fissa duas, nec verba volenti

4:588 sufficiunt, quotiensque aliquos parat edere questus,

4:589 sibilat: hanc illi vocem natura reliquit.

4:590 nuda manu feriens exclamat pectora coniunx:

4:591 'Cadme, mane teque, infelix, his exue monstris!

4:592 Cadme, quid hoc? ubi pes, ubi sunt umerique manusque

4:593 et color et facies et, dum loquor, omnia? cur non

4:594 me quoque, caelestes, in eandem vertitis anguem?'

4:595 dixerat, ille suae lambebat coniugis ora

4:596 inque sinus caros, veluti cognosceret, ibat

4:597 et dabat amplexus adsuetaque colla petebat.

4:598 quisquis adest (aderant comites), terretur; at illa

4:599 lubrica permulcet cristati colla draconis,

4:600 et subito duo sunt iunctoque volumine serpunt,

4:601 donec in adpositi nemoris subiere latebras,

4:602 nunc quoque nec fugiunt hominem nec vulnere laedunt

4:603 quidque prius fuerint, placidi meminere dracones.

 

4:604 Sed tamen ambobus versae solacia formae

4:605 magna nepos dederat, quem debellata colebat

4:606 India, quem positis celebrabat Achai+a templis;

4:607 solus Abantiades ab origine cretus eadem

4:608 Acrisius superest, qui moenibus arceat urbis

4:609 Argolicae contraque deum ferat arma genusque

4:610 non putet esse Iovis: neque enim Iovis esse putabat

4:611 Persea, quem pluvio Danae conceperat auro.

4:612 mox tamen Acrisium (tanta est praesentia veri)

4:613 tam violasse deum quam non agnosse nepotem

4:614 paenitet: inpositus iam caelo est alter, at alter

4:615 viperei referens spolium memorabile monstri

4:616 aera carpebat tenerum stridentibus alis,

4:617 cumque super Libycas victor penderet harenas,

4:618 Gorgonei capitis guttae cecidere cruentae;

4:619 quas humus exceptas varios animavit in angues,

4:620 unde frequens illa est infestaque terra colubris.

 

4:621 Inde per inmensum ventis discordibus actus

4:622 nunc huc, nunc illuc exemplo nubis aquosae

4:623 fertur et ex alto seductas aethere longe

4:624 despectat terras totumque supervolat orbem.

4:625 ter gelidas Arctos, ter Cancri bracchia vidit,

4:626 saepe sub occasus, saepe est ablatus in ortus,

4:627 iamque cadente die, veritus se credere nocti,

4:628 constitit Hesperio, regnis Atlantis, in orbe

4:629 exiguamque petit requiem, dum Lucifer ignes

4:630 evocet Aurorae, currus Aurora diurnos.

4:631 hic hominum cunctos ingenti corpore praestans

4:632 Iapetionides Atlas fuit: ultima tellus

4:633 rege sub hoc et pontus erat, qui Solis anhelis

4:634 aequora subdit equis et fessos excipit axes.

4:635 mille greges illi totidemque armenta per herbas

4:636 errabant, et humum vicinia nulla premebat;

4:637 arboreae frondes auro radiante nitentes

4:638 ex auro ramos, ex auro poma tegebant.

4:639 'hospes' ait Perseus illi, 'seu gloria tangit

4:640 te generis magni, generis mihi Iuppiter auctor;

4:641 sive es mirator rerum, mirabere nostras;

4:642 hospitium requiemque peto.' memor ille vetustae

4:643 sortis erat; Themis hanc dederat Parnasia sortem:

4:644 'tempus, Atlas, veniet, tua quo spoliabitur auro

4:645 arbor, et hunc praedae titulum Iove natus habebit.'

4:646 id metuens solidis pomaria clauserat Atlas

4:647 moenibus et vasto dederat servanda draconi

4:648 arcebatque suis externos finibus omnes.

4:649 huic quoque 'vade procul, ne longe gloria rerum,

4:650 quam mentiris' ait, 'longe tibi Iuppiter absit!'

4:651 vimque minis addit manibusque expellere temptat

4:652 cunctantem et placidis miscentem fortia dictis.

4:653 viribus inferior (quis enim par esset Atlantis

4:654 viribus?) 'at, quoniam parvi tibi gratia nostra est,

4:655 accipe munus!' ait laevaque a parte Medusae

4:656 ipse retro versus squalentia protulit ora.

4:657 quantus erat, mons factus Atlas: nam barba comaeque

4:658 in silvas abeunt, iuga sunt umerique manusque,

4:659 quod caput ante fuit, summo est in monte cacumen,

4:660 ossa lapis fiunt; tum partes altus in omnes

4:661 crevit in inmensum (sic, di, statuistis) et omne

4:662 cum tot sideribus caelum requievit in illo.

 

4:663 Clauserat Hippotades Aetnaeo carcere ventos,

4:664 admonitorque operum caelo clarissimus alto

4:665 Lucifer ortus erat: pennis ligat ille resumptis

4:666 parte ab utraque pedes teloque accingitur unco

4:667 et liquidum motis talaribus aera findit.

4:668 gentibus innumeris circumque infraque relictis

4:669 Aethiopum populos Cepheaque conspicit arva.

4:670 illic inmeritam maternae pendere linguae

4:671 Andromedan poenas iniustus iusserat Ammon;

4:672 quam simul ad duras religatam bracchia cautes

4:673 vidit Abantiades, nisi quod levis aura capillos

4:674 moverat et tepido manabant lumina fletu,

4:675 marmoreum ratus esset opus; trahit inscius ignes

4:676 et stupet et visae correptus imagine formae

4:677 paene suas quatere est oblitus in aere pennas.

4:678 ut stetit, 'o' dixit 'non istis digna catenis,

4:679 sed quibus inter se cupidi iunguntur amantes,

4:680 pande requirenti nomen terraeque tuumque,

4:681 et cur vincla geras.' primo silet illa nec audet

4:682 adpellare virum virgo, manibusque modestos

4:683 celasset vultus, si non religata fuisset;

4:684 lumina, quod potuit, lacrimis inplevit obortis.

4:685 saepius instanti, sua ne delicta fateri

4:686 nolle videretur, nomen terraeque suumque,

4:687 quantaque maternae fuerit fiducia formae,

4:688 indicat, et nondum memoratis omnibus unda

4:689 insonuit, veniensque inmenso belua ponto

4:690 inminet et latum sub pectore possidet aequor.

4:691 conclamat virgo: genitor lugubris et una

4:692 mater adest, ambo miseri, sed iustius illa,

4:693 nec secum auxilium, sed dignos tempore fletus

4:694 plangoremque ferunt vinctoque in corpore adhaerent,

4:695 cum sic hospes ait 'lacrimarum longa manere

4:696 tempora vos poterunt, ad opem brevis hora ferendam est.

4:697 hanc ego si peterem Perseus Iove natus et illa,

4:698 quam clausam inplevit fecundo Iuppiter auro,

4:699 Gorgonis anguicomae Perseus superator et alis

4:700 aerias ausus iactatis ire per auras,

4:701 praeferrer cunctis certe gener; addere tantis

4:702 dotibus et meritum, faveant modo numina, tempto:

4:703 ut mea sit servata mea virtute, paciscor.'

4:704 accipiunt legem (quis enim dubitaret?) et orant

4:705 promittuntque super regnum dotale parentes.

 

4:706 Ecce, velut navis praefixo concita rostro

4:707 sulcat aquas iuvenum sudantibus acta lacertis,

4:708 sic fera dimotis inpulsu pectoris undis;

4:709 tantum aberat scopulis, quantum Balearica torto

4:710 funda potest plumbo medii transmittere caeli,

4:711 cum subito iuvenis pedibus tellure repulsa

4:712 arduus in nubes abiit: ut in aequore summo

4:713 umbra viri visa est, visam fera saevit in umbram,

4:714 utque Iovis praepes, vacuo cum vidit in arvo

4:715 praebentem Phoebo liventia terga draconem,

4:716 occupat aversum, neu saeva retorqueat ora,

4:717 squamigeris avidos figit cervicibus ungues,

4:718 sic celeri missus praeceps per inane volatu

4:719 terga ferae pressit dextroque frementis in armo

4:720 Inachides ferrum curvo tenus abdidit hamo.

4:721 vulnere laesa gravi modo se sublimis in auras

4:722 attollit, modo subdit aquis, modo more ferocis

4:723 versat apri, quem turba canum circumsona terret.

4:724 ille avidos morsus velocibus effugit alis

4:725 quaque patet, nunc terga cavis super obsita conchis,

4:726 nunc laterum costas, nunc qua tenuissima cauda

4:727 desinit in piscem, falcato verberat ense;

4:728 belua puniceo mixtos cum sanguine fluctus

4:729 ore vomit: maduere graves adspergine pennae.

4:730 nec bibulis ultra Perseus talaribus ausus

4:731 credere conspexit scopulum, qui vertice summo

4:732 stantibus exstat aquis, operitur ab aequore moto.

4:733 nixus eo rupisque tenens iuga prima sinistra

4:734 ter quater exegit repetita per ilia ferrum.

4:735 litora cum plausu clamor superasque deorum

4:736 inplevere domos: gaudent generumque salutant

4:737 auxiliumque domus servatoremque fatentur

4:738 Cassiope Cepheusque pater; resoluta catenis

4:739 incedit virgo, pretiumque et causa laboris.

4:740 ipse manus hausta victrices abluit unda,

4:741 anguiferumque caput dura ne laedat harena,

4:742 mollit humum foliis natasque sub aequore virgas

4:743 sternit et inponit Phorcynidos ora Medusae.

4:744 virga recens bibulaque etiamnum viva medulla

4:745 vim rapuit monstri tactuque induruit huius

4:746 percepitque novum ramis et fronde rigorem.

4:747 at pelagi nymphae factum mirabile temptant

4:748 pluribus in virgis et idem contingere gaudent

4:749 seminaque ex illis iterant iactata per undas:

4:750 nunc quoque curaliis eadem natura remansit,

4:751 duritiam tacto capiant ut ab aere quodque

4:752 vimen in aequore erat, fiat super aequora saxum.

 

4:753 Dis tribus ille focos totidem de caespite ponit,

4:754 laevum Mercurio, dextrum tibi, bellica virgo,

4:755 ara Iovis media est; mactatur vacca Minervae,

4:756 alipedi vitulus, taurus tibi, summe deorum.

4:757 protinus Andromedan et tanti praemia facti

4:758 indotata rapit; taedas Hymenaeus Amorque

4:759 praecutiunt; largis satiantur odoribus ignes,

4:760 sertaque dependent tectis et ubique lyraeque

4:761 tibiaque et cantus, animi felicia laeti

4:762 argumenta, sonant; reseratis aurea valvis

4:763 atria tota patent, pulchroque instructa paratu

4:764 Cepheni proceres ineunt convivia regis.

 

4:765 Postquam epulis functi generosi munere Bacchi

4:766 diffudere animos, cultusque genusque locorum

4:767 quaerit Lyncides moresque animumque virorum;

4:768 qui simul edocuit, 'nunc, o fortissime,' dixit

4:769 'fare, precor, Perseu, quanta virtute quibusque

4:770 artibus abstuleris crinita draconibus ora!'

4:771 narrat Agenorides gelido sub Atlante iacentem

4:772 esse locum solidae tutum munimine molis;

4:773 cuius in introitu geminas habitasse sorores

4:774 Phorcidas unius partitas luminis usum;

4:775 id se sollerti furtim, dum traditur, astu

4:776 supposita cepisse manu perque abdita longe

4:777 deviaque et silvis horrentia saxa fragosis

4:778 Gorgoneas tetigisse domos passimque per agros

4:779 perque vias vidisse hominum simulacra ferarumque

4:780 in silicem ex ipsis visa conversa Medusa.

4:781 se tamen horrendae clipei, quem laeva gerebat,

4:782 aere repercusso formam adspexisse Medusae,

4:783 dumque gravis somnus colubrasque ipsamque tenebat,

4:784 eripuisse caput collo; pennisque fugacem

4:785 Pegason et fratrem matris de sanguine natos.

 

4:786 Addidit et longi non falsa pericula cursus,

4:787 quae freta, quas terras sub se vidisset ab alto

4:788 et quae iactatis tetigisset sidera pennis;

4:789 ante exspectatum tacuit tamen. excipit unus

4:790 ex numero procerum quaerens, cur sola sororum

4:791 gesserit alternis inmixtos crinibus angues.

4:792 hospes ait: 'quoniam scitaris digna relatu,

4:793 accipe quaesiti causam. clarissima forma

4:794 multorumque fuit spes invidiosa procorum

4:795 illa, nec in tota conspectior ulla capillis

4:796 pars fuit: inveni, qui se vidisse referret.

4:797 hanc pelagi rector templo vitiasse Minervae

4:798 dicitur: aversa est et castos aegide vultus

4:799 nata Iovis texit, neve hoc inpune fuisset,

4:800 Gorgoneum crinem turpes mutavit in hydros.

4:801 nunc quoque, ut attonitos formidine terreat hostes,

4:802 pectore in adverso, quos fecit, sustinet angues.'

 

 

Metamorphoseon Liber V

5:1 Dumque ea Cephenum medio Danaeius heros

5:2 agmine commemorat, fremida regalia turba

5:3 atria conplentur, nec coniugialia festa

5:4 qui canat est clamor, sed qui fera nuntiet arma;

5:5 inque repentinos convivia versa tumultus

5:6 adsimilare freto possis, quod saeva quietum

5:7 ventorum rabies motis exasperat undis.

5:8 primus in his Phineus, belli temerarius auctor,

5:9 fraxineam quatiens aeratae cuspidis hastam

5:10 'en' ait, 'en adsum praereptae coniugis ultor;

5:11 nec mihi te pennae nec falsum versus in aurum

5:12 Iuppiter eripiet!' conanti mittere Cepheus

5:13 'quid facis?' exclamat, 'quae te, germane, furentem

5:14 mens agit in facinus? meritisne haec gratia tantis

5:15 redditur? hac vitam servatae dote rependis?

5:16 quam tibi non Perseus, verum si quaeris, ademit,

5:17 sed grave Nereidum numen, sed corniger Ammon,

5:18 sed quae visceribus veniebat belua ponti

5:19 exsaturanda meis; illo tibi tempore rapta est,

5:20 quo peritura fuit, nisi si, crudelis, id ipsum

5:21 exigis, ut pereat, luctuque levabere nostro.

5:22 scilicet haud satis est, quod te spectante revincta est

5:23 et nullam quod opem patruus sponsusve tulisti;

5:24 insuper, a quoquam quod sit servata, dolebis

5:25 praemiaque eripies? quae si tibi magna videntur,

5:26 ex illis scopulis, ubi erant adfixa, petisses.

5:27 nunc sine, qui petiit, per quem haec non orba senectus,

5:28 ferre, quod et meritis et voce est pactus, eumque

5:29 non tibi, sed certae praelatum intellege morti.'

 

5:30 Ille nihil contra, sed et hunc et Persea vultu

5:31 alterno spectans petat hunc ignorat an illum:

5:32 cunctatusque brevi contortam viribus hastam,

5:33 quantas ira dabat, nequiquam in Persea misit.

5:34 ut stetit illa toro, stratis tum denique Perseus

5:35 exsiluit teloque ferox inimica remisso

5:36 pectora rupisset, nisi post altaria Phineus

5:37 isset: et (indignum) scelerato profuit ara.

5:38 fronte tamen Rhoeti non inrita cuspis adhaesit,

5:39 qui postquam cecidit ferrumque ex osse revulsum est

5:40 calcitrat et positas adspergit sanguine mensas.

5:41 tum vero indomitas ardescit vulgus in iras,

5:42 telaque coniciunt, et sunt, qui Cephea dicunt

5:43 cum genero debere mori; sed limine tecti

5:44 exierat Cepheus testatus iusque fidemque

5:45 hospitiique deos, ea se prohibente moveri.

5:46 bellica Pallas adest et protegit aegide fratrem

5:47 datque animos.

 

5:48 Erat Indus Athis, quem flumine Gange

5:49 edita Limnaee vitreis peperisse sub undis

5:50 creditur, egregius forma, quam divite cultu

5:51 augebat, bis adhuc octonis integer annis,

5:52 indutus chlamydem Tyriam, quam limbus obibat

5:53 aureus; ornabant aurata monilia collum

5:54 et madidos murra curvum crinale capillos;

5:55 ille quidem iaculo quamvis distantia misso

5:56 figere doctus erat, sed tendere doctior arcus.

5:57 tum quoque lenta manu flectentem cornua Perseus

5:58 stipite, qui media positus fumabat in ara,

5:59 perculit et fractis confudit in ossibus ora.

 

5:60 Hunc ubi laudatos iactantem in sanguine vultus

5:61 Assyrius vidit Lycabas, iunctissimus illi

5:62 et comes et veri non dissimulator amoris,

5:63 postquam exhalantem sub acerbo vulnere vitam

5:64 deploravit Athin, quos ille tetenderat arcus

5:65 arripit et 'mecum tibi sint certamina!' dixit;

5:66 'nec longum pueri fato laetabere, quo plus

5:67 invidiae quam laudis habes.' haec omnia nondum

5:68 dixerat: emicuit nervo penetrabile telum

5:69 vitatumque tamen sinuosa veste pependit.

5:70 vertit in hunc harpen spectatam caede Medusae

5:71 Acrisioniades adigitque in pectus; at ille

5:72 iam moriens oculis sub nocte natantibus atra

5:73 circumspexit Athin seque adclinavit ad illum

5:74 et tulit ad manes iunctae solacia mortis.

 

5:75 Ecce Syenites, genitus Metione, Phorbas

5:76 et Libys Amphimedon, avidi committere pugman,

5:77 sanguine, quo late tellus madefacta tepebat,

5:78 conciderant lapsi; surgentibus obstitit ensis,

5:79 alterius costis, iugulo Phorbantis adactus.

 

5:80 At non Actoriden Erytum, cui lata bipennis

5:81 telum erat, hamato Perseus petit ense, sed altis

5:82 exstantem signis multaeque in pondere massae

5:83 ingentem manibus tollit cratera duabus

5:84 infligitque viro; rutilum vomit ille cruorem

5:85 et resupinus humum moribundo vertice pulsat.

5:86 inde Semiramio Polydegmona sanguine cretum

5:87 Caucasiumque Abarin Sperchionidenque Lycetum

5:88 intonsumque comas Helicen Phlegyanque Clytumque

5:89 sternit et exstructos morientum calcat acervos.

 

5:90 Nec Phineus ausus concurrere comminus hosti

5:91 intorquet iaculum, quod detulit error in Idan,

5:92 expertem frustra belli et neutra arma secutum.

5:93 ille tuens oculis inmitem Phinea torvis

5:94 'quandoquidem in partes' ait 'abstrahor, accipe, Phineu,

5:95 quem fecisti, hostem pensaque hoc vulnere vulnus!'

5:96 iamque remissurus tractum de corpore telum

5:97 sanguine defectos cecidit conlapsus in artus.

 

5:98 Tum quoque Cephenum post regem primus Hodites

5:99 ense iacet Clymeni, Prothoenora percutit Hypseus,

5:100 Hypsea Lyncides. fuit et grandaevus in illis

5:101 Emathion, aequi cultor timidusque deorum,

5:102 qui, quoniam prohibent anni bellare, loquendo

5:103 pugnat et incessit scelerataque devovet arma;

5:104 huic Chromis amplexo tremulis altaria palmis

5:105 decutit ense caput, quod protinus incidit arae

5:106 atque ibi semianimi verba exsecrantia lingua

5:107 edidit et medios animam exspiravit in ignes.

 

5:108 Hinc gemini fratres Broteasque et caestibus Ammon

5:109 invicti, vinci si possent caestibus enses,

5:110 Phinea cecidere manu Cererisque sacerdos

5:111 Ampycus albenti velatus tempora vitta,

5:112 tu quoque, Lampetide, non hos adhibendus ad usus,

5:113 sed qui, pacis opus, citharam cum voce moveres;

5:114 iussus eras celebrare dapes festumque canendo.

5:115 quem procul adstantem plectrumque inbelle tenentem

5:116 Pedasus inridens 'Stygiis cane cetera' dixit

5:117 'manibus!' et laevo mucronem tempore fixit;

5:118 concidit et digitis morientibus ille retemptat

5:119 fila lyrae, casuque ferit miserabile carmen.

5:120 nec sinit hunc inpune ferox cecidisse Lycormas

5:121 raptaque de dextro robusta repagula posti

5:122 ossibus inlisit mediae cervicis, at ille

5:123 procubuit terrae mactati more iuvenci.

5:124 demere temptabat laevi quoque robora postis

5:125 Cinyphius Pelates; temptanti dextera fixa est

5:126 cuspide Marmaridae Corythi lignoque cohaesit;

5:127 haerenti latus hausit Abas, nec corruit ille,

5:128 sed retinente manum moriens e poste pependit.

5:129 sternitur et Melaneus, Perseia castra secutus,

5:130 et Nasamoniaci Dorylas ditissimus agri,

5:131 dives agri Dorylas, quo non possederat alter

5:132 latius aut totidem tollebat turis acervos.

5:133 huius in obliquo missum stetit inguine ferrum:

5:134 letifer ille locus. quem postquam vulneris auctor

5:135 singultantem animam et versantem lumina vidit

5:136 Bactrius Halcyoneus, 'hoc, quod premis,' inquit 'habeto

5:137 de tot agris terrae!' corpusque exsangue reliquit.

5:138 torquet in hunc hastam calido de vulnere raptam

5:139 ultor Abantiades; media quae nare recepta

5:140 cervice exacta est in partesque eminet ambas;

5:141 dumque manum Fortuna iuvat, Clytiumque Claninque,

5:142 matre satos una, diverso vulnere fudit:

5:143 nam Clytii per utrumque gravi librata lacerto

5:144 fraxinus acta femur, iaculum Clanis ore momordit.

5:145 occidit et Celadon Mendesius, occidit Astreus

5:146 matre Palaestina dubio genitore creatus,

5:147 Aethionque sagax quondam ventura videre,

5:148 tunc ave deceptus falsa, regisque Thoactes

5:149 armiger et caeso genitore infamis Agyrtes.

 

5:150 Plus tamen exhausto superest; namque omnibus unum

5:151 opprimere est animus, coniurata undique pugnant

5:152 agmina pro causa meritum inpugnante fidemque;

5:153 hac pro parte socer frustra pius et nova coniunx

5:154 cum genetrice favent ululatuque atria conplent,

5:155 sed sonus armorum superat gemitusque cadentum,

5:156 pollutosque simul multo Bellona penates

5:157 sanguine perfundit renovataque proelia miscet.

 

5:158 Circueunt unum Phineus et mille secuti

5:159 Phinea: tela volant hiberna grandine plura

5:160 praeter utrumque latus praeterque et lumen et aures.

5:161 adplicat hic umeros ad magnae saxa columnae

5:162 tutaque terga gerens adversaque in agmina versus

5:163 sustinet instantes: instabat parte sinistra

5:164 Chaonius Molpeus, dextra Nabataeus Ethemon.

5:165 tigris ut auditis diversa valle duorum

5:166 exstimulata fame mugitibus armentorum

5:167 nescit, utro potius ruat, et ruere ardet utroque,

5:168 sic dubius Perseus, dextra laevane feratur,

5:169 Molpea traiecti submovit vulnere cruris

5:170 contentusque fuga est; neque enim dat tempus Ethemon,

5:171 sed furit et cupiens alto dare vulnera collo

5:172 non circumspectis exactum viribus ensem

5:173 fregit, in extrema percussae parte columnae:

5:174 lamina dissiluit dominique in gutture fixa est.

5:175 non tamen ad letum causas satis illa valentes

5:176 plaga dedit; trepidum Perseus et inermia frustra

5:177 bracchia tendentem Cyllenide confodit harpe.

 

5:178 Verum ubi virtutem turbae succumbere vidit,

5:179 'auxilium' Perseus, 'quoniam sic cogitis ipsi,'

5:180 dixit 'ab hoste petam: vultus avertite vestros,

5:181 si quis amicus adest!' et Gorgonis extulit ora.

5:182 ''quaere alium, tua quem moveant miracula' dixit

5:183 Thescelus; utque manu iaculum fatale parabat

5:184 mittere, in hoc haesit signum de marmore gestu.

5:185 proximus huic Ampyx animi plenissima magni

5:186 pectora Lyncidae gladio petit: inque petendo

5:187 dextera diriguit nec citra mota nec ultra est.

5:188 at Nileus, qui se genitum septemplice Nilo

5:189 ementitus erat, clipeo quoque flumina septem

5:190 argento partim, partim caelaverat auro,

5:191 'adspice' ait 'Perseu, nostrae primordia gentis:

5:192 magna feres tacitas solacia mortis ad umbras,

5:193 a tanto cecidisse viro'; pars ultima vocis

5:194 in medio suppressa sono est, adapertaque velle

5:195 ora loqui credas, nec sunt ea pervia verbis.

5:196 increpat hos 'vitio' que 'animi, non viribus' inquit

5:197 'Gorgoneis torpetis' Eryx. 'incurrite mecum

5:198 et prosternite humi iuvenem magica arma moventem!'

5:199 incursurus erat: tenuit vestigia tellus,

5:200 inmotusque silex armataque mansit imago.

 

5:201 Hi tamen ex merito poenas subiere, sed unus

5:202 miles erat Persei: pro quo dum pugnat, Aconteus

5:203 Gorgone conspecta saxo concrevit oborto;

5:204 quem ratus Astyages etiamnum vivere, longo

5:205 ense ferit: sonuit tinnitibus ensis acutis.

5:206 dum stupet Astyages, naturam traxit eandem,

5:207 marmoreoque manet vultus mirantis in ore.

5:208 nomina longa mora est media de plebe virorum

5:209 dicere: bis centum restabant corpora pugnae,

5:210 Gorgone bis centum riguerunt corpora visa.

 

5:211 Paenitet iniusti tum denique Phinea belli;

5:212 sed quid agat? simulacra videt diversa figuris

5:213 adgnoscitque suos et nomine quemque vocatum

5:214 poscit opem credensque parum sibi proxima tangit

5:215 corpora: marmor erant; avertitur atque ita supplex

5:216 confessasque manus obliquaque bracchia tendens

5:217 'vincis' ait, 'Perseu! remove tua monstra tuaeque

5:218 saxificos vultus, quaecumque est, tolle Medusae,

5:219 tolle, precor! non nos odium regnique cupido

5:220 conpulit ad bellum, pro coniuge movimus arma!

5:221 causa fuit meritis melior tua, tempore nostra:

5:222 non cessisse piget; nihil, o fortissime, praeter

5:223 hanc animam concede mihi, tua cetera sunto!'

5:224 talia dicenti neque eum, quem voce rogabat,

5:225 respicere audenti 'quod' ait, 'timidissime Phineu,

5:226 et possum tribuisse et magnum est munus inerti, --

5:227 pone metum! -- tribuam: nullo violabere ferro.

5:228 quin etiam mansura dabo monimenta per aevum,

5:229 inque domo soceri semper spectabere nostri,

5:230 ut mea se sponsi soletur imagine coniunx.'

5:231 dixit et in partem Phorcynida transtulit illam,

5:232 ad quam se trepido Phineus obverterat ore.

5:233 tum quoque conanti sua vertere lumina cervix

5:234 deriguit, saxoque oculorum induruit umor,

5:235 sed tamen os timidum vultusque in marmore supplex

5:236 submissaeque manus faciesque obnoxia mansit.

 

5:237 Victor Abantiades patrios cum coniuge muros

5:238 intrat et inmeriti vindex ultorque parentis

5:239 adgreditur Proetum; nam fratre per arma fugato

5:240 Acrisioneas Proetus possederat arces.

5:241 sed nec ope armorum nec, quam male ceperat, arce

5:242 torva colubriferi superavit lumina monstri.

 

5:243 Te tamen, o parvae rector, Polydecta, Seriphi,

5:244 nec iuvenis virtus per tot spectata labores

5:245 nec mala mollierant, sed inexorabile durus

5:246 exerces odium, nec iniqua finis in ira est;

5:247 detrectas etiam laudem fictamque Medusae

5:248 arguis esse necem. 'dabimus tibi pignora veri.

5:249 parcite luminibus!' Perseus ait oraque regis

5:250 ore Medusaeo silicem sine sanguine fecit.

 

5:251 Hactenus aurigenae comitem Tritonia fratri

5:252 se dedit; inde cava circumdata nube Seriphon

5:253 deserit, a dextra Cythno Gyaroque relictis,

5:254 quaque super pontum via visa brevissima, Thebas

5:255 virgineumque Helicona petit. quo monte potita

5:256 constitit et doctas sic est adfata sorores:

5:257 'fama novi fontis nostras pervenit ad aures,

5:258 dura Medusaei quem praepetis ungula rupit.

5:259 is mihi causa viae; volui mirabile factum

5:260 cernere; vidi ipsum materno sanguine nasci.'

5:261 excipit Uranie: 'quaecumque est causa videndi

5:262 has tibi, diva, domos, animo gratissima nostro es.

5:263 vera tamen fama est: est Pegasus huius origo

5:264 fontis' et ad latices deduxit Pallada sacros.

5:265 quae mirata diu factas pedis ictibus undas

5:266 silvarum lucos circumspicit antiquarum

5:267 antraque et innumeris distinctas floribus herbas

5:268 felicesque vocat pariter studioque locoque

5:269 Mnemonidas; quam sic adfata est una sororum:

5:270 'o, nisi te virtus opera ad maiora tulisset,

5:271 in partem ventura chori Tritonia nostri,

5:272 vera refers meritoque probas artesque locumque,

5:273 et gratam sortem, tutae modo simus, habemus.

5:274 sed (vetitum est adeo sceleri nihil) omnia terrent

5:275 virgineas mentes, dirusque ante ora Pyreneus

5:276 vertitur, et nondum tota me mente recepi.

5:277 Daulida Threicio Phoceaque milite rura

5:278 ceperat ille ferox iniustaque regna tenebat;

5:279 templa petebamus Parnasia: vidit euntes

5:280 nostraque fallaci veneratus numina vultu

5:281 "Mnemonides" (cognorat enim), "consistite" dixit

5:282 "nec dubitate, precor, tecto grave sidus et imbrem"

5:283 (imber erat) "vitare meo; subiere minores

5:284 saepe casas superi." dictis et tempore motae

5:285 adnuimusque viro primasque intravimus aedes.

5:286 desierant imbres, victoque aquilonibus austro

5:287 fusca repurgato fugiebant nubila caelo:

5:288 inpetus ire fuit; claudit sua tecta Pyreneus

5:289 vimque parat, quam nos sumptis effugimus alis.

5:290 ipse secuturo similis stetit arduus arce

5:291 "qua" que "via est vobis, erit et mihi" dixit "eadem"

5:292 seque iacit vecors e summae culmine turris

5:293 et cadit in vultus discussisque ossibus oris

5:294 tundit humum moriens scelerato sanguine tinctam.'

 

5:295 Musa loquebatur: pennae sonuere per auras,

5:296 voxque salutantum ramis veniebat ab altis.

5:297 suspicit et linguae quaerit tam certa loquentes

5:298 unde sonent hominemque putat Iove nata locutum;

5:299 ales erat. numeroque novem sua fata querentes

5:300 institerant ramis imitantes omnia picae.

5:301 miranti sic orsa deae dea 'nuper et istae

5:302 auxerunt volucrum victae certamine turbam.

5:303 Pieros has genuit Pellaeis dives in arvis,

5:304 Paeonis Euippe mater fuit; illa potentem

5:305 Lucinam noviens, noviens paritura, vocavit.

5:306 intumuit numero stolidarum turba sororum

5:307 perque tot Haemonias et per tot Achaidas urbes

5:308 huc venit et tali committit proelia voce:

5:309 "desinite indoctum vana dulcedine vulgus

5:310 fallere; nobiscum, si qua est fiducia vobis,

5:311 Thespiades, certate, deae. nec voce, nec arte

5:312 vincemur totidemque sumus: vel cedite victae

5:313 fonte Medusaeo et Hyantea Aganippe,

5:314 vel nos Emathiis ad Paeonas usque nivosos

5:315 cedemus campis! dirimant certamina nymphae."

 

5:316 'Turpe quidem contendere erat, sed cedere visum

5:317 turpius; electae iurant per flumina nymphae

5:318 factaque de vivo pressere sedilia saxo.

5:319 tunc sine sorte prior quae se certare professa est,

5:320 bella canit superum falsoque in honore gigantas

5:321 ponit et extenuat magnorum facta deorum;

5:322 emissumque ima de sede Typhoea terrae

5:323 caelitibus fecisse metum cunctosque dedisse

5:324 terga fugae, donec fessos Aegyptia tellus

5:325 ceperit et septem discretus in ostia Nilus.

5:326 huc quoque terrigenam venisse Typhoea narrat

5:327 et se mentitis superos celasse figuris;

5:328 "duxque gregis" dixit "fit Iuppiter: unde recurvis

5:329 nunc quoque formatus Libys est cum cornibus Ammon;

5:330 Delius in corvo, proles Semeleia capro,

5:331 fele soror Phoebi, nivea Saturnia vacca,

5:332 pisce Venus latuit, Cyllenius ibidis alis."

 

5:333 'Hactenus ad citharam vocalia moverat ora:

5:334 poscimur Aonides, -- sed forsitan otia non sint,

5:335 nec nostris praebere vacet tibi cantibus aures.'

5:336 'ne dubita vestrumque mihi refer ordine carmen!'

5:337 Pallas ait nemorisque levi consedit in umbra;

5:338 Musa refert: 'dedimus summam certaminis uni;

5:339 surgit et inmissos hedera collecta capillos

5:340 Calliope querulas praetemptat pollice chordas

5:341 atque haec percussis subiungit carmina nervis:

5:342 "Prima Ceres unco glaebam dimovit aratro,

5:343 prima dedit fruges alimentaque mitia terris,

5:344 prima dedit leges; Cereris sunt omnia munus;

5:345 illa canenda mihi est. utinam modo dicere possim

5:346 carmina digna dea! certe dea carmine digna est.

 

5:347 '"Vasta giganteis ingesta est insula membris

5:348 Trinacris et magnis subiectum molibus urguet

5:349 aetherias ausum sperare Typhoea sedes.

5:350 nititur ille quidem pugnatque resurgere saepe,

5:351 dextra sed Ausonio manus est subiecta Peloro,

5:352 laeva, Pachyne, tibi, Lilybaeo crura premuntur,

5:353 degravat Aetna caput, sub qua resupinus harenas

5:354 eiectat flammamque ferox vomit ore Typhoeus.

5:355 saepe remoliri luctatur pondera terrae

5:356 oppidaque et magnos devolvere corpore montes:

5:357 inde tremit tellus, et rex pavet ipse silentum,

5:358 ne pateat latoque solum retegatur hiatu

5:359 inmissusque dies trepidantes terreat umbras.

5:360 hanc metuens cladem tenebrosa sede tyrannus

5:361 exierat curruque atrorum vectus equorum

5:362 ambibat Siculae cautus fundamina terrae.

5:363 postquam exploratum satis est loca nulla labare

5:364 depositoque metu, videt hunc Erycina vagantem

5:365 monte suo residens natumque amplexa volucrem

5:366 'arma manusque meae, mea, nate, potentia' dixit,

5:367 'illa, quibus superas omnes, cape tela, Cupido,

5:368 inque dei pectus celeres molire sagittas,

5:369 cui triplicis cessit fortuna novissima regni.

5:370 tu superos ipsumque Iovem, tu numina ponti

5:371 victa domas ipsumque, regit qui numina ponti:

5:372 Tartara quid cessant? cur non matrisque tuumque

5:373 imperium profers? agitur pars tertia mundi,

5:374 et tamen in caelo, quae iam patientia nostra est,

5:375 spernimur, ac mecum vires minuuntur Amoris.

5:376 Pallada nonne vides iaculatricemque Dianam

5:377 abscessisse mihi? Cereris quoque filia virgo,

5:378 si patiemur, erit; nam spes adfectat easdem.

5:379 at tu pro socio, si qua est ea gratia, regno

5:380 iunge deam patruo.' dixit Venus; ille pharetram

5:381 solvit et arbitrio matris de mille sagittis

5:382 unam seposuit, sed qua nec acutior ulla

5:383 nec minus incerta est nec quae magis audiat arcus,

5:384 oppositoque genu curvavit flexile cornum

5:385 inque cor hamata percussit harundine Ditem.

 

5:386 '"Haud procul Hennaeis lacus est a moenibus altae,

5:387 nomine Pergus, aquae: non illo plura Caystros

5:388 carmina cycnorum labentibus audit in undis.

5:389 silva coronat aquas cingens latus omne suisque

5:390 frondibus ut velo Phoebeos submovet ictus;

5:391 frigora dant rami, Tyrios humus umida flores:

5:392 perpetuum ver est. quo dum Proserpina luco

5:393 ludit et aut violas aut candida lilia carpit,

5:394 dumque puellari studio calathosque sinumque

5:395 inplet et aequales certat superare legendo,

5:396 paene simul visa est dilectaque raptaque Diti:

5:397 usque adeo est properatus amor. dea territa maesto

5:398 et matrem et comites, sed matrem saepius, ore

5:399 clamat, et ut summa vestem laniarat ab ora,

5:400 collecti flores tunicis cecidere remissis,

5:401 tantaque simplicitas puerilibus adfuit annis,

5:402 haec quoque virgineum movit iactura dolorem.

5:403 raptor agit currus et nomine quemque vocando

5:404 exhortatur equos, quorum per colla iubasque

5:405 excutit obscura tinctas ferrugine habenas,

5:406 perque lacus altos et olentia sulphure fertur

5:407 stagna Palicorum rupta ferventia terra

5:408 et qua Bacchiadae, bimari gens orta Corintho,

5:409 inter inaequales posuerunt moenia portus.

 

5:410 '"Est medium Cyanes et Pisaeae Arethusae,

5:411 quod coit angustis inclusum cornibus aequor:

5:412 hic fuit, a cuius stagnum quoque nomine dictum est,

5:413 inter Sicelidas Cyane celeberrima nymphas.

5:414 gurgite quae medio summa tenus exstitit alvo

5:415 adgnovitque deam 'ne' c 'longius ibitis!' inquit;

5:416 'non potes invitae Cereris gener esse: roganda,

5:417 non rapienda fuit. quodsi conponere magnis

5:418 parva mihi fas est, et me dilexit Anapis;

5:419 exorata tamen, nec, ut haec, exterrita nupsi.'

5:420 dixit et in partes diversas bracchia tendens

5:421 obstitit. haud ultra tenuit Saturnius iram

5:422 terribilesque hortatus equos in gurgitis ima

5:423 contortum valido sceptrum regale lacerto

5:424 condidit; icta viam tellus in Tartara fecit

5:425 et pronos currus medio cratere recepit.

 

5:426 '"At Cyane, raptamque deam contemptaque fontis

5:427 iura sui maerens, inconsolabile vulnus

5:428 mente gerit tacita lacrimisque absumitur omnis

5:429 et, quarum fuerat magnum modo numen, in illas

5:430 extenuatur aquas: molliri membra videres,

5:431 ossa pati flexus, ungues posuisse rigorem;

5:432 primaque de tota tenuissima quaeque liquescunt,

5:433 caerulei crines digitique et crura pedesque

5:434 (nam brevis in gelidas membris exilibus undas

5:435 transitus est); post haec umeri tergusque latusque

5:436 pectoraque in tenues abeunt evanida rivos;

5:437 denique pro vivo vitiatas sanguine venas

5:438 lympha subit, restatque nihil, quod prendere possis.

 

5:439 '"Interea pavidae nequiquam filia matri

5:440 omnibus est terris, omni quaesita profundo.

5:441 illam non udis veniens Aurora capillis

5:442 cessantem vidit, non Hesperus; illa duabus

5:443 flammiferas pinus manibus succendit ab Aetna

5:444 perque pruinosas tulit inrequieta tenebras;

5:445 rursus ubi alma dies hebetarat sidera, natam

5:446 solis ab occasu solis quaerebat ad ortus.

5:447 fessa labore sitim conceperat, oraque nulli

5:448 conluerant fontes, cum tectam stramine vidit

5:449 forte casam parvasque fores pulsavit; at inde

5:450 prodit anus divamque videt lymphamque roganti

5:451 dulce dedit, tosta quod texerat ante polenta.

5:452 dum bibit illa datum, duri puer oris et audax

5:453 constitit ante deam risitque avidamque vocavit.

5:454 offensa est neque adhuc epota parte loquentem

5:455 cum liquido mixta perfudit diva polenta:

5:456 conbibit os maculas et, quae modo bracchia gessit,

5:457 crura gerit; cauda est mutatis addita membris,

5:458 inque brevem formam, ne sit vis magna nocendi,

5:459 contrahitur, parvaque minor mensura lacerta est.

5:460 mirantem flentemque et tangere monstra parantem

5:461 fugit anum latebramque petit aptumque pudori

5:462 nomen habet variis stellatus corpora guttis.

 

5:463 '"Quas dea per terras et quas erraverit undas,

5:464 dicere longa mora est; quaerenti defuit orbis;

5:465 Sicaniam repetit, dumque omnia lustrat eundo,

5:466 venit et ad Cyanen. ea ni mutata fuisset,

5:467 omnia narrasset; sed et os et lingua volenti

5:468 dicere non aderant, nec, quo loqueretur, habebat;

5:469 signa tamen manifesta dedit notamque parenti,

5:470 illo forte loco delapsam in gurgite sacro

5:471 Persephones zonam summis ostendit in undis.

5:472 quam simul agnovit, tamquam tum denique raptam

5:473 scisset, inornatos laniavit diva capillos

5:474 et repetita suis percussit pectora palmis.

5:475 nescit adhuc, ubi sit; terras tamen increpat omnes

5:476 ingratasque vocat nec frugum munere dignas,

5:477 Trinacriam ante alias, in qua vestigia damni

5:478 repperit. ergo illic saeva vertentia glaebas

5:479 fregit aratra manu, parilique irata colonos

5:480 ruricolasque boves leto dedit arvaque iussit

5:481 fallere depositum vitiataque semina fecit.

5:482 fertilitas terrae latum vulgata per orbem

5:483 falsa iacet: primis segetes moriuntur in herbis,

5:484 et modo sol nimius, nimius modo corripit imber;

5:485 sideraque ventique nocent, avidaeque volucres

5:486 semina iacta legunt; lolium tribulique fatigant

5:487 triticeas messes et inexpugnabile gramen.

 

5:488 '"Tum caput Eleis Alpheias extulit undis

5:489 rorantesque comas a fronte removit ad aures

5:490 atque ait 'o toto quaesitae virginis orbe

5:491 et frugum genetrix, inmensos siste labores

5:492 neve tibi fidae violenta irascere terrae.

5:493 terra nihil meruit patuitque invita rapinae,

5:494 nec sum pro patria supplex: huc hospita veni.

5:495 Pisa mihi patria est et ab Elide ducimus ortus,

5:496 Sicaniam peregrina colo, sed gratior omni

5:497 haec mihi terra solo est: hos nunc Arethusa penates,

5:498 hanc habeo sedem. quam tu, mitissima, serva.

5:499 mota loco cur sim tantique per aequoris undas

5:500 advehar Ortygiam, veniet narratibus hora

5:501 tempestiva meis, cum tu curaque levata

5:502 et vultus melioris eris. mihi pervia tellus

5:503 praebet iter, subterque imas ablata cavernas

5:504 hic caput attollo desuetaque sidera cerno.

5:505 ergo dum Stygio sub terris gurgite labor,

5:506 visa tua est oculis illic Proserpina nostris:

5:507 illa quidem tristis neque adhuc interrita vultu,

5:508 sed regina tamen, sed opaci maxima mundi,

5:509 sed tamen inferni pollens matrona tyranni!'

5:510 Mater ad auditas stupuit ceu saxea voces

5:511 attonitaeque diu similis fuit, utque dolore

5:512 pulsa gravi gravis est amentia, curribus oras

5:513 exit in aetherias: ibi toto nubila vultu

5:514 ante Iovem passis stetit invidiosa capillis

5:515 'pro' que 'meo veni supplex tibi, Iuppiter,' inquit

5:516 'sanguine proque tuo: si nulla est gratia matris,

5:517 nata patrem moveat, neu sit tibi cura, precamur,

5:518 vilior illius, quod nostro est edita partu.

5:519 en quaesita diu tandem mihi nata reperta est,

5:520 si reperire vocas amittere certius, aut si

5:521 scire, ubi sit, reperire vocas. quod rapta, feremus,

5:522 dummodo reddat eam! neque enim praedone marito

5:523 filia digna tua est, si iam mea filia non est.'

5:524 Iuppiter excepit 'commune est pignus onusque

5:525 nata mihi tecum; sed si modo nomina rebus

5:526 addere vera placet, non hoc iniuria factum,

5:527 verum amor est; neque erit nobis gener ille pudori,

5:528 tu modo, diva, velis. ut desint cetera, quantum est

5:529 esse Iovis fratrem! quid, quod nec cetera desunt

5:530 nec cedit nisi sorte mihi? -- sed tanta cupido

5:531 si tibi discidii est, repetet Proserpina caelum,

5:532 lege tamen certa, si nullos contigit illic

5:533 ore cibos; nam sic Parcarum foedere cautum est.'

 

5:534 '"Dixerat, at Cereri certum est educere natam;

5:535 non ita fata sinunt, quoniam ieiunia virgo

5:536 solverat et, cultis dum simplex errat in hortis,

5:537 puniceum curva decerpserat arbore pomum

5:538 sumptaque pallenti septem de cortice grana

5:539 presserat ore suo, solusque ex omnibus illud

5:540 Ascalaphus vidit, quem quondam dicitur Orphne,

5:541 inter Avernales haud ignotissima nymphas,

5:542 ex Acheronte suo silvis peperisse sub atris;

5:543 vidit et indicio reditum crudelis ademit.

5:544 ingemuit regina Erebi testemque profanam

5:545 fecit avem sparsumque caput Phlegethontide lympha

5:546 in rostrum et plumas et grandia lumina vertit.

5:547 ille sibi ablatus fulvis amicitur in alis

5:548 inque caput crescit longosque reflectitur ungues

5:549 vixque movet natas per inertia bracchia pennas

5:550 foedaque fit volucris, venturi nuntia luctus,

5:551 ignavus bubo, dirum mortalibus omen.

 

5:552 '"Hic tamen indicio poenam linguaque videri

5:553 commeruisse potest; vobis, Acheloides, unde

5:554 pluma pedesque avium, cum virginis ora geratis?

5:555 an quia, cum legeret vernos Proserpina flores,

5:556 in comitum numero, doctae Sirenes, eratis?

5:557 quam postquam toto frustra quaesistis in orbe,

5:558 protinus, et vestram sentirent aequora curam,

5:559 posse super fluctus alarum insistere remis

5:560 optastis facilesque deos habuistis et artus

5:561 vidistis vestros subitis flavescere pennis.

5:562 ne tamen ille canor mulcendas natus ad aures

5:563 tantaque dos oris linguae deperderet usum,

5:564 virginei vultus et vox humana remansit.

 

5:565 '"At medius fratrisque sui maestaeque sororis

5:566 Iuppiter ex aequo volventem dividit annum:

5:567 nunc dea, regnorum numen commune duorum,

5:568 cum matre est totidem, totidem cum coniuge menses.

5:569 vertitur extemplo facies et mentis et oris;

5:570 nam modo quae poterat Diti quoque maesta videri,

5:571 laeta deae frons est, ut sol, qui tectus aquosis

5:572 nubibus ante fuit, victis e nubibus exit.

 

5:573 '"Exigit alma Ceres nata secura recepta,

5:574 quae tibi causa fugae, cur sis, Arethusa, sacer fons.

5:575 conticuere undae, quarum dea sustulit alto

5:576 fonte caput viridesque manu siccata capillos

5:577 fluminis Elei veteres narravit amores.

5:578 'pars ego nympharum, quae sunt in Achaide,' dixit

5:579 'una fui, nec me studiosius altera saltus

5:580 legit nec posuit studiosius altera casses.

5:581 sed quamvis formae numquam mihi fama petita est,

5:582 quamvis fortis eram, formosae nomen habebam,

5:583 nec mea me facies nimium laudata iuvabat,

5:584 quaque aliae gaudere solent, ego rustica dote

5:585 corporis erubui crimenque placere putavi.

5:586 lassa revertebar (memini) Stymphalide silva;

5:587 aestus erat, magnumque labor geminaverat aestum:

5:588 invenio sine vertice aquas, sine murmure euntes,

5:589 perspicuas ad humum, per quas numerabilis alte

5:590 calculus omnis erat, quas tu vix ire putares.

5:591 cana salicta dabant nutritaque populus unda

5:592 sponte sua natas ripis declivibus umbras.

5:593 accessi primumque pedis vestigia tinxi,

5:594 poplite deinde tenus; neque eo contenta, recingor

5:595 molliaque inpono salici velamina curvae

5:596 nudaque mergor aquis. quas dum ferioque trahoque

5:597 mille modis labens excussaque bracchia iacto,

5:598 nescio quod medio sensi sub gurgite murmur

5:599 territaque insisto propioris margine ripae.

5:600 "quo properas, Arethusa?" suis Alpheos ab undis,

5:601 "quo properas?" iterum rauco mihi dixerat ore.

5:602 sicut eram, fugio sine vestibus (altera vestes

5:603 ripa meas habuit): tanto magis instat et ardet,

5:604 et quia nuda fui, sum visa paratior illi.

5:605 sic ego currebam, sic me ferus ille premebat,

5:606 ut fugere accipitrem penna trepidante columbae,

5:607 ut solet accipiter trepidas urguere columbas.

5:608 usque sub Orchomenon Psophidaque Cyllenenque

5:609 Maenaliosque sinus gelidumque Erymanthon et Elin

5:610 currere sustinui, nec me velocior ille;

5:611 sed tolerare diu cursus ego viribus inpar

5:612 non poteram, longi patiens erat ille laboris.

5:613 per tamen et campos, per opertos arbore montes,

5:614 saxa quoque et rupes et, qua via nulla, cucurri.

5:615 sol erat a tergo: vidi praecedere longam

5:616 ante pedes umbram, nisi si timor illa videbat;

5:617 sed certe sonitusque pedum terrebat et ingens

5:618 crinales vittas adflabat anhelitus oris.

5:619 fessa labore fugae "fer opem, deprendimur," inquam

5:620 "armigerae, Diana, tuae, cui saepe dedisti

5:621 ferre tuos arcus inclusaque tela pharetra!"

5:622 mota dea est spissisque ferens e nubibus unam

5:623 me super iniecit: lustrat caligine tectam

5:624 amnis et ignarus circum cava nubila quaerit

5:625 bisque locum, quo me dea texerat, inscius ambit

5:626 et bis "io Arethusa" vocavit, "io Arethusa!"

5:627 quid mihi tunc animi miserae fuit? anne quod agnae est,

5:628 si qua lupos audit circum stabula alta frementes,

5:629 aut lepori, qui vepre latens hostilia cernit

5:630 ora canum nullosque audet dare corpore motus?

5:631 non tamen abscedit; neque enim vestigia cernit

5:632 longius ulla pedum: servat nubemque locumque.

5:633 occupat obsessos sudor mihi frigidus artus,

5:634 caeruleaeque cadunt toto de corpore guttae,

5:635 quaque pedem movi, manat lacus, eque capillis

5:636 ros cadit, et citius, quam nunc tibi facta renarro,

5:637 in latices mutor. sed enim cognoscit amatas

5:638 amnis aquas positoque viri, quod sumpserat, ore

5:639 vertitur in proprias, et se mihi misceat, undas.

5:640 Delia rupit humum, caecisque ego mersa cavernis

5:641 advehor Ortygiam, quae me cognomine divae

5:642 grata meae superas eduxit prima sub auras.'

 

5:643 '"Hac Arethusa tenus; geminos dea fertilis angues

5:644 curribus admovit frenisque coercuit ora

5:645 et medium caeli terraeque per aera vecta est

5:646 atque levem currum Tritonida misit in urbem

5:647 Triptolemo partimque rudi data semina iussit

5:648 spargere humo, partim post tempora longa recultae.

5:649 iam super Europen sublimis et Asida terram

5:650 vectus erat iuvenis: Scythicas advertitur oras.

5:651 rex ibi Lyncus erat; regis subit ille penates.

5:652 qua veniat, causamque viae nomenque rogatus

5:653 et patriam, 'patria est clarae mihi' dixit 'Athenae;

5:654 Triptolemus nomen; veni nec puppe per undas,

5:655 nec pede per terras: patuit mihi pervius aether.

5:656 dona fero Cereris, latos quae sparsa per agros

5:657 frugiferas messes alimentaque mitia reddant.'

5:658 barbarus invidit tantique ut muneris auctor

5:659 ipse sit, hospitio recipit somnoque gravatum

5:660 adgreditur ferro: conantem figere pectus

5:661 lynca Ceres fecit rursusque per aera iussit

5:662 Mopsopium iuvenem sacros agitare iugales."

 

5:663 'Finierat doctos e nobis maxima cantus;

5:664 at nymphae vicisse deas Helicona colentes

5:665 concordi dixere sono: convicia victae

5:666 cum iacerent, "quoniam" dixi "certamine vobis

5:667 supplicium meruisse parum est maledictaque culpae

5:668 additis et non est patientia libera nobis,

5:669 ibimus in poenas et, qua vocat ira, sequemur."

5:670 rident Emathides spernuntque minacia verba,

5:671 conantesque loqui et magno clamore protervas

5:672 intentare manus pennas exire per ungues

5:673 adspexere suos, operiri bracchia plumis,

5:674 alteraque alterius rigido concrescere rostro

5:675 ora videt volucresque novas accedere silvis;

5:676 dumque volunt plangi, per bracchia mota levatae

5:677 aere pendebant, nemorum convicia, picae.

5:678 Nunc quoque in alitibus facundia prisca remansit

5:679 raucaque garrulitas studiumque inmane loquendi.'

 

 

Metamorphoseon Liber VI

6:1 Praebuerat dictis Tritonia talibus aures

6:2 carminaque Aonidum iustamque probaverat iram;

6:3 tum secum: 'laudare parum est, laudemur et ipsae

6:4 numina nec sperni sine poena nostra sinamus.'

6:5 Maeoniaeque animum fatis intendit Arachnes,

6:6 quam sibi lanificae non cedere laudibus artis

6:7 audierat. non illa loco nec origine gentis

6:8 clara, sed arte fuit: pater huic Colophonius Idmon

6:9 Phocaico bibulas tinguebat murice lanas;

6:10 occiderat mater, sed et haec de plebe suoque

6:11 aequa viro fuerat; Lydas tamen illa per urbes

6:12 quaesierat studio nomen memorabile, quamvis

6:13 orta domo parva parvis habitabat Hypaepis.

6:14 huius ut adspicerent opus admirabile, saepe

6:15 deseruere sui nymphlae vineta Timoli,

6:16 deseruere suas nymphae Pactolides undas.

6:17 nec factas solum vestes, spectare iuvabat

6:18 tum quoque, cum fierent: tantus decor adfuit arti,

6:19 sive rudem primos lanam glomerabat in orbes,

6:20 seu digitis subigebat opus repetitaque longo

6:21 vellera mollibat nebulas aequantia tractu,

6:22 sive levi teretem versabat pollice fusum,

6:23 seu pingebat acu; scires a Pallade doctam.

6:24 quod tamen ipsa negat tantaque offensa magistra

6:25 'certet' ait 'mecum: nihil est, quod victa recusem!'

 

6:26 Pallas anum simulat: falsosque in tempora canos

6:27 addit et infirmos, baculo quos sustinet, artus.

6:28 tum sic orsa loqui 'non omnia grandior aetas,

6:29 quae fugiamus, habet: seris venit usus ab annis.

6:30 consilium ne sperne meum: tibi fama petatur

6:31 inter mortales faciendae maxima lanae;

6:32 cede deae veniamque tuis, temeraria, dictis

6:33 supplice voce roga: veniam dabit illa roganti.'

6:34 adspicit hanc torvis inceptaque fila relinquit

6:35 vixque manum retinens confessaque vultibus iram

6:36 talibus obscuram resecuta est Pallada dictis:

6:37 'mentis inops longaque venis confecta senecta,

6:38 et nimium vixisse diu nocet. audiat istas,

6:39 si qua tibi nurus est, si qua est tibi filia, voces;

6:40 consilii satis est in me mihi, neve monendo

6:41 profecisse putes, eadem est sententia nobis.

6:42 cur non ipsa venit? cur haec certamina vitat?'

6:43 tum dea 'venit!' ait formamque removit anilem

6:44 Palladaque exhibuit: venerantur numina nymphae

6:45 Mygdonidesque nurus; sola est non territa virgo,

6:46 sed tamen erubuit, subitusque invita notavit

6:47 ora rubor rursusque evanuit, ut solet aer

6:48 purpureus fieri, cum primum Aurora movetur,

6:49 et breve post tempus candescere solis ab ortu.

6:50 perstat in incepto stolidaeque cupidine palmae

6:51 in sua fata ruit; neque enim Iove nata recusat

6:52 nec monet ulterius nec iam certamina differt.

6:53 haud mora, constituunt diversis partibus ambae

6:54 et gracili geminas intendunt stamine telas:

6:55 tela iugo vincta est, stamen secernit harundo,

6:56 inseritur medium radiis subtemen acutis,

6:57 quod digiti expediunt, atque inter stamina ductum

6:58 percusso paviunt insecti pectine dentes.

6:59 utraque festinant cinctaeque ad pectora vestes

6:60 bracchia docta movent, studio fallente laborem.

6:61 illic et Tyrium quae purpura sensit aenum

6:62 texitur et tenues parvi discriminis umbrae;

6:63 qualis ab imbre solent percussis solibus arcus

6:64 inficere ingenti longum curvamine caelum;

6:65 in quo diversi niteant cum mille colores,

6:66 transitus ipse tamen spectantia lumina fallit:

6:67 usque adeo, quod tangit, idem est; tamen ultima distant.

6:68 illic et lentum filis inmittitur aurum

6:69 et vetus in tela deducitur argumentum.

 

6:70 Cecropia Pallas scopulum Mavortis in arce

6:71 pingit et antiquam de terrae nomine litem.

6:72 bis sex caelestes medio Iove sedibus altis

6:73 augusta gravitate sedent; sua quemque deorum

6:74 inscribit facies: Iovis est regalis imago;

6:75 stare deum pelagi longoque ferire tridente

6:76 aspera saxa facit, medioque e vulnere saxi

6:77 exsiluisse fretum, quo pignore vindicet urbem;

6:78 at sibi dat clipeum, dat acutae cuspidis hastam,

6:79 dat galeam capiti, defenditur aegide pectus,

6:80 percussamque sua simulat de cuspide terram

6:81 edere cum bacis fetum canentis olivae;

6:82 mirarique deos: operis Victoria finis.

6:83 ut tamen exemplis intellegat aemula laudis,

6:84 quod pretium speret pro tam furialibus ausis

6:85 quattuor in partes certamina quattuor addit,

6:86 clara colore suo, brevibus distincta sigillis:

6:87 Threiciam Rhodopen habet angulus unus et Haemum,

6:88 nunc gelidos montes, mortalia corpora quondam,

6:89 nomina summorum sibi qui tribuere deorum;

6:90 altera Pygmaeae fatum miserabile matris

6:91 pars habet: hanc Iuno victam certamine iussit

6:92 esse gruem populisque suis indicere bellum;

6:93 pinxit et Antigonen, ausam contendere quondam

6:94 cum magni consorte Iovis, quam regia Iuno

6:95 in volucrem vertit, nec profuit Ilion illi

6:96 Laomedonve pater, sumptis quin candida pennis

6:97 ipsa sibi plaudat crepitante ciconia rostro;

6:98 qui superest solus, Cinyran habet angulus orbum;

6:99 isque gradus templi, natarum membra suarum,

6:100 amplectens saxoque iacens lacrimare videtur.

6:101 circuit extremas oleis pacalibus oras

6:102 (is modus est) operisque sua facit arbore finem.

 

6:103 Maeonis elusam designat imagine tauri

6:104 Europam: verum taurum, freta vera putares;

6:105 ipsa videbatur terras spectare relictas

6:106 et comites clamare suas tactumque vereri

6:107 adsilientis aquae timidasque reducere plantas.

6:108 fecit et Asterien aquila luctante teneri,

6:109 fecit olorinis Ledam recubare sub alis;

6:110 addidit, ut satyri celatus imagine pulchram

6:111 Iuppiter inplerit gemino Nycteida fetu,

6:112 Amphitryon fuerit, cum te, Tirynthia, cepit,

6:113 aureus ut Danaen, Asopida luserit ignis,

6:114 Mnemosynen pastor, varius Deoida serpens.

6:115 te quoque mutatum torvo, Neptune, iuvenco

6:116 virgine in Aeolia posuit; tu visus Enipeus

6:117 gignis Aloidas, aries Bisaltida fallis,

6:118 et te flava comas frugum mitissima mater

6:119 sensit equum, sensit volucrem crinita colubris

6:120 mater equi volucris, sensit delphina Melantho:

6:121 omnibus his faciemque suam faciemque locorum

6:122 reddidit. est illic agrestis imagine Phoebus,

6:123 utque modo accipitris pennas, modo terga leonis

6:124 gesserit, ut pastor Macareida luserit Issen,

6:125 Liber ut Erigonen falsa deceperit uva,

6:126 ut Saturnus equo geminum Chirona crearit.

6:127 ultima pars telae, tenui circumdata limbo,

6:128 nexilibus flores hederis habet intertextos.

 

6:129 Non illud Pallas, non illud carpere Livor

6:130 possit opus: doluit successu flava virago

6:131 et rupit pictas, caelestia crimina, vestes,

6:132 utque Cytoriaco radium de monte tenebat,

6:133 ter quater Idmoniae frontem percussit Arachnes.

6:134 non tulit infelix laqueoque animosa ligavit

6:135 guttura: pendentem Pallas miserata levavit

6:136 atque ita 'vive quidem, pende tamen, inproba' dixit,

6:137 'lexque eadem poenae, ne sis secura futuri,

6:138 dicta tuo generi serisque nepotibus esto!'

6:139 post ea discedens sucis Hecateidos herbae

6:140 sparsit: et extemplo tristi medicamine tactae

6:141 defluxere comae, cum quis et naris et aures,

6:142 fitque caput minimum; toto quoque corpore parva est:

6:143 in latere exiles digiti pro cruribus haerent,

6:144 cetera venter habet, de quo tamen illa remittit

6:145 stamen et antiquas exercet aranea telas.

 

6:146 Lydia tota fremit, Phrygiaeque per oppida facti

6:147 rumor it et magnum sermonibus occupat orbem.

6:148 ante suos Niobe thalamos cognoverat illam,

6:149 tum cum Maeoniam virgo Sipylumque colebat;

6:150 nec tamen admonita est poena popularis Arachnes,

6:151 cedere caelitibus verbisque minoribus uti.

6:152 multa dabant animos; sed enim nec coniugis artes

6:153 nec genus amborum magnique potentia regni

6:154 sic placuere illi, quamvis ea cuncta placerent,

6:155 ut sua progenies; et felicissima matrum

6:156 dicta foret Niobe, si non sibi visa fuisset.

6:157 nam sata Tiresia venturi praescia Manto

6:158 per medias fuerat divino concita motu

6:159 vaticinata vias: 'Ismenides, ite frequentes

6:160 et date Latonae Latonigenisque duobus

6:161 cum prece tura pia lauroque innectite crinem:

6:162 ore meo Latona iubet.' paretur, et omnes

6:163 Thebaides iussis sua tempora frondibus ornant

6:164 turaque dant sanctis et verba precantia flammis.

 

6:165 Ecce venit comitum Niobe celeberrima turba

6:166 vestibus intexto Phrygiis spectabilis auro

6:167 et, quantum ira sinit, formosa; movensque decoro

6:168 cum capite inmissos umerum per utrumque capillos

6:169 constitit, utque oculos circumtulit alta superbos,

6:170 'quis furor auditos' inquit 'praeponere visis

6:171 caelestes? aut cur colitur Latona per aras,

6:172 numen adhuc sine ture meum est? mihi Tantalus auctor,

6:173 cui licuit soli superorum tangere mensas;

6:174 Pleiadum soror est genetrix mea; maximus Atlas

6:175 est avus, aetherium qui fert cervicibus axem;

6:176 Iuppiter alter avus; socero quoque glorior illo.

6:177 me gentes metuunt Phrygiae, me regia Cadmi

6:178 sub domina est, fidibusque mei commissa mariti

6:179 moenia cum populis a meque viroque reguntur.

6:180 in quamcumque domus adverti lumina partem,

6:181 inmensae spectantur opes; accedit eodem

6:182 digna dea facies; huc natas adice septem

6:183 et totidem iuvenes et mox generosque nurusque!

6:184 quaerite nunc, habeat quam nostra superbia causam,

6:185 nescio quoque audete satam Titanida Coeo

6:186 Latonam praeferre mihi, cui maxima quondam

6:187 exiguam sedem pariturae terra negavit!

6:188 nec caelo nec humo nec aquis dea vestra recepta est:

6:189 exsul erat mundi, donec miserata vagantem

6:190 "hospita tu terris erras, ego" dixit "in undis"

6:191 instabilemque locum Delos dedit. illa duorum

6:192 facta parens: uteri pars haec est septima nostri.

6:193 sum felix (quis enim neget hoc?) felixque manebo

6:194 (hoc quoque quis dubitet?): tutam me copia fecit.

6:195 maior sum quam cui possit Fortuna nocere,

6:196 multaque ut eripiat, multo mihi plura relinquet.

6:197 excessere metum mea iam bona. fingite demi

6:198 huic aliquid populo natorum posse meorum:

6:199 non tamen ad numerum redigar spoliata duorum,

6:200 Latonae turbam, qua quantum distat ab orba?

6:201 ite -- lig;satis pro re sacri -- lig;laurumque capillis

6:202 ponite!' deponunt et sacra infecta relinquunt,

6:203 quodque licet, tacito venerantur murmure numen.

 

6:204 Indignata dea est summoque in vertice Cynthi

6:205 talibus est dictis gemina cum prole locuta:

6:206 'en ego vestra parens, vobis animosa creatis,

6:207 et nisi Iunoni nulli cessura dearum,

6:208 an dea sim, dubitor perque omnia saecula cultis

6:209 arceor, o nati, nisi vos succurritis, aris.

6:210 nec dolor hic solus; diro convicia facto

6:211 Tantalis adiecit vosque est postponere natis

6:212 ausa suis et me, quod in ipsam reccidat, orbam

6:213 dixit et exhibuit linguam scelerata paternam.'

6:214 adiectura preces erat his Latona relatis:

6:215 'desine!' Phoebus ait, 'poenae mora longa querella est!'

6:216 dixit idem Phoebe, celerique per aera lapsu

6:217 contigerant tecti Cadmeida nubibus arcem.

 

6:218 Planus erat lateque patens prope moenia campus,

6:219 adsiduis pulsatus equis, ubi turba rotarum

6:220 duraque mollierat subiectas ungula glaebas.

6:221 pars ibi de septem genitis Amphione fortes

6:222 conscendunt in equos Tyrioque rubentia suco

6:223 terga premunt auroque graves moderantur habenas.

6:224 e quibus Ismenus, qui matri sarcina quondam

6:225 prima suae fuerat, dum certum flectit in orbem

6:226 quadripedis cursus spumantiaque ora coercet,

6:227 'ei mihi!' conclamat medioque in pectore fixa

6:228 tela gerit frenisque manu moriente remissis

6:229 in latus a dextro paulatim defluit armo.

6:230 proximus audito sonitu per inane pharetrae

6:231 frena dabat Sipylus, veluti cum praescius imbris

6:232 nube fugit visa pendentiaque undique rector

6:233 carbasa deducit, ne qua levis effluat aura:

6:234 frena tamen dantem non evitabile telum

6:235 consequitur, summaque tremens cervice sagitta

6:236 haesit, et exstabat nudum de gutture ferrum;

6:237 ille, ut erat, pronus per crura admissa iubasque

6:238 volvitur et calido tellurem sanguine foedat.

6:239 Phaedimus infelix et aviti nominis heres

6:240 Tantalus, ut solito finem inposuere labori,

6:241 transierant ad opus nitidae iuvenale palaestrae;

6:242 et iam contulerant arto luctantia nexu

6:243 pectora pectoribus, cum tento concita nervo,

6:244 sicut erant iuncti, traiecit utrumque sagitta.

6:245 ingemuere simul, simul incurvata dolore

6:246 membra solo posuere, simul suprema iacentes

6:247 lumina versarunt, animam simul exhalarunt.

6:248 adspicit Alphenor laniataque pectora plangens

6:249 advolat, ut gelidos conplexibus adlevet artus,

6:250 inque pio cadit officio; nam Delius illi

6:251 intima fatifero rupit praecordia ferro.

6:252 quod simul eductum est, pars et pulmonis in hamis

6:253 eruta cumque anima cruor est effusus in auras.

6:254 at non intonsum simplex Damasicthona vulnus

6:255 adficit: ictus erat, qua crus esse incipit et qua

6:256 mollia nervosus facit internodia poples.

6:257 dumque manu temptat trahere exitiabile telum,

6:258 altera per iugulum pennis tenus acta sagitta est.

6:259 expulit hanc sanguis seque eiaculatus in altum

6:260 emicat et longe terebrata prosilit aura.

6:261 ultimus Ilioneus non profectura precando

6:262 bracchia sustulerat 'di' que 'o communiter omnes,'

6:263 dixerat ignarus non omnes esse rogandos

6:264 'parcite!' motus erat, cum iam revocabile telum

6:265 non fuit, arcitenens; minimo tamen occidit ille

6:266 vulnere, non alte percusso corde sagitta.

 

6:267 Fama mali populique dolor lacrimaeque suorum

6:268 tam subitae matrem certam fecere ruinae,

6:269 mirantem potuisse irascentemque, quod ausi

6:270 hoc essent superi, quod tantum iuris haberent;

6:271 nam pater Amphion ferro per pectus adacto

6:272 finierat moriens pariter cum luce dolorem.

6:273 heu! quantum haec Niobe Niobe distabat ab illa,

6:274 quae modo Latois populum submoverat aris

6:275 et mediam tulerat gressus resupina per urbem

6:276 invidiosa suis; at nunc miseranda vel hosti!

6:277 corporibus gelidis incumbit et ordine nullo

6:278 oscula dispensat natos suprema per omnes;

6:279 a quibus ad caelum liventia bracchia tollens

6:280 'pascere, crudelis, nostro, Latona, dolore,

6:281 pascere' ait 'satiaque meo tua pectora luctu!

6:282 [corque ferum satia!' dixit. 'per funera septem]

6:283 efferor: exsulta victrixque inimica triumpha!

6:284 cur autem victrix? miserae mihi plura supersunt,

6:285 quam tibi felici; post tot quoque funera vinco!'

 

6:286 Dixerat, et sonuit contento nervus ab arcu;

6:287 qui praeter Nioben unam conterruit omnes:

6:288 illa malo est audax. stabant cum vestibus atris

6:289 ante toros fratrum demisso crine sorores;

6:290 e quibus una trahens haerentia viscere tela

6:291 inposito fratri moribunda relanguit ore;

6:292 altera solari miseram conata parentem

6:293 conticuit subito duplicataque vulnere caeco est.

6:294 [oraque compressit, nisi postquam spiritus ibat]

6:295 haec frustra fugiens collabitur, illa sorori

6:296 inmoritur; latet haec, illam trepidare videres.

6:297 sexque datis leto diversaque vulnera passis

6:298 ultima restabat; quam toto corpore mater,

6:299 tota veste tegens 'unam minimamque relinque!

6:300 de multis minimam posco' clamavit 'et unam.'

6:301 dumque rogat, pro qua rogat, occidit: orba resedit

6:302 exanimes inter natos natasque virumque

6:303 deriguitque malis; nullos movet aura capillos,

6:304 in vultu color est sine sanguine, lumina maestis

6:305 stant inmota genis, nihil est in imagine vivum.

6:306 ipsa quoque interius cum duro lingua palato

6:307 congelat, et venae desistunt posse moveri;

6:308 nec flecti cervix nec bracchia reddere motus

6:309 nec pes ire potest; intra quoque viscera saxum est.

6:310 flet tamen et validi circumdata turbine venti

6:311 in patriam rapta est: ibi fixa cacumine montis

6:312 liquitur, et lacrimas etiam nunc marmora manant.

 

6:313 Tum vero cuncti manifestam numinis iram

6:314 femina virque timent cultuque inpensius omnes

6:315 magna gemelliparae venerantur numina divae;

6:316 utque fit, a facto propiore priora renarrant.

6:317 e quibus unus ait: 'Lyciae quoque fertilis agris

6:318 non inpune deam veteres sprevere coloni.

6:319 res obscura quidem est ignobilitate virorum,

6:320 mira tamen: vidi praesens stagnumque locumque

6:321 prodigio notum. nam me iam grandior aevo

6:322 inpatiensque viae genitor deducere lectos

6:323 iusserat inde boves gentisque illius eunti

6:324 ipse ducem dederat, cum quo dum pascua lustro,

6:325 ecce lacu medio sacrorum nigra favilla

6:326 ara vetus stabat tremulis circumdata cannis.

6:327 restitit et pavido "faveas mihi!" murmure dixit

6:328 dux meus, et simili "faveas!" ego murmure dixi.

6:329 Naiadum Faunine foret tamen ara rogabam

6:330 indigenaene, dei, cum talia rettulit hospes:

6:331 "non hac, o iuvenis, montanum numen in ara est;

6:332 illa suam vocat hanc, cui quondam regia coniunx

6:333 orbem interdixit, quam vix erratica Delos

6:334 orantem accepit tum, cum levis insula nabat;

6:335 illic incumbens cum Palladis arbore palmae

6:336 edidit invita geminos Latona noverca.

6:337 hinc quoque Iunonem fugisse puerpera fertur

6:338 inque suo portasse sinu, duo numina, natos.

6:339 iamque Chimaeriferae, cum sol gravis ureret arva,

6:340 finibus in Lyciae longo dea fessa labore

6:341 sidereo siccata sitim collegit ab aestu,

6:342 uberaque ebiberant avidi lactantia nati.

6:343 forte lacum mediocris aquae prospexit in imis

6:344 vallibus; agrestes illic fruticosa legebant

6:345 vimina cum iuncis gratamque paludibus ulvam;

6:346 accessit positoque genu Titania terram

6:347 pressit, ut hauriret gelidos potura liquores.

6:348 rustica turba vetat; dea sic adfata vetantis:

6:349 'quid prohibetis aquis? usus communis aquarum est.

6:350 nec solem proprium natura nec aera fecit

6:351 nec tenues undas: ad publica munera veni;

6:352 quae tamen ut detis, supplex peto. non ego nostros

6:353 abluere hic artus lassataque membra parabam,

6:354 sed relevare sitim. caret os umore loquentis,

6:355 et fauces arent, vixque est via vocis in illis.

6:356 haustus aquae mihi nectar erit, vitamque fatebor

6:357 accepisse simul: vitam dederitis in unda.

6:358 hi quoque vos moveant, qui nostro bracchia tendunt

6:359 parva sinu,' et casu tendebant bracchia nati.

6:360 quem non blanda deae potuissent verba movere?

6:361 hi tamen orantem perstant prohibere minasque,

6:362 ni procul abscedat, conviciaque insuper addunt.

6:363 nec satis est, ipsos etiam pedibusque manuque

6:364 turbavere lacus imoque e gurgite mollem

6:365 huc illuc limum saltu movere maligno.

6:366 distulit ira sitim; neque enim iam filia Coei

6:367 supplicat indignis nec dicere sustinet ultra

6:368 verba minora dea tollensque ad sidera palmas

6:369 'aeternum stagno' dixit 'vivatis in isto!'

6:370 eveniunt optata deae: iuvat esse sub undis

6:371 et modo tota cava submergere membra palude,

6:372 nunc proferre caput, summo modo gurgite nare,

6:373 saepe super ripam stagni consistere, saepe

6:374 in gelidos resilire lacus, sed nunc quoque turpes

6:375 litibus exercent linguas pulsoque pudore,

6:376 quamvis sint sub aqua, sub aqua maledicere temptant.

6:377 vox quoque iam rauca est, inflataque colla tumescunt,

6:378 ipsaque dilatant patulos convicia rictus;

6:379 terga caput tangunt, colla intercepta videntur,

6:380 spina viret, venter, pars maxima corporis, albet,

6:381 limosoque novae saliunt in gurgite ranae."'

 

6:382 Sic ubi nescio quis Lycia de gente virorum

6:383 rettulit exitium, satyri reminiscitur alter,

6:384 quem Tritoniaca Latous harundine victum

6:385 adfecit poena. 'quid me mihi detrahis?' inquit;

6:386 'a! piget, a! non est' clamabat 'tibia tanti.'

6:387 clamanti cutis est summos direpta per artus,

6:388 nec quicquam nisi vulnus erat; cruor undique manat,

6:389 detectique patent nervi, trepidaeque sine ulla

6:390 pelle micant venae; salientia viscera possis

6:391 et perlucentes numerare in pectore fibras.

6:392 illum ruricolae, silvarum numina, fauni

6:393 et satyri fratres et tunc quoque carus Olympus

6:394 et nymphae flerunt, et quisquis montibus illis

6:395 lanigerosque greges armentaque bucera pavit.

6:396 fertilis inmaduit madefactaque terra caducas

6:397 concepit lacrimas ac venis perbibit imis;

6:398 quas ubi fecit aquam, vacuas emisit in auras.

6:399 inde petens rapidus ripis declivibus aequor

6:400 Marsya nomen habet, Phrygiae liquidissimus amnis.

 

6:401 Talibus extemplo redit ad praesentia dictis

6:402 vulgus et exstinctum cum stirpe Amphiona luget;

6:403 mater in invidia est: hanc tunc quoque dicitur unus

6:404 flesse Pelops umeroque, suas a pectore postquam

6:405 deduxit vestes, ebur ostendisse sinistro.

6:406 concolor hic umerus nascendi tempore dextro

6:407 corporeusque fuit; manibus mox caesa paternis

6:408 membra ferunt iunxisse deos, aliisque repertis,

6:409 qui locus est iuguli medius summique lacerti,

6:410 defuit: inpositum est non conparentis in usum

6:411 partis ebur, factoque Pelops fuit integer illo.

 

6:412 Finitimi proceres coeunt, urbesque propinquae

6:413 oravere suos ire ad solacia reges,

6:414 Argosque et Sparte Pelopeiadesque Mycenae

6:415 et nondum torvae Calydon invisa Dianae

6:416 Orchomenosque ferax et nobilis aere Corinthus

6:417 Messeneque ferox Patraeque humilesque Cleonae

6:418 et Nelea Pylos neque adhuc Pittheia Troezen,

6:419 quaeque urbes aliae bimari clauduntur ab Isthmo

6:420 exteriusque sitae bimari spectantur ab Isthmo;

6:421 credere quis posset? solae cessastis Athenae.

6:422 obstitit officio bellum, subvectaque ponto

6:423 barbara Mopsopios terrebant agmina muros.

 

6:424 Threicius Tereus haec auxiliaribus armis

6:425 fuderat et clarum vincendo nomen habebat;

6:426 quem sibi Pandion opibusque virisque potentem

6:427 et genus a magno ducentem forte Gradivo

6:428 conubio Procnes iunxit; non pronuba Iuno,

6:429 non Hymenaeus adest, non illi Gratia lecto:

6:430 Eumenides tenuere faces de funere raptas,

6:431 Eumenides stravere torum, tectoque profanus

6:432 incubuit bubo thalamique in culmine sedit.

6:433 hac ave coniuncti Procne Tereusque, parentes

6:434 hac ave sunt facti; gratata est scilicet illis

6:435 Thracia, disque ipsi grates egere; diemque,

6:436 quaque data est claro Pandione nata tyranno

6:437 quaque erat ortus Itys, festum iussere vocari:

6:438 usque adeo latet utilitas.

 

6:439 Iam tempora Titan

6:440 quinque per autumnos repetiti duxerat anni,

6:441 cum blandita viro Procne 'si gratia' dixit

6:442 'ulla mea est, vel me visendae mitte sorori,

6:443 vel soror huc veniat: redituram tempore parvo

6:444 promittes socero; magni mihi muneris instar

6:445 germanam vidisse dabis.' iubet ille carinas

6:446 in freta deduci veloque et remige portus

6:447 Cecropios intrat Piraeaque litora tangit.

6:448 ut primum soceri data copia, dextera dextrae

6:449 iungitur, et fausto committitur omine sermo.

6:450 coeperat, adventus causam, mandata referre

6:451 coniugis et celeres missae spondere recursus:

6:452 ecce venit magno dives Philomela paratu,

6:453 divitior forma; quales audire solemus

6:454 naidas et dryadas mediis incedere silvis,

6:455 si modo des illis cultus similesque paratus.

6:456 non secus exarsit conspecta virgine Tereus,

6:457 quam si quis canis ignem supponat aristis

6:458 aut frondem positasque cremet faenilibus herbas.

6:459 digna quidem facies; sed et hunc innata libido

6:460 exstimulat, pronumque genus regionibus illis

6:461 in Venerem est: flagrat vitio gentisque suoque.

6:462 impetus est illi comitum corrumpere curam

6:463 nutricisque fidem nec non ingentibus ipsam

6:464 sollicitare datis totumque inpendere regnum

6:465 aut rapere et saevo raptam defendere bello;

6:466 et nihil est, quod non effreno captus amore

6:467 ausit, nec capiunt inclusas pectora flammas.

6:468 iamque moras male fert cupidoque revertitur ore

6:469 ad mandata Procnes et agit sua vota sub illa.

6:470 facundum faciebat amor, quotiensque rogabat

6:471 ulterius iusto, Procnen ita velle ferebat.

6:472 addidit et lacrimas, tamquam mandasset et illas.

6:473 pro superi, quantum mortalia pectora caecae

6:474 noctis habent! ipso sceleris molimine Tereus

6:475 creditur esse pius laudemque a crimine sumit.

6:476 quid, quod idem Philomela cupit, patriosque lacertis

6:477 blanda tenens umeros, ut eat visura sororem,

6:478 perque suam contraque suam petit ipsa salutem.

6:479 spectat eam Tereus praecontrectatque videndo

6:480 osculaque et collo circumdata bracchia cernens

6:481 omnia pro stimulis facibusque ciboque furoris

6:482 accipit, et quotiens amplectitur illa parentem,

6:483 esse parens vellet: neque enim minus inpius esset.

6:484 vincitur ambarum genitor prece: gaudet agitque

6:485 illa patri grates et successisse duabus

6:486 id putat infelix, quod erit lugubre duabus.

 

6:487 Iam labor exiguus Phoebo restabat, equique

6:488 pulsabant pedibus spatium declivis Olympi:

6:489 regales epulae mensis et Bacchus in auro

6:490 ponitur; hinc placido dant turgida corpora somno.

6:491 at rex Odrysius, quamvis secessit, in illa

6:492 aestuat et repetens faciem motusque manusque

6:493 qualia vult fingit quae nondum vidit et ignes

6:494 ipse suos nutrit cura removente soporem.

6:495 lux erat, et generi dextram conplexus euntis

6:496 Pandion comitem lacrimis commendat obortis:

6:497 'hanc ego, care gener, quoniam pia causa coegit,

6:498 et voluere ambae (voluisti tu quoque, Tereu)

6:499 do tibi perque fidem cognataque pectora supplex,

6:500 per superos oro, patrio ut tuearis amore

6:501 et mihi sollicitae lenimen dulce senectae

6:502 quam primum (omnis erit nobis mora longa) remittas;

6:503 tu quoque quam primum (satis est procul esse sororem),

6:504 si pietas ulla est, ad me, Philomela, redito!'

6:505 mandabat pariterque suae dabat oscula natae,

6:506 et lacrimae mites inter mandata cadebant;

6:507 utque fide pignus dextras utriusque poposcit

6:508 inter seque datas iunxit natamque nepotemque

6:509 absentes pro se memori rogat ore salutent;

6:510 supremumque vale pleno singultibus ore

6:511 vix dixit timuitque suae praesagia mentis.

 

6:512 Ut semel inposita est pictae Philomela carinae,

6:513 admotumque fretum remis tellusque repulsa est,

6:514 'vicimus!' exclamat, 'mecum mea vota feruntur!'

6:515 exsultatque et vix animo sua gaudia differt

6:516 barbarus et nusquam lumen detorquet ab illa,

6:517 non aliter quam cum pedibus praedator obuncis

6:518 deposuit nido leporem Iovis ales in alto;

6:519 nulla fuga est capto, spectat sua praemia raptor.

 

6:520 Iamque iter effectum, iamque in sua litora fessis

6:521 puppibus exierant, cum rex Pandione natam

6:522 in stabula alta trahit, silvis obscura vetustis,

6:523 atque ibi pallentem trepidamque et cuncta timentem

6:524 et iam cum lacrimis, ubi sit germana, rogantem

6:525 includit fassusque nefas et virginem et unam

6:526 vi superat frustra clamato saepe parente,

6:527 saepe sorore sua, magnis super omnia divis.

6:528 illa tremit velut agna pavens, quae saucia cani

6:529 ore excussa lupi nondum sibi tuta videtur,

6:530 utque columba suo madefactis sanguine plumis

6:531 horret adhuc avidosque timet, quibus haeserat, ungues.

6:532 mox ubi mens rediit, passos laniata capillos,

6:533 lugenti similis caesis plangore lacertis

6:534 intendens palmas 'o diris barbare factis,

6:535 o crudelis' ait, 'nec te mandata parentis

6:536 cum lacrimis movere piis nec cura sororis

6:537 nec mea virginitas nec coniugialia iura?

6:538 omnia turbasti; paelex ego facta sororis,

6:539 tu geminus coniunx, hostis mihi debita Procne!

6:540 quin animam hanc, ne quod facinus tibi, perfide, restet,

6:541 eripis? atque utinam fecisses ante nefandos

6:542 concubitus: vacuas habuissem criminis umbras.

6:543 si tamen haec superi cernunt, si numina divum

6:544 sunt aliquid, si non perierunt omnia mecum,

6:545 quandocumque mihi poenas dabis! ipsa pudore

6:546 proiecto tua facta loquar: si copia detur,

6:547 in populos veniam; si silvis clausa tenebor,

6:548 inplebo silvas et conscia saxa movebo;

6:549 audiet haec aether et si deus ullus in illo est!'

 

6:550 Talibus ira feri postquam commota tyranni

6:551 nec minor hac metus est, causa stimulatus utraque,

6:552 quo fuit accinctus, vagina liberat ensem

6:553 arreptamque coma fixis post terga lacertis

6:554 vincla pati cogit; iugulum Philomela parabat

6:555 spemque suae mortis viso conceperat ense:

6:556 ille indignantem et nomen patris usque vocantem

6:557 luctantemque loqui conprensam forcipe linguam

6:558 abstulit ense fero. radix micat ultima linguae,

6:559 ipsa iacet terraeque tremens inmurmurat atrae,

6:560 utque salire solet mutilatae cauda colubrae,

6:561 palpitat et moriens dominae vestigia quaerit.

6:562 hoc quoque post facinus (vix ausim credere) fertur

6:563 saepe sua lacerum repetisse libidine corpus.

 

6:564 Sustinet ad Procnen post talia facta reverti;

6:565 coniuge quae viso germanam quaerit, at ille

6:566 dat gemitus fictos commentaque funera narrat,

6:567 et lacrimae fecere fidem. velamina Procne

6:568 deripit ex umeris auro fulgentia lato

6:569 induiturque atras vestes et inane sepulcrum

6:570 constituit falsisque piacula manibus infert

6:571 et luget non sic lugendae fata sororis.

 

6:572 Signa deus bis sex acto lustraverat anno;

6:573 quid faciat Philomela? fugam custodia claudit,

6:574 structa rigent solido stabulorum moenia saxo,

6:575 os mutum facti caret indice. grande doloris

6:576 ingenium est, miserisque venit sollertia rebus:

6:577 stamina barbarica suspendit callida tela

6:578 purpureasque notas filis intexuit albis,

6:579 indicium sceleris; perfectaque tradidit uni,

6:580 utque ferat dominae, gestu rogat; illa rogata

6:581 pertulit ad Procnen nec scit, quid tradat in illis.

6:582 evolvit vestes saevi matrona tyranni

6:583 germanaeque suae fatum miserabile legit

6:584 et (mirum potuisse) silet: dolor ora repressit,

6:585 verbaque quaerenti satis indignantia linguae

6:586 defuerunt, nec flere vacat, sed fasque nefasque

6:587 confusura ruit poenaeque in imagine tota est.

 

6:588 Tempus erat, quo sacra solent trieterica Bacchi

6:589 Sithoniae celebrare nurus: (nox conscia sacris,

6:590 nocte sonat Rhodope tinnitibus aeris acuti)

6:591 nocte sua est egressa domo regina deique

6:592 ritibus instruitur furialiaque accipit arma;

6:593 vite caput tegitur, lateri cervina sinistro

6:594 vellera dependent, umero levis incubat hasta.

6:595 concita per silvas turba comitante suarum

6:596 terribilis Procne furiisque agitata doloris,

6:597 Bacche, tuas simulat: venit ad stabula avia tandem

6:598 exululatque euhoeque sonat portasque refringit

6:599 germanamque rapit raptaeque insignia Bacchi

6:600 induit et vultus hederarum frondibus abdit

6:601 attonitamque trahens intra sua moenia ducit.

 

6:602 Ut sensit tetigisse domum Philomela nefandam,

6:603 horruit infelix totoque expalluit ore;

6:604 nacta locum Procne sacrorum pignora demit

6:605 oraque develat miserae pudibunda sororis

6:606 amplexumque petit; sed non attollere contra

6:607 sustinet haec oculos paelex sibi visa sororis

6:608 deiectoque in humum vultu iurare volenti

6:609 testarique deos, per vim sibi dedecus illud

6:610 inlatum, pro voce manus fuit. ardet et iram

6:611 non capit ipsa suam Procne fletumque sororis

6:612 corripiens 'non est lacrimis hoc' inquit 'agendum,

6:613 sed ferro, sed si quid habes, quod vincere ferrum

6:614 possit. in omne nefas ego me, germana, paravi:

6:615 aut ego, cum facibus regalia tecta cremabo,

6:616 artificem mediis inmittam Terea flammis,

6:617 aut linguam atque oculos et quae tibi membra pudorem

6:618 abstulerunt ferro rapiam, aut per vulnera mille

6:619 sontem animam expellam! magnum quodcumque paravi;

6:620 quid sit, adhuc dubito.'

 

6:621 Peragit dum talia Procne,

6:622 ad matrem veniebat Itys; quid possit, ab illo

6:623 admonita est oculisque tuens inmitibus 'a! quam

6:624 es similis patri!' dixit nec plura locuta

6:625 triste parat facinus tacitaque exaestuat ira.

6:626 ut tamen accessit natus matrique salutem

6:627 attulit et parvis adduxit colla lacertis

6:628 mixtaque blanditiis puerilibus oscula iunxit,

6:629 mota quidem est genetrix, infractaque constitit ira

6:630 invitique oculi lacrimis maduere coactis;

6:631 sed simul ex nimia mentem pietate labare

6:632 sensit, ab hoc iterum est ad vultus versa sororis

6:633 inque vicem spectans ambos 'cur admovet' inquit

6:634 'alter blanditias, rapta silet altera lingua?

6:635 quam vocat hic matrem, cur non vocat illa sororem?

6:636 cui sis nupta, vide, Pandione nata, marito!

6:637 degeneras! scelus est pietas in coniuge Tereo.'

6:638 nec mora, traxit Ityn, veluti Gangetica cervae

6:639 lactentem fetum per silvas tigris opacas,

6:640 utque domus altae partem tenuere remotam,

6:641 tendentemque manus et iam sua fata videntem

6:642 et 'mater! mater!' clamantem et colla petentem

6:643 ense ferit Procne, lateri qua pectus adhaeret,

6:644 nec vultum vertit. satis illi ad fata vel unum

6:645 vulnus erat: iugulum ferro Philomela resolvit,

6:646 vivaque adhuc animaeque aliquid retinentia membra

6:647 dilaniant. pars inde cavis exsultat aenis,

6:648 pars veribus stridunt; manant penetralia tabo.

 

6:649 His adhibet coniunx ignarum Terea mensis

6:650 et patrii moris sacrum mentita, quod uni

6:651 fas sit adire viro, comites famulosque removit.

6:652 ipse sedens solio Tereus sublimis avito

6:653 vescitur inque suam sua viscera congerit alvum,

6:654 tantaque nox animi est, 'Ityn huc accersite!' dixit.

6:655 dissimulare nequit crudelia gaudia Procne

6:656 iamque suae cupiens exsistere nuntia cladis

6:657 'intus habes, quem poscis' ait: circumspicit ille

6:658 atque, ubi sit, quaerit; quaerenti iterumque vocanti,

6:659 sicut erat sparsis furiali caede capillis,

6:660 prosiluit Ityosque caput Philomela cruentum

6:661 misit in ora patris nec tempore maluit ullo

6:662 posse loqui et meritis testari gaudia dictis.

6:663 Thracius ingenti mensas clamore repellit

6:664 vipereasque ciet Stygia de valle sorores

6:665 et modo, si posset, reserato pectore diras

6:666 egerere inde dapes semesaque viscera gestit,

6:667 flet modo seque vocat bustum miserabile nati,

6:668 nunc sequitur nudo genitas Pandione ferro.

6:669 corpora Cecropidum pennis pendere putares:

6:670 pendebant pennis. quarum petit altera silvas,

6:671 altera tecta subit, neque adhuc de pectore caedis

6:672 excessere notae, signataque sanguine pluma est.

6:673 ille dolore suo poenaeque cupidine velox

6:674 vertitur in volucrem, cui stant in vertice cristae.

6:675 prominet inmodicum pro longa cuspide rostrum;

6:676 nomen epops volucri, facies armata videtur.

 

6:677 Hic dolor ante diem longaeque extrema senectae

6:678 tempora Tartareas Pandiona misit ad umbras.

6:679 sceptra loci rerumque capit moderamen Erectheus,

6:680 iustitia dubium validisne potentior armis.

6:681 quattuor ille quidem iuvenes totidemque crearat

6:682 femineae sortis, sed erat par forma duarum.

6:683 e quibus Aeolides Cephalus te coniuge felix,

6:684 Procri, fuit; Boreae Tereus Thracesque nocebant,

6:685 dilectaque diu caruit deus Orithyia,

6:686 dum rogat et precibus mavult quam viribus uti;

6:687 ast ubi blanditiis agitur nihil, horridus ira,

6:688 quae solita est illi nimiumque domestica vento,

6:689 'et merito!' dixit; 'quid enim mea tela reliqui,

6:690 saevitiam et vires iramque animosque minaces,

6:691 admovique preces, quarum me dedecet usus?

6:692 apta mihi vis est: vi tristia nubila pello,

6:693 vi freta concutio nodosaque robora verto

6:694 induroque nives et terras grandine pulso;

6:695 idem ego, cum fratres caelo sum nactus aperto

6:696 (nam mihi campus is est), tanto molimine luctor,

6:697 ut medius nostris concursibus insonet aether

6:698 exsiliantque cavis elisi nubibus ignes;

6:699 idem ego, cum subii convexa foramina terrae

6:700 supposuique ferox imis mea terga cavernis,

6:701 sollicito manes totumque tremoribus orbem.

6:702 hac ope debueram thalamos petiisse, socerque

6:703 non orandus erat mihi sed faciendus Erectheus.'

6:704 haec Boreas aut his non inferiora locutus

6:705 excussit pennas, quarum iactatibus omnis

6:706 adflata est tellus latumque perhorruit aequor,

6:707 pulvereamque trahens per summa cacumina pallam

6:708 verrit humum pavidamque metu caligine tectus

6:709 Orithyian amans fulvis amplectitur alis.

6:710 dum volat, arserunt agitati fortius ignes,

6:711 nec prius aerii cursus suppressit habenas,

6:712 quam Ciconum tenuit populos et moenia raptor.

6:713 illic et gelidi coniunx Actaea tyranni

6:714 et genetrix facta est, partus enixa gemellos,

6:715 cetera qui matris, pennas genitoris haberent.

6:716 non tamen has una memorant cum corpore natas,

6:717 barbaque dum rutilis aberat subnixa capillis,

6:718 inplumes Calaisque puer Zetesque fuerunt;

6:719 mox pariter pennae ritu coepere volucrum

6:720 cingere utrumque latus, pariter flavescere malae.

6:721 ergo ubi concessit tempus puerile iuventae,

6:722 vellera cum Minyis nitido radiantia villo

6:723 per mare non notum prima petiere carina.

 

 

Metamorphoseon Liber VII

7:1 Iamque fretum Minyae Pagasaea puppe secabant,

7:2 perpetuaque trahens inopem sub nocte senectam

7:3 Phineus visus erat, iuvenesque Aquilone creati

7:4 virgineas volucres miseri senis ore fugarant,

7:5 multaque perpessi claro sub Iasone tandem

7:6 contigerant rapidas limosi Phasidos undas.

7:7 dumque adeunt regem Phrixeaque vellera poscunt

7:8 lexque datur Minyis magnorum horrenda laborum,

7:9 concipit interea validos Aeetias ignes

7:10 et luctata diu, postquam ratione furorem

7:11 vincere non poterat, 'frustra, Medea, repugnas:

7:12 nescio quis deus obstat,' ait, 'mirumque, nisi hoc est,

7:13 aut aliquid certe simile huic, quod amare vocatur.

7:14 nam cur iussa patris nimium mihi dura videntur?

7:15 sunt quoque dura nimis! cur, quem modo denique vidi,

7:16 ne pereat, timeo? quae tanti causa timoris?

7:17 excute virgineo conceptas pectore flammas,

7:18 si potes, infelix! si possem, sanior essem!

7:19 sed trahit invitam nova vis, aliudque cupido,

7:20 mens aliud suadet: video meliora proboque,

7:21 deteriora sequor. quid in hospite, regia virgo,

7:22 ureris et thalamos alieni concipis orbis?

7:23 haec quoque terra potest, quod ames, dare. vivat an ille

7:24 occidat, in dis est. vivat tamen! idque precari

7:25 vel sine amore licet: quid enim commisit Iason?

7:26 quem, nisi crudelem, non tangat Iasonis aetas

7:27 et genus et virtus? quem non, ut cetera desint,

7:28 ore movere potest? certe mea pectora movit.

7:29 at nisi opem tulero, taurorum adflabitur ore

7:30 concurretque suae segeti, tellure creatis

7:31 hostibus, aut avido dabitur fera praeda draconi.

7:32 hoc ego si patiar, tum me de tigride natam,

7:33 tum ferrum et scopulos gestare in corde fatebor!

7:34 cur non et specto pereuntem oculosque videndo

7:35 conscelero? cur non tauros exhortor in illum

7:36 terrigenasque feros insopitumque draconem?

7:37 di meliora velint! quamquam non ista precanda,

7:38 sed facienda mihi. -- prodamne ego regna parentis,

7:39 atque ope nescio quis servabitur advena nostra,

7:40 ut per me sospes sine me det lintea ventis

7:41 virque sit alterius, poenae Medea relinquar?

7:42 si facere hoc aliamve potest praeponere nobis,

7:43 occidat ingratus! sed non is vultus in illo,

7:44 non ea nobilitas animo est, ea gratia formae,

7:45 ut timeam fraudem meritique oblivia nostri.

7:46 et dabit ante fidem, cogamque in foedera testes

7:47 esse deos. quid tuta times? accingere et omnem

7:48 pelle moram: tibi se semper debebit Iason,

7:49 te face sollemni iunget sibi perque Pelasgas

7:50 servatrix urbes matrum celebrabere turba.

7:51 ergo ego germanam fratremque patremque deosque

7:52 et natale solum ventis ablata relinquam?

7:53 nempe pater saevus, nempe est mea barbara tellus,

7:54 frater adhuc infans; stant mecum vota sororis,

7:55 maximus intra me deus est! non magna relinquam,

7:56 magna sequar: titulum servatae pubis Achivae

7:57 notitiamque soli melioris et oppida, quorum

7:58 hic quoque fama viget, cultusque artesque locorum,

7:59 quemque ego cum rebus, quas totus possidet orbis,

7:60 Aesoniden mutasse velim, quo coniuge felix

7:61 et dis cara ferar et vertice sidera tangam.

7:62 quid, quod nescio qui mediis concurrere in undis

7:63 dicuntur montes ratibusque inimica Charybdis

7:64 nunc sorbere fretum, nunc reddere, cinctaque saevis

7:65 Scylla rapax canibus Siculo latrare profundo?

7:66 nempe tenens, quod amo, gremioque in Iasonis haerens

7:67 per freta longa ferar; nihil illum amplexa verebor

7:68 aut, siquid metuam, metuam de coniuge solo. --

7:69 coniugiumne putas speciosaque nomina culpae

7:70 inponis, Medea, tuae? -- quin adspice, quantum

7:71 adgrediare nefas, et, dum licet, effuge crimen!'

7:72 dixit, et ante oculos rectum pietasque pudorque

7:73 constiterant, et victa dabat iam terga Cupido.

 

7:74 Ibat ad antiquas Hecates Perseidos aras,

7:75 quas nemus umbrosum secretaque silva tegebat,

7:76 et iam fortis erat, pulsusque recesserat ardor,

7:77 cum videt Aesoniden exstinctaque flamma reluxit.

7:78 erubuere genae, totoque recanduit ore,

7:79 utque solet ventis alimenta adsumere, quaeque

7:80 parva sub inducta latuit scintilla favilla

7:81 crescere et in veteres agitata resurgere vires,

7:82 sic iam lenis amor, iam quem languere putares,

7:83 ut vidit iuvenem, specie praesentis inarsit.

7:84 et casu solito formosior Aesone natus

7:85 illa luce fuit: posses ignoscere amanti.

7:86 spectat et in vultu veluti tum denique viso

7:87 lumina fixa tenet nec se mortalia demens

7:88 ora videre putat nec se declinat ab illo;

7:89 ut vero coepitque loqui dextramque prehendit

7:90 hospes et auxilium submissa voce rogavit

7:91 promisitque torum, lacrimis ait illa profusis:

7:92 'quid faciam, video: nec me ignorantia veri

7:93 decipiet, sed amor. servabere munere nostro,

7:94 servatus promissa dato!' per sacra triformis

7:95 ille deae lucoque foret quod numen in illo

7:96 perque patrem soceri cernentem cuncta futuri

7:97 eventusque suos et tanta pericula iurat:

7:98 creditus accepit cantatas protinus herbas

7:99 edidicitque usum laetusque in tecta recessit.

 

7:100 Postera depulerat stellas Aurora micantes:

7:101 conveniunt populi sacrum Mavortis in arvum

7:102 consistuntque iugis; medio rex ipse resedit

7:103 agmine purpureus sceptroque insignis eburno.

7:104 ecce adamanteis Vulcanum naribus efflant

7:105 aeripedes tauri, tactaeque vaporibus herbae

7:106 ardent, utque solent pleni resonare camini,

7:107 aut ubi terrena silices fornace soluti

7:108 concipiunt ignem liquidarum adspergine aquarum,

7:109 pectora sic intus clausas volventia flammas

7:110 gutturaque usta sonant; tamen illis Aesone natus

7:111 obvius it. vertere truces venientis ad ora

7:112 terribiles vultus praefixaque cornua ferro

7:113 pulvereumque solum pede pulsavere bisulco

7:114 fumificisque locum mugitibus inpleverunt.

7:115 deriguere metu Minyae; subit ille nec ignes

7:116 sentit anhelatos (tantum medicamina possunt!)

7:117 pendulaque audaci mulcet palearia dextra

7:118 suppositosque iugo pondus grave cogit aratri

7:119 ducere et insuetum ferro proscindere campum:

7:120 mirantur Colchi, Minyae clamoribus augent

7:121 adiciuntque animos. galea tum sumit aena

7:122 vipereos dentes et aratos spargit in agros.

7:123 semina mollit humus valido praetincta veneno,

7:124 et crescunt fiuntque sati nova corpora dentes,

7:125 utque hominis speciem materna sumit in alvo

7:126 perque suos intus numeros conponitur infans

7:127 nec nisi maturus communes exit in auras,

7:128 sic, ubi visceribus gravidae telluris imago

7:129 effecta est hominis, feto consurgit in arvo,

7:130 quodque magis mirum est, simul edita concutit arma.

7:131 quos ubi viderunt praeacutae cuspidis hastas

7:132 in caput Haemonii iuvenis torquere parantis,

7:133 demisere metu vultumque animumque Pelasgi;

7:134 ipsa quoque extimuit, quae tutum fecerat illum.

7:135 utque peti vidit iuvenem tot ab hostibus unum,

7:136 palluit et subito sine sanguine frigida sedit,

7:137 neve parum valeant a se data gramina, carmen

7:138 auxiliare canit secretasque advocat artes.

7:139 ille gravem medios silicem iaculatus in hostes

7:140 a se depulsum Martem convertit in ipsos:

7:141 terrigenae pereunt per mutua vulnera fratres

7:142 civilique cadunt acie. gratantur Achivi

7:143 victoremque tenent avidisque amplexibus haerent.

7:144 tu quoque victorem conplecti, barbara, velles:

7:145 obstitit incepto pudor, at conplexa fuisses,

7:146 sed te, ne faceres, tenuit reverentia famae.

7:147 quod licet, adfectu tacito laetaris agisque

7:148 carminibus grates et dis auctoribus horum.

 

7:149 Pervigilem superest herbis sopire draconem,

7:150 qui crista linguisque tribus praesignis et uncis

7:151 dentibus horrendus custos erat arboris aureae.

7:152 hunc postquam sparsit Lethaei gramine suci

7:153 verbaque ter dixit placidos facientia somnos,

7:154 quae mare turbatum, quae concita flumina sistunt,

7:155 somnus in ignotos oculos sibi venit, et auro

7:156 heros Aesonius potitur spolioque superbus

7:157 muneris auctorem secum, spolia altera, portans

7:158 victor Iolciacos tetigit cum coniuge portus.

 

7:159 Haemoniae matres pro gnatis dona receptis

7:160 grandaevique ferunt patres congestaque flamma

7:161 tura liquefaciunt, inductaque cornibus aurum

7:162 victima vota cadit, sed abest gratantibus Aeson

7:163 iam propior leto fessusque senilibus annis,

7:164 cum sic Aesonides: 'o cui debere salutem

7:165 confiteor, coniunx, quamquam mihi cuncta dedisti

7:166 excessitque fidem meritorum summa tuorum,

7:167 si tamen hoc possunt (quid enim non carmina possunt?)

7:168 deme meis annis et demptos adde parenti!'

7:169 nec tenuit lacrimas: mota est pietate rogantis,

7:170 dissimilemque animum subiit Aeeta relictus;

7:171 nec tamen adfectus talis confessa 'quod' inquit

7:172 'excidit ore tuo, coniunx, scelus? ergo ego cuiquam

7:173 posse tuae videor spatium transcribere vitae?

7:174 nec sinat hoc Hecate, nec tu petis aequa; sed isto,

7:175 quod petis, experiar maius dare munus, Iason.

7:176 arte mea soceri longum temptabimus aevum,

7:177 non annis revocare tuis, modo diva triformis

7:178 adiuvet et praesens ingentibus adnuat ausis.'

 

7:179 Tres aberant noctes, ut cornua tota coirent

7:180 efficerentque orbem; postquam plenissima fulsit

7:181 ac solida terras spectavit imagine luna,

7:182 egreditur tectis vestes induta recinctas,

7:183 nuda pedem, nudos umeris infusa capillos,

7:184 fertque vagos mediae per muta silentia noctis

7:185 incomitata gradus: homines volucresque ferasque

7:186 solverat alta quies, nullo cum murmure saepes,

7:187 inmotaeque silent frondes, silet umidus aer,

7:188 sidera sola micant: ad quae sua bracchia tendens

7:189 ter se convertit, ter sumptis flumine crinem

7:190 inroravit aquis ternisque ululatibus ora

7:191 solvit et in dura submisso poplite terra

7:192 'Nox' ait 'arcanis fidissima, quaeque diurnis

7:193 aurea cum luna succeditis ignibus astra,

7:194 tuque, triceps Hecate, quae coeptis conscia nostris

7:195 adiutrixque venis cantusque artisque magorum,

7:196 quaeque magos, Tellus, pollentibus instruis herbis,

7:197 auraeque et venti montesque amnesque lacusque,

7:198 dique omnes nemorum, dique omnes noctis adeste,

7:199 quorum ope, cum volui, ripis mirantibus amnes

7:200 in fontes rediere suos, concussaque sisto,

7:201 stantia concutio cantu freta, nubila pello

7:202 nubilaque induco, ventos abigoque vocoque,

7:203 vipereas rumpo verbis et carmine fauces,

7:204 vivaque saxa sua convulsaque robora terra

7:205 et silvas moveo iubeoque tremescere montis

7:206 et mugire solum manesque exire sepulcris!

7:207 te quoque, Luna, traho, quamvis Temesaea labores

7:208 aera tuos minuant; currus quoque carmine nostro

7:209 pallet avi, pallet nostris Aurora venenis!

7:210 vos mihi taurorum flammas hebetastis et unco

7:211 inpatiens oneris collum pressistis aratro,

7:212 vos serpentigenis in se fera bella dedistis

7:213 custodemque rudem somni sopistis et aurum

7:214 vindice decepto Graias misistis in urbes:

7:215 nunc opus est sucis, per quos renovata senectus

7:216 in florem redeat primosque recolligat annos,

7:217 et dabitis. neque enim micuerunt sidera frustra,

7:218 nec frustra volucrum tractus cervice draconum

7:219 currus adest.' aderat demissus ab aethere currus.

7:220 quo simul adscendit frenataque colla draconum

7:221 permulsit manibusque leves agitavit habenas,

7:222 sublimis rapitur subiectaque Thessala Tempe

7:223 despicit et certis regionibus adplicat angues:

7:224 et quas Ossa tulit, quas altum Pelion herbas,

7:225 Othrysque Pindusque et Pindo maior Olympus,

7:226 perspicit et placitas partim radice revellit,

7:227 partim succidit curvamine falcis aenae.

7:228 multa quoque Apidani placuerunt gramina ripis,

7:229 multa quoque Amphrysi, neque eras inmunis, Enipeu;

7:230 nec non Peneos nec non Spercheides undae

7:231 contribuere aliquid iuncosaque litora Boebes;

7:232 carpsit et Euboica vivax Anthedone gramen,

7:233 nondum mutato vulgatum corpore Glauci.

 

7:234 Et iam nona dies curru pennisque draconum

7:235 nonaque nox omnes lustrantem viderat agros,

7:236 cum rediit; neque erant tacti nisi odore dracones,

7:237 et tamen annosae pellem posuere senectae.

7:238 constitit adveniens citra limenque foresque

7:239 et tantum caelo tegitur refugitque viriles

7:240 contactus, statuitque aras de caespite binas,

7:241 dexteriore Hecates, ast laeva parte Iuventae.

7:242 has ubi verbenis silvaque incinxit agresti,

7:243 haud procul egesta scrobibus tellure duabus

7:244 sacra facit cultrosque in guttura velleris atri

7:245 conicit et patulas perfundit sanguine fossas;

7:246 tum super invergens liquidi carchesia mellis

7:247 alteraque invergens tepidi carchesia lactis,

7:248 verba simul fudit terrenaque numina civit

7:249 umbrarumque rogat rapta cum coniuge regem,

7:250 ne properent artus anima fraudare senili.

 

7:251 Quos ubi placavit precibusque et murmure longo,

7:252 Aesonis effetum proferri corpus ad auras

7:253 iussit et in plenos resolutum carmine somnos

7:254 exanimi similem stratis porrexit in herbis.

7:255 hinc procul Aesoniden, procul hinc iubet ire ministros

7:256 et monet arcanis oculos removere profanos.

7:257 diffugiunt iussi; passis Medea capillis

7:258 bacchantum ritu flagrantis circuit aras

7:259 multifidasque faces in fossa sanguinis atra

7:260 tinguit et infectas geminis accendit in aris

7:261 terque senem flamma, ter aqua, ter sulphure lustrat.

 

7:262 Interea validum posito medicamen aeno

7:263 fervet et exsultat spumisque tumentibus albet.

7:264 illic Haemonia radices valle resectas

7:265 seminaque floresque et sucos incoquit atros;

7:266 adicit extremo lapides Oriente petitos

7:267 et quas Oceani refluum mare lavit harenas;

7:268 addit et exceptas luna pernocte pruinas

7:269 et strigis infamis ipsis cum carnibus alas

7:270 inque virum soliti vultus mutare ferinos

7:271 ambigui prosecta lupi; nec defuit illis

7:272 squamea Cinyphii tenuis membrana chelydri

7:273 vivacisque iecur cervi; quibus insuper addit

7:274 ova caputque novem cornicis saecula passae.

7:275 his et mille aliis postquam sine nomine rebus

7:276 propositum instruxit mortali barbara maius,

7:277 arenti ramo iampridem mitis olivae

7:278 omnia confudit summisque inmiscuit ima.

7:279 ecce vetus calido versatus stipes aeno

7:280 fit viridis primo nec longo tempore frondes

7:281 induit et subito gravidis oneratur olivis:

7:282 at quacumque cavo spumas eiecit aeno

7:283 ignis et in terram guttae cecidere calentes,

7:284 vernat humus, floresque et mollia pabula surgunt.

7:285 quae simul ac vidit, stricto Medea recludit

7:286 ense senis iugulum veteremque exire cruorem

7:287 passa replet sucis; quos postquam conbibit Aeson

7:288 aut ore acceptos aut vulnere, barba comaeque

7:289 canitie posita nigrum rapuere colorem,

7:290 pulsa fugit macies, abeunt pallorque situsque,

7:291 adiectoque cavae supplentur corpore rugae,

7:292 membraque luxuriant: Aeson miratur et olim

7:293 ante quater denos hunc se reminiscitur annos.

 

7:294 Viderat ex alto tanti miracula monstri

7:295 Liber et admonitus, iuvenes nutricibus annos

7:296 posse suis reddi, capit hoc a Colchide munus.

 

7:297 Neve doli cessent, odium cum coniuge falsum

7:298 Phasias adsimulat Peliaeque ad limina supplex

7:299 confugit; atque illam, quoniam gravis ipse senecta est,

7:300 excipiunt natae; quas tempore callida parvo

7:301 Colchis amicitiae mendacis imagine cepit,

7:302 dumque refert inter meritorum maxima demptos

7:303 Aesonis esse situs atque hac in parte moratur,

7:304 spes est virginibus Pelia subiecta creatis,

7:305 arte suum parili revirescere posse parentem,

7:306 idque petunt pretiumque iubent sine fine pacisci.

7:307 illa brevi spatio silet et dubitare videtur

7:308 suspenditque animos ficta gravitate rogantum.

7:309 mox ubi pollicita est, 'quo sit fiducia maior

7:310 muneris huius' ait, 'qui vestri maximus aevo est

7:311 dux gregis inter oves, agnus medicamine fiet.'

7:312 protinus innumeris effetus laniger annis

7:313 attrahitur flexo circum cava tempora cornu;

7:314 cuius ut Haemonio marcentia guttura cultro

7:315 fodit et exiguo maculavit sanguine ferrum,

7:316 membra simul pecudis validosque venefica sucos

7:317 mergit in aere cavo: minuunt ea corporis artus

7:318 cornuaque exurunt nec non cum cornibus annos,

7:319 et tener auditur medio balatus aeno:

7:320 nec mora, balatum mirantibus exsilit agnus

7:321 lascivitque fuga lactantiaque ubera quaerit.

 

7:322 Obstipuere satae Pelia, promissaque postquam

7:323 exhibuere fidem, tum vero inpensius instant.

7:324 ter iuga Phoebus equis in Hibero flumine mersis

7:325 dempserat et quarta radiantia nocte micabant

7:326 sidera, cum rapido fallax Aeetias igni

7:327 imponit purum laticem et sine viribus herbas.

7:328 iamque neci similis resoluto corpore regem

7:329 et cum rege suo custodes somnus habebat,

7:330 quem dederant cantus magicaeque potentia linguae;

7:331 intrarant iussae cum Colchide limina natae

7:332 ambierantque torum: 'quid nunc dubitatis inertes?

7:333 stringite' ait 'gladios veteremque haurite crurorem,

7:334 ut repleam vacuas iuvenali sanguine venas!

7:335 in manibus vestris vita est aetasque parentis:

7:336 si pietas ulla est nec spes agitatis inanis,

7:337 officium praestate patri telisque senectam

7:338 exigite, et saniem coniecto emittite ferro!'

7:339 his, ut quaeque pia est, hortatibus inpia prima est

7:340 et, ne sit scelerata, facit scelus: haud tamen ictus

7:341 ulla suos spectare potest, oculosque reflectunt,

7:342 caecaque dant saevis aversae vulnera dextris.

7:343 ille cruore fluens, cubito tamen adlevat artus,

7:344 semilacerque toro temptat consurgere, et inter

7:345 tot medius gladios pallentia bracchia tendens

7:346 'quid facitis, gnatae? quid vos in fata parentis

7:347 armat?' ait: cecidere illis animique manusque;

7:348 plura locuturo cum verbis guttura Colchis

7:349 abstulit et calidis laniatum mersit in undis.

 

7:350 Quod nisi pennatis serpentibus isset in auras,

7:351 non exempta foret poenae: fugit alta superque

7:352 Pelion umbrosum, Philyreia tecta, superque

7:353 Othryn et eventu veteris loca nota Cerambi:

7:354 hic ope nympharum sublatus in aera pennis,

7:355 cum gravis infuso tellus foret obruta ponto,

7:356 Deucalioneas effugit inobrutus undas.

7:357 Aeoliam Pitanen a laeva parte relinquit

7:358 factaque de saxo longi simulacra draconis

7:359 Idaeumque nemus, quo nati furta, iuvencum,

7:360 occuluit Liber falsi sub imagine cervi,

7:361 quaque pater Corythi parva tumulatus harena est,

7:362 et quos Maera novo latratu terruit agros,

7:363 Eurypylique urbem, qua Coae cornua matres

7:364 gesserunt tum, cum discederet Herculis agmen,

7:365 Phoebeamque Rhodon et Ialysios Telchinas,

7:366 quorum oculos ipso vitiantes omnia visu

7:367 Iuppiter exosus fraternis subdidit undis;

7:368 transit et antiquae Cartheia moenia Ceae,

7:369 qua pater Alcidamas placidam de corpore natae

7:370 miraturus erat nasci potuisse columbam.

7:371 inde lacus Hyries videt et Cycneia Tempe,

7:372 quae subitus celebravit olor: nam Phylius illic

7:373 imperio pueri volucrisque ferumque leonem

7:374 tradiderat domitos; taurum quoque vincere iussus

7:375 vicerat et spreto totiens iratus amore

7:376 praemia poscenti taurum suprema negabat;

7:377 ille indignatus 'cupies dare' dixit et alto

7:378 desiluit saxo; cuncti cecidisse putabant:

7:379 factus olor niveis pendebat in aere pennis;

7:380 at genetrix Hyrie, servati nescia, flendo

7:381 delicuit stagnumque suo de nomine fecit.

7:382 adiacet his Pleuron, in qua trepidantibus alis

7:383 Ophias effugit natorum vulnera Combe;

7:384 inde Calaureae Letoidos adspicit arva

7:385 in volucrem versi cum coniuge conscia regis.

7:386 dextera Cyllene est, in qua cum matre Menephron

7:387 concubiturus erat saevarum more ferarum;

7:388 Cephison procul hinc deflentem fata nepotis

7:389 respicit in tumidam phocen ab Apolline versi

7:390 Eumelique domum lugentis in aere natum.

 

7:391 Tandem vipereis Ephyren Pirenida pennis

7:392 contigit: hic aevo veteres mortalia primo

7:393 corpora vulgarunt pluvialibus edita fungis.

7:394 sed postquam Colchis arsit nova nupta venenis

7:395 flagrantemque domum regis mare vidit utrumque,

7:396 sanguine natorum perfunditur inpius ensis,

7:397 ultaque se male mater Iasonis effugit arma.

7:398 hinc Titaniacis ablata draconibus intrat

7:399 Palladias arces, quae te, iustissima Phene,

7:400 teque, senex Peripha, pariter videre volantes

7:401 innixamque novis neptem Polypemonis alis.

7:402 excipit hanc Aegeus facto damnandus in uno,

7:403 nec satis hospitium est, thalami quoque foedere iungit.

 

7:404 Iamque aderat Theseus, proles ignara parenti,

7:405 qui virtute sua bimarem pacaverat Isthmon:

7:406 huius in exitium miscet Medea, quod olim

7:407 attulerat secum Scythicis aconiton ab oris.

7:408 illud Echidnaeae memorant e dentibus ortum

7:409 esse canis: specus est tenebroso caecus hiatu,

7:410 est via declivis, per quam Tirynthius heros

7:411 restantem contraque diem radiosque micantes

7:412 obliquantem oculos nexis adamante catenis

7:413 Cerberon abstraxit, rabida qui concitus ira

7:414 inplevit pariter ternis latratibus auras

7:415 et sparsit virides spumis albentibus agros;

7:416 has concresse putant nactasque alimenta feracis

7:417 fecundique soli vires cepisse nocendi;

7:418 quae quia nascuntur dura vivacia caute,

7:419 agrestes aconita vocant. ea coniugis astu

7:420 ipse parens Aegeus nato porrexit ut hosti.

7:421 sumpserat ignara Theseus data pocula dextra,

7:422 cum pater in capulo gladii cognovit eburno

7:423 signa sui generis facinusque excussit ab ore.

7:424 effugit illa necem nebulis per carmina motis;

 

7:425 At genitor, quamquam laetatur sospite nato,

7:426 attonitus tamen est, ingens discrimine parvo

7:427 committi potuisse nefas: fovet ignibus aras

7:428 muneribusque deos inplet, feriuntque secures

7:429 colla torosa boum vinctorum cornua vittis.

7:430 nullus Erecthidis fertur celebratior illo

7:431 inluxisse dies: agitant convivia patres

7:432 et medium vulgus nec non et carmina vino

7:433 ingenium faciente canunt: 'te, maxime Theseu,

7:434 mirata est Marathon Cretaei sanguine tauri,

7:435 quodque suis securus arat Cromyona colonus,

7:436 munus opusque tuum est; tellus Epidauria per te

7:437 clavigeram vidit Vulcani occumbere prolem,

7:438 vidit et inmitem Cephisias ora Procrusten,

7:439 Cercyonis letum vidit Cerealis Eleusin.

7:440 occidit ille Sinis magnis male viribus usus,

7:441 qui poterat curvare trabes et agebat ab alto

7:442 ad terram late sparsuras corpora pinus.

7:443 tutus ad Alcathoen, Lelegeia moenia, limes

7:444 conposito Scirone patet, sparsisque latronis

7:445 terra negat sedem, sedem negat ossibus unda;

7:446 quae iactata diu fertur durasse vetustas

7:447 in scopulos: scopulis nomen Scironis inhaeret.

7:448 si titulos annosque tuos numerare velimus,

7:449 facta prement annos. pro te, fortissime, vota

7:450 publica suscipimus, Bacchi tibi sumimus haustus.'

7:451 consonat adsensu populi precibusque faventum

7:452 regia, nec tota tristis locus ullus in urbe est.

 

7:453 Nec tamen (usque adeo nulla est sincera voluptas,

7:454 sollicitumque aliquid laetis intervenit) Aegeus

7:455 gaudia percepit nato secura recepto:

7:456 bella parat Minos; qui quamquam milite, quamquam

7:457 classe valet, patria tamen est firmissimus ira

7:458 Androgeique necem iustis ulciscitur armis.

7:459 ante tamen bello vires adquirit amicas,

7:460 quaque potens habitus volucri freta classe pererrat:

7:461 hinc Anaphen sibi iungit et Astypaleia regna,

7:462 (promissis Anaphen, regna Astypaleia bello);

7:463 hinc humilem Myconon cretosaque rura Cimoli

7:464 florentemque thymo Syron planamque Seriphon

7:465 marmoreamque Paron, quamque inpia prodidit Arne

7:466 Siphnon et accepto, quod avara poposcerat, auro

7:467 mutata est in avem, quae nunc quoque diligit aurum,

7:468 nigra pedes, nigris velata monedula pennis.

 

7:469 At non Oliaros Didymeque et Tenos et Andros

7:470 et Gyaros nitidaeque ferax Peparethos olivae

7:471 Cnosiacas iuvere rates; latere inde sinistro

7:472 Oenopiam Minos petit, Aeacideia regna:

7:473 Oenopiam veteres adpellavere, sed ipse

7:474 Aeacus Aeginam genetricis nomine dixit.

7:475 turba ruit tantaeque virum cognoscere famae

7:476 expetit; occurrunt illi Telamonque minorque

7:477 quam Telamon Peleus et proles tertia Phocus;

7:478 ipse quoque egreditur tardus gravitate senili

7:479 Aeacus et, quae sit veniendi causa, requirit.

7:480 admonitus patrii luctus suspirat et illi

7:481 dicta refert rector populorum talia centum:

7:482 'arma iuves oro pro gnato sumpta piaeque

7:483 pars sis militiae; tumulo solacia posco.'

7:484 huic Asopiades 'petis inrita' dixit 'et urbi

7:485 non facienda meae; neque enim coniunctior ulla

7:486 Cecropidis est hac tellus: ea foedera nobis.'

7:487 tristis abit 'stabunt' que 'tibi tua foedera magno'

7:488 dixit et utilius bellum putat esse minari

7:489 quam gerere atque suas ibi praeconsumere vires.

7:490 classis ab Oenopiis etiamnum Lyctia muris

7:491 spectari poterat, cum pleno concita velo

7:492 Attica puppis adest in portusque intrat amicos,

7:493 quae Cephalum patriaeque simul mandata ferebat.

7:494 Aeacidae longo iuvenes post tempore visum

7:495 agnovere tamen Cephalum dextrasque dedere

7:496 inque patris duxere domum: spectabilis heros

7:497 et veteris retinens etiamnum pignora formae

7:498 ingreditur ramumque tenens popularis olivae

7:499 a dextra laevaque duos aetate minores

7:500 maior habet, Clyton et Buten, Pallante creatos.

 

7:501 Postquam congressus primi sua verba tulerunt,

7:502 Cecropidae Cephalus peragit mandata rogatque

7:503 auxilium foedusque refert et iura parentum,

7:504 imperiumque peti totius Achaidos addit.

7:505 sic ubi mandatam iuvit facundia causam,

7:506 Aeacus, in capulo sceptri nitente sinistra,

7:507 'ne petite auxilium, sed sumite' dixit, 'Athenae,

7:508 nec dubie vires, quas haec habet insula, vestras

7:509 ducite, et (o maneat rerum status iste mearum!)

7:510 robora non desunt; superat mihi miles et hoc est,

7:511 gratia dis, felix et inexcusabile tempus.'

7:512 'immo ita sit' Cephalus, 'crescat tua civibus opto

7:513 urbs' ait; 'adveniens equidem modo gaudia cepi,

7:514 cum tam pulchra mihi, tam par aetate iuventus

7:515 obvia processit; multos tamen inde requiro,

7:516 quos quondam vidi vestra prius urbe receptus.'

7:517 Aeacus ingemuit tristique ita voce locutus:

7:518 'flebile principium melior fortuna secuta est;

7:519 hanc utinam possem vobis memorare sine illo!

7:520 ordine nunc repetam, neu longa ambage morer vos,

7:521 ossa cinisque iacent, memori quos mente requiris,

7:522 et quota pars illi rerum periere mearum!

7:523 dira lues ira populis Iunonis iniquae

7:524 incidit exosae dictas a paelice terras.

7:525 dum visum mortale malum tantaeque latebat

7:526 causa nocens cladis, pugnatum est arte medendi:

7:527 exitium superabat opem, quae victa iacebat.

7:528 principio caelum spissa caligine terras

7:529 pressit et ignavos inclusit nubibus aestus;

7:530 dumque quater iunctis explevit cornibus orbem

7:531 Luna, quater plenum tenuata retexuit orbem,

7:532 letiferis calidi spirarunt aestibus austri.

7:533 constat et in fontis vitium venisse lacusque,

7:534 miliaque incultos serpentum multa per agros

7:535 errasse atque suis fluvios temerasse venenis.

7:536 strage canum primo volucrumque oviumque boumque

7:537 inque feris subiti deprensa potentia morbi.

7:538 concidere infelix validos miratur arator

7:539 inter opus tauros medioque recumbere sulco;

7:540 lanigeris gregibus balatus dantibus aegros

7:541 sponte sua lanaeque cadunt et corpora tabent;

7:542 acer equus quondam magnaeque in pulvere famae

7:543 degenerat palmas veterumque oblitus honorum

7:544 ad praesepe gemit leto moriturus inerti.

7:545 non aper irasci meminit, non fidere cursu

7:546 cerva nec armentis incurrere fortibus ursi.

7:547 omnia languor habet: silvisque agrisque viisque

7:548 corpora foeda iacent, vitiantur odoribus aurae.

7:549 mira loquar: non illa canes avidaeque volucres,

7:550 non cani tetigere lupi; dilapsa liquescunt

7:551 adflatuque nocent et agunt contagia late.

 

7:552 'Pervenit ad miseros damno graviore colonos

7:553 pestis et in magnae dominatur moenibus urbis.

7:554 viscera torrentur primo, flammaeque latentis

7:555 indicium rubor est et ductus anhelitus; igni

7:556 aspera lingua tumet, tepidisque arentia ventis

7:557 ora patent, auraeque graves captantur hiatu.

7:558 non stratum, non ulla pati velamina possunt,

7:559 nuda sed in terra ponunt praecordia, nec fit

7:560 corpus humo gelidum, sed humus de corpore fervet.

7:561 nec moderator adest, inque ipsos saeva medentes

7:562 erumpit clades, obsuntque auctoribus artes;

7:563 quo propior quisque est servitque fidelius aegro,

7:564 in partem leti citius venit, utque salutis

7:565 spes abiit finemque vident in funere morbi,

7:566 indulgent animis et nulla, quid utile, cura est:

7:567 utile enim nihil est. passim positoque pudore

7:568 fontibus et fluviis puteisque capacibus haerent,

7:569 nec sitis est exstincta prius quam vita bibendo.

7:570 inde graves multi nequeunt consurgere et ipsis

7:571 inmoriuntur aquis, aliquis tamen haurit et illas;

7:572 tantaque sunt miseris invisi taedia lecti,

7:573 prosiliunt aut, si prohibent consistere vires,

7:574 corpora devolvunt in humum fugiuntque penates

7:575 quisque suos, sua cuique domus funesta videtur,

7:576 et quia causa latet, locus est in crimine; partim

7:577 semianimes errare viis, dum stare valebant,

7:578 adspiceres, flentes alios terraque iacentes

7:579 lassaque versantes supremo lumina motu;

7:580 membraque pendentis tendunt ad sidera caeli,

7:581 hic illic, ubi mors deprenderat, exhalantes.

 

7:582 'Quid mihi tunc animi fuit? an, quod debuit esse,

7:583 ut vitam odissem et cuperem pars esse meorum?

7:584 quo se cumque acies oculorum flexerat, illic

7:585 vulgus erat stratum, veluti cum putria motis

7:586 poma cadunt ramis agitataque ilice glandes.

7:587 templa vides contra gradibus sublimia longis:

7:588 Iuppiter illa tenet. quis non altaribus illis

7:589 inrita tura dedit? quotiens pro coniuge coniunx,

7:590 pro gnato genitor dum verba precantia dicit,

7:591 non exoratis animam finivit in aris,

7:592 inque manu turis pars inconsumpta reperta est!

7:593 admoti quotiens templis, dum vota sacerdos

7:594 concipit et fundit durum inter cornua vinum,

7:595 haud exspectato ceciderunt vulnere tauri!

7:596 ipse ego sacra Iovi pro me patriaque tribusque

7:597 cum facerem natis, mugitus victima diros

7:598 edidit et subito conlapsa sine ictibus ullis

7:599 exiguo tinxit subiectos sanguine cultros.

7:600 exta quoque aegra notas veri monitusque deorum

7:601 perdiderant: tristes penetrant ad viscera morbi.

7:602 ante sacros vidi proiecta cadavera postes,

7:603 ante ipsas, quo mors foret invidiosior, aras.

7:604 pars animam laqueo claudunt mortisque timorem

7:605 morte fugant ultroque vocant venientia fata.

7:606 corpora missa neci nullis de more feruntur

7:607 funeribus (neque enim capiebant funera portae):

7:608 aut inhumata premunt terras aut dantur in altos

7:609 indotata rogos; et iam reverentia nulla est,

7:610 deque rogis pugnant alienisque ignibus ardent.

7:611 qui lacriment, desunt, indefletaeque vagantur

7:612 natorumque patrumque animae iuvenumque senumque,

7:613 nec locus in tumulos, nec sufficit arbor in ignes.

 

7:614 Attonitus tanto miserarum turbine rerum,

7:615 "Iuppiter o!" dixi, "si te non falsa loquuntur

7:616 dicta sub amplexus Aeginae Asopidos isse,

7:617 nec te, magne pater, nostri pudet esse parentem,

7:618 aut mihi redde meos aut me quoque conde sepulcro!"

7:619 ille notam fulgore dedit tonitruque secundo.

7:620 "accipio sintque ista precor felicia mentis

7:621 signa tuae!" dixi, "quod das mihi, pigneror omen."

7:622 forte fuit iuxta patulis rarissima ramis

7:623 sacra Iovi quercus de semine Dodonaeo;

7:624 hic nos frugilegas adspeximus agmine longo

7:625 grande onus exiguo formicas ore gerentes

7:626 rugosoque suum servantes cortice callem;

7:627 dum numerum miror, "totidem, pater optime," dixi,

7:628 "tu mihi da cives et inania moenia supple!"

7:629 intremuit ramisque sonum sine flamine motis

7:630 alta dedit quercus: pavido mihi membra timore

7:631 horruerant, stabantque comae; tamen oscula terrae

7:632 roboribusque dedi, nec me sperare fatebar;

7:633 sperabam tamen atque animo mea vota fovebam.

7:634 nox subit, et curis exercita corpora somnus

7:635 occupat: ante oculos eadem mihi quercus adesse

7:636 et ramis totidem totidemque animalia ramis

7:637 ferre suis visa est pariterque tremescere motu

7:638 graniferumque agmen subiectis spargere in arvis;

7:639 crescere desubito et maius maiusque videri

7:640 ac se tollere humo rectoque adsistere trunco

7:641 et maciem numerumque pedum nigrumque colorem

7:642 ponere et humanam membris inducere formam.

7:643 somnus abit: damno vigilans mea visa querorque

7:644 in superis opis esse nihil; at in aedibus ingens

7:645 murmur erat, vocesque hominum exaudire videbar

7:646 iam mihi desuetas; dum suspicor has quoque somni

7:647 esse, venit Telamon properus foribusque reclusis

7:648 "speque fideque, pater", dixit "maiora videbis:

7:649 egredere!" egredior, qualesque in imagine somni

7:650 visus eram vidisse viros, ex ordine tales

7:651 adspicio noscoque: adeunt regemque salutant.

7:652 vota Iovi solvo populisque recentibus urbem

7:653 partior et vacuos priscis cultoribus agros,

7:654 Myrmidonasque voco nec origine nomina fraudo.

7:655 corpora vidisti; mores, quos ante gerebant,

7:656 nunc quoque habent: parcum genus est patiensque laborum

7:657 quaesitique tenax et quod quaesita reservet.

7:658 hi te ad bella pares annis animisque sequentur,

7:659 cum primum qui te feliciter attulit eurus'

7:660 (eurus enim attulerat) 'fuerit mutatus in austrum.'

 

7:661 Talibus atque aliis longum sermonibus illi

7:662 inplevere diem; lucis pars ultima mensae

7:663 est data, nox somnis. iubar aureus extulerat Sol,

7:664 flabat adhuc eurus redituraque vela tenebat:

7:665 ad Cephalum Pallante sati, cui grandior aetas,

7:666 ad regem Cephalus simul et Pallante creati

7:667 conveniunt, sed adhuc regem sopor altus habebat.

7:668 excipit Aeacides illos in limine Phocus;

7:669 nam Telamon fraterque viros ad bella legebant.

7:670 Phocus in interius spatium pulchrosque recessus

7:671 Cecropidas ducit, cum quis simul ipse resedit.

7:672 adspicit Aeoliden ignota ex arbore factum

7:673 ferre manu iaculum, cuius fuit aurea cuspis.

7:674 pauca prius mediis sermonibus ille locutus

7:675 'sum nemorum studiosus' ait 'caedisque ferinae;

7:676 qua tamen e silva teneas hastile recisum,

7:677 iamdudum dubito: certe si fraxinus esset,

7:678 fulva colore foret; si cornus, nodus inesset.

7:679 unde sit, ignoro, sed non formosius isto

7:680 viderunt oculi telum iaculabile nostri.'

7:681 excipit Actaeis e fratribus alter et 'usum

7:682 maiorem specie mirabere' dixit 'in isto.

7:683 consequitur, quodcumque petit, fortunaque missum

7:684 non regit, et revolat nullo referente cruentum.'

7:685 tum vero iuvenis Nereius omnia quaerit,

7:686 cur sit et unde datum, quis tanti muneris auctor.

7:687 quae petit, ille refert, sed enim narrare pudori est,

7:688 qua tulerit mercede; silet tactusque dolore

7:689 coniugis amissae lacrimis ita fatur obortis:

7:690 'hoc me, nate dea, (quis possit credere?) telum

7:691 flere facit facietque diu, si vivere nobis

7:692 fata diu dederint; hoc me cum coniuge cara

7:693 perdidit: hoc utinam caruissem munere semper!

 

7:694 'Procris erat, si forte magis pervenit ad aures

7:695 Orithyia tuas, raptae soror Orithyiae,

7:696 si faciem moresque velis conferre duarum,

7:697 dignior ipsa rapi! pater hanc mihi iunxit Erectheus,

7:698 hanc mihi iunxit amor: felix dicebar eramque;

7:699 non ita dis visum est, aut nunc quoque forsitan essem.

7:700 alter agebatur post sacra iugalia mensis,

7:701 cum me cornigeris tendentem retia cervis

7:702 vertice de summo semper florentis Hymetti

7:703 lutea mane videt pulsis Aurora tenebris

7:704 invitumque rapit. liceat mihi vera referre

7:705 pace deae: quod sit roseo spectabilis ore,

7:706 quod teneat lucis, teneat confinia noctis,

7:707 nectareis quod alatur aquis, ego Procrin amabam;

7:708 pectore Procris erat, Procris mihi semper in ore.

7:709 sacra tori coitusque novos thalamosque recentes

7:710 primaque deserti referebam foedera lecti:

7:711 mota dea est et "siste tuas, ingrate, querellas;

7:712 Procrin habe!" dixit, "quod si mea provida mens est,

7:713 non habuisse voles." meque illi irata remisit.

7:714 cum redeo mecumque deae memorata retracto,

7:715 esse metus coepit, ne iura iugalia coniunx

7:716 non bene servasset: facies aetasque iubebat

7:717 credere adulterium, prohibebant credere mores;

7:718 sed tamen afueram, sed et haec erat, unde redibam,

7:719 criminis exemplum, sed cuncta timemus amantes.

7:720 quaerere, quod doleam, statuo donisque pudicam

7:721 sollicitare fidem; favet huic Aurora timori

7:722 inmutatque meam (videor sensisse) figuram.

7:723 Palladias ineo non cognoscendus Athenas

7:724 ingrediorque domum; culpa domus ipsa carebat

7:725 castaque signa dabat dominoque erat anxia rapto:

7:726 vix aditus per mille dolos ad Erecthida factus.

7:727 ut vidi, obstipui meditataque paene reliqui

7:728 temptamenta fide; male me, quin vera faterer,

7:729 continui, male, quin, et oportuit, oscula ferrem.

7:730 tristis erat (sed nulla tamen formosior illa

7:731 esse potest tristi) desiderioque dolebat

7:732 coniugis abrepti: tu collige, qualis in illa,

7:733 Phoce, decor fuerit, quam sic dolor ipse decebat!

7:734 quid referam, quotiens temptamina nostra pudici

7:735 reppulerint mores, quotiens "ego" dixerit "uni

7:736 servor; ubicumque est, uni mea gaudia servo."

7:737 cui non ista fide satis experientia sano

7:738 magna foret? non sum contentus et in mea pugno

7:739 vulnera, dum census dare me pro nocte loquendo

7:740 muneraque augendo tandem dubitare coegi.

7:741 exclamo male victor: "adest, mala, fictus adulter!

7:742 verus eram coniunx! me, perfida, teste teneris."

7:743 illa nihil; tacito tantummodo victa pudore

7:744 insidiosa malo cum coniuge limina fugit;

7:745 offensaque mei genus omne perosa virorum

7:746 montibus errabat, studiis operata Dianae.

7:747 tum mihi deserto violentior ignis ad ossa

7:748 pervenit: orabam veniam et peccasse fatebar

7:749 et potuisse datis simili succumbere culpae

7:750 me quoque muneribus, si munera tanta darentur.

7:751 haec mihi confesso, laesum prius ulta pudorem,

7:752 redditur et dulces concorditer exigit annos;

7:753 dat mihi praeterea, tamquam se parva dedisset

7:754 dona, canem munus; quem cum sua traderet illi

7:755 Cynthia, "currendo superabit" dixerat "omnes."

7:756 dat simul et iaculum, manibus quod, cernis, habemus.

7:757 muneris alterius quae sit fortuna, requiris?

7:758 accipe mirandum: novitate movebere facti!

 

7:759 'Carmina Laiades non intellecta priorum

7:760 solverat ingeniis, et praecipitata iacebat

7:761 inmemor ambagum vates obscura suarum:

7:762 protinus Aoniis inmittitur altera Thebis

7:763 [scilicet alma Themis nec talia linquit inulta!]

7:764 pestis, et exitio multi pecorumque suoque

7:765 rurigenae pavere feram; vicina iuventus

7:766 venimus et latos indagine cinximus agros.

7:767 illa levi velox superabat retia saltu

7:768 summaque transibat postarum lina plagarum:

7:769 copula detrahitur canibus, quas illa sequentes

7:770 effugit et coetum non segnior alite ludit.

7:771 poscor et ipse meum consensu Laelapa magno

7:772 (muneris hoc nomen): iamdudum vincula pugnat

7:773 exuere ipse sibi colloque morantia tendit.

7:774 vix bene missus erat, nec iam poteramus, ubi esset,

7:775 scire; pedum calidus vestigia pulvis habebat,

7:776 ipse oculis ereptus erat: non ocior illo

7:777 hasta nec excussae contorto verbere glandes

7:778 nec Gortyniaco calamus levis exit ab arcu.

7:779 collis apex medii subiectis inminet arvis:

7:780 tollor eo capioque novi spectacula cursus,

7:781 quo modo deprendi, modo se subducere ab ipso

7:782 vulnere visa fera est; nec limite callida recto

7:783 in spatiumque fugit, sed decipit ora sequentis

7:784 et redit in gyrum, ne sit suus inpetus hosti:

7:785 inminet hic sequiturque parem similisque tenenti

7:786 non tenet et vanos exercet in aera morsus.

7:787 ad iaculi vertebar opem; quod dextera librat

7:788 dum mea, dum digitos amentis addere tempto,

7:789 lumina deflexi. revocataque rursus eodem

7:790 rettuleram: medio (mirum) duo marmora campo

7:791 adspicio; fugere hoc, illud captare putares.

7:792 scilicet invictos ambo certamine cursus

7:793 esse deus voluit, si quis deus adfuit illis.'

7:794 hactenus, et tacuit; 'iaculo quod crimen in ipso est?'

7:795 Phocus ait; iaculi sic crimina reddidit ille:

 

7:796 'Gaudia principium nostri sunt, Phoce, doloris:

7:797 illa prius referam. iuvat o meminisse beati

7:798 temporis, Aeacide, quo primos rite per annos

7:799 coniuge eram felix, felix erat illa marito.

7:800 mutua cura duos et amor socialis habebat,

7:801 nec Iovis illa meo thalamos praeferret amori,

7:802 nec me quae caperet, non si Venus ipsa veniret,

7:803 ulla erat; aequales urebant pectora flammae.

7:804 sole fere radiis feriente cacumina primis

7:805 venatum in silvas iuvenaliter ire solebam

7:806 nec mecum famuli nec equi nec naribus acres

7:807 ire canes nec lina sequi nodosa solebant:

7:808 tutus eram iaculo; sed cum satiata ferinae

7:809 dextera caedis erat, repetebam frigus et umbras

7:810 et quae de gelidis exibat vallibus aura:

7:811 aura petebatur medio mihi lenis in aestu,

7:812 auram exspectabam, requies erat illa labori.

7:813 "aura" (recordor enim), "venias" cantare solebam,

7:814 "meque iuves intresque sinus, gratissima, nostros,

7:815 utque facis, relevare velis, quibus urimur, aestus!"

7:816 forsitan addiderim (sic me mea fata trahebant),

7:817 blanditias plures et "tu mihi magna voluptas"

7:818 dicere sim solitus, "tu me reficisque fovesque,

7:819 tu facis, ut silvas, ut amem loca sola: meoque

7:820 spiritus iste tuus semper captatur ab ore."

7:821 vocibus ambiguis deceptam praebuit aurem

7:822 nescio quis nomenque aurae tam saepe vocatum

7:823 esse putat nymphae: nympham mihi credit amari.

7:824 criminis extemplo ficti temerarius index

7:825 Procrin adit linguaque refert audita susurra.

7:826 credula res amor est: subito conlapsa dolore,

7:827 ut mihi narratur, cecidit; longoque refecta

7:828 tempore se miseram, se fati dixit iniqui

7:829 deque fide questa est et crimine concita vano,

7:830 quod nihil est, metuit, metuit sine corpore nomen

7:831 et dolet infelix veluti de paelice vera.

7:832 saepe tamen dubitat speratque miserrima falli

7:833 indiciique fidem negat et, nisi viderit ipsa,

7:834 damnatura sui non est delicta mariti.

7:835 postera depulerant Aurorae lumina noctem:

7:836 egredior silvamque peto victorque per herbas

7:837 "aura, veni" dixi "nostroque medere labori!"

7:838 et subito gemitus inter mea verba videbar

7:839 nescio quos audisse; "veni" tamen "optima!" dicens

7:840 fronde levem rursus strepitum faciente caduca

7:841 sum ratus esse feram telumque volatile misi:

7:842 Procris erat medioque tenens in pectore vulnus

7:843 "ei mihi" conclamat! vox est ubi cognita fidae

7:844 coniugis, ad vocem praeceps amensque cucurri.

7:845 semianimem et sparsas foedantem sanguine vestes

7:846 et sua (me miserum!) de vulnere dona trahentem

7:847 invenio corpusque meo mihi carius ulnis

7:848 mollibus attollo scissaque a pectore veste

7:849 vulnera saeva ligo conorque inhibere cruorem

7:850 neu me morte sua sceleratum deserat, oro.

7:851 viribus illa carens et iam moribunda coegit

7:852 haec se pauca loqui: "per nostri foedera lecti

7:853 perque deos supplex oro superosque meosque,

7:854 per si quid merui de te bene perque manentem

7:855 nunc quoque, cum pereo, causam mihi mortis amorem,

7:856 ne thalamis Auram patiare innubere nostris!"

7:857 dixit, et errorem tum denique nominis esse

7:858 et sensi et docui. sed quid docuisse iuvabat?

7:859 labitur, et parvae fugiunt cum sanguine vires,

7:860 dumque aliquid spectare potest, me spectat et in me

7:861 infelicem animam nostroque exhalat in ore;

7:862 sed vultu meliore mori secura videtur.'

 

7:863 Flentibus haec lacrimans heros memorabat, et ecce

7:864 Aeacus ingreditur duplici cum prole novoque

7:865 milite; quem Cephalus cum fortibus accipit armis.

 

 

Metamorphoseon Liber VIII

8:1 Iam nitidum retegente diem noctisque fugante

8:2 tempora Lucifero cadit Eurus, et umida surgunt

8:3 nubila: dant placidi cursum redeuntibus Austri

8:4 Aeacidis Cephaloque; quibus feliciter acti

8:5 ante exspectatum portus tenuere petitos.

8:6 interea Minos Lelegeia litora vastat

8:7 praetemptatque sui vires Mavortis in urbe

8:8 Alcathoi, quam Nisus habet, cui splendidus ostro

8:9 inter honoratos medioque in vertice canos

8:10 crinis inhaerebat, magni fiducia regni.

 

8:11 Sexta resurgebant orientis cornua lunae,

8:12 et pendebat adhuc belli fortuna, diuque

8:13 inter utrumque volat dubiis Victoria pennis.

8:14 regia turris erat vocalibus addita muris,

8:15 in quibus auratam proles Letoia fertur

8:16 deposuisse lyram: saxo sonus eius inhaesit.

8:17 saepe illuc solita est ascendere filia Nisi

8:18 et petere exiguo resonantia saxa lapillo,

8:19 tum cum pax esset; bello quoque saepe solebat

8:20 spectare ex illa rigidi certamina Martis,

8:21 iamque mora belli procerum quoque nomina norat

8:22 armaque equosque habitusque Cydoneasque pharetras;

8:23 noverat ante alios faciem ducis Europaei,

8:24 plus etiam, quam nosse sat est: hac iudice Minos,

8:25 seu caput abdiderat cristata casside pennis,

8:26 in galea formosus erat; seu sumpserat aere

8:27 fulgentem clipeum, clipeum sumpsisse decebat;

8:28 torserat adductis hastilia lenta lacertis:

8:29 laudabat virgo iunctam cum viribus artem;

8:30 inposito calamo patulos sinuaverat arcus:

8:31 sic Phoebum sumptis iurabat stare sagittis;

8:32 cum vero faciem dempto nudaverat aere

8:33 purpureusque albi stratis insignia pictis

8:34 terga premebat equi spumantiaque ora regebat,

8:35 vix sua, vix sanae virgo Niseia compos

8:36 mentis erat: felix iaculum, quod tangeret ille,

8:37 quaeque manu premeret, felicia frena vocabat.

8:38 impetus est illi, liceat modo, ferre per agmen

8:39 virgineos hostile gradus, est impetus illi

8:40 turribus e summis in Cnosia mittere corpus

8:41 castra vel aeratas hosti recludere portas,

8:42 vel siquid Minos aliud velit. utque sedebat

8:43 candida Dictaei spectans tentoria regis,

8:44 'laeter,' ait 'doleamne geri lacrimabile bellum,

8:45 in dubio est; doleo, quod Minos hostis amanti est.

8:46 sed nisi bella forent, numquam mihi cognitus esset!

8:47 me tamen accepta poterat deponere bellum

8:48 obside: me comitem, me pacis pignus haberet.

8:49 si quae te peperit, talis, pulcherrime regum,

8:50 qualis es ipse, fuit, merito deus arsit in illa.

8:51 o ego ter felix, si pennis lapsa per auras

8:52 Cnosiaci possem castris insistere regis

8:53 fassaque me flammasque meas, qua dote, rogarem,

8:54 vellet emi, tantum patrias ne posceret arces!

8:55 nam pereant potius sperata cubilia, quam sim

8:56 proditione potens!∆quamvis saepe utile vinci

8:57 victoris placidi fecit clementia multis.

8:58 iusta gerit certe pro nato bella perempto:

8:59 et causaque valet causamque tuentibus armis.

8:60 at, puto, vincemur; qui si manet exitus urbem,

8:61 cur suus haec illi reseret mea moenia Mavors

8:62 et non noster amor? melius sine caede moraque

8:63 inpensaque sui poterit superare cruoris.

8:64 non metuam certe, ne quis tua pectora, Minos,

8:65 vulneret inprudens: quis enim tam durus, ut in te

8:66 derigere inmitem non inscius audeat hastam?

8:67 coepta placent, et stat sententia tradere mecum

8:68 dotalem patriam finemque inponere bello;

8:69 verum velle parum est! aditus custodia servat,

8:70 claustraque portarum genitor tenet: hunc ego solum

8:71 infelix timeo, solus mea vota moratur.

8:72 di facerent, sine patre forem! sibi quisque profecto

8:73 est deus: ignavis precibus Fortuna repugnat.

8:74 altera iamdudum succensa cupidine tanto

8:75 perdere gauderet, quodcumque obstaret amori.

8:76 et cur ulla foret me fortior? ire per ignes

8:77 et gladios ausim; nec in hoc tamen ignibus ullis

8:78 aut gladiis opus est, opus est mihi crine paterno.

8:79 illa mihi est auro pretiosior, illa beatam

8:80 purpura me votique mei factura potentem.'

 

8:81 Talia dicenti curarum maxima nutrix

8:82 nox intervenit, tenebrisque audacia crevit.

8:83 prima quies aderat, qua curis fessa diurnis

8:84 pectora somnus habet: thalamos taciturna paternos

8:85 intrat et (heu facinus!) fatali nata parentem

8:86 crine suum spoliat praedaque potita nefanda

8:87 per medios hostes (meriti fiducia tanta est)

8:88 pervenit ad regem; quem sic adfata paventem est:

8:89 'suasit amor facinus: proles ego regia Nisi

8:90 Scylla tibi trado patriaeque meosque penates;

8:91 praemia nulla peto nisi te: cape pignus amoris

8:92 purpureum crinem nec me nunc tradere crinem,

8:93 sed patrium tibi crede caput!' scelerataque dextra

8:94 munera porrexit; Minos porrecta refugit

8:95 turbatusque novi respondit imagine facti:

8:96 'di te summoveant, o nostri infamia saecli,

8:97 orbe suo, tellusque tibi pontusque negetur!

8:98 certe ego non patiar Iovis incunabula, Creten,

8:99 qui meus est orbis, tantum contingere monstrum.'

 

8:100 Dixit, et ut leges captis iustissimus auctor

8:101 hostibus inposuit, classis retinacula solvi

8:102 iussit et aeratas impelli remige puppes.

8:103 Scylla freto postquam deductas nare carinas

8:104 nec praestare ducem sceleris sibi praemia vidit,

8:105 consumptis precibus violentam transit in iram

8:106 intendensque manus passis furibunda capillis

8:107 'quo fugis' exclamat 'meritorum auctore relicta,

8:108 o patriae praelate meae, praelate parenti?

8:109 quo fugis, inmitis, cuius victoria nostrum

8:110 et scelus et meritum est? nec te data munera, nec te

8:111 noster amor movit, nec quod spes omnis in unum

8:112 te mea congesta est? nam quo deserta revertar?

8:113 in patriam? superata iacet! sed finge manere:

8:114 proditione mea clausa est mihi! patris ad ora?

8:115 quem tibi donavi? cives odere merentem,

8:116 finitimi exemplum metuunt: exponimur orbae

8:117 terrarum, nobis ut Crete sola pateret.

8:118 hac quoque si prohibes et nos, ingrate, relinquis,

8:119 non genetrix Europa tibi est, sed inhospita Syrtis,

8:120 Armeniae tigres austroque agitata Charybdis.

8:121 Nec Iove tu natus, nec mater imagine tauri

8:122 ducta tua est: generis falsa est ea fabula! verus,

8:123 [et ferus et captus nullius amore iuvencae]

8:124 qui te progenuit, taurus fuit. exige poenas,

8:125 Nise pater! gaudete malis, modo prodita, nostris,

8:126 moenia! nam, fateor, merui et sum digna perire.

8:127 sed tamen ex illis aliquis, quos impia laesi,

8:128 me perimat! cur, qui vicisti crimine nostro,

8:129 insequeris crimen? scelus hoc patriaeque patrique est,

8:130 officium tibi sit! te vere coniuge digna est,

8:131 quae torvum ligno decepit adultera taurum

8:132 discordemque utero fetum tulit. ecquid ad aures

8:133 perveniunt mea dicta tuas, an inania venti

8:134 verba ferunt idemque tuas, ingrate, carinas?

8:135 iam iam Pasiphaen non est mirabile taurum

8:136 praeposuisse tibi: tu plus feritatis habebas.

8:137 me miseram! properare iubet! divulsaque remis

8:138 unda sonat, mecumque simul mea terra recedit.

8:139 nil agis, o frustra meritorum oblite meorum:

8:140 insequar invitum puppimque amplexa recurvam

8:141 per freta longa trahar.' Vix dixerat, insilit undis

8:142 consequiturque rates faciente cupidine vires

8:143 Cnosiacaeque haeret comes invidiosa carinae.

8:144 quam pater ut vidit (nam iam pendebat in aura

8:145 et modo factus erat fulvis haliaeetus alis),

8:146 ibat, ut haerentem rostro laceraret adunco;

8:147 illa metu puppim dimisit, et aura cadentem

8:148 sustinuisse levis, ne tangeret aequora, visa est.

8:149 pluma subit palmis: in avem mutata vocatur

8:150 Ciris et a tonso est hoc nomen adepta capillo.

 

8:151 Vota Iovi Minos taurorum corpora centum

8:152 solvit, ut egressus ratibus Curetida terram

8:153 contigit, et spoliis decorata est regia fixis.

8:154 creverat obprobrium generis, foedumque patebat

8:155 matris adulterium monstri novitate biformis;

8:156 destinat hunc Minos thalamo removere pudorem

8:157 multiplicique domo caecisque includere tectis.

8:158 Daedalus ingenio fabrae celeberrimus artis

8:159 ponit opus turbatque notas et lumina flexum

8:160 ducit in errorem variarum ambage viarum.

8:161 non secus ac liquidus Phrygiis Maeandros in arvis

8:162 ludit et ambiguo lapsu refluitque fluitque

8:163 occurrensque sibi venturas aspicit undas

8:164 et nunc ad fontes, nunc ad mare versus apertum

8:165 incertas exercet aquas: ita Daedalus implet

8:166 innumeras errore vias vixque ipse reverti

8:167 ad limen potuit: tanta est fallacia tecti.

 

8:168 Quo postquam geminam tauri iuvenisque figuram

8:169 clausit, et Actaeo bis pastum sanguine monstrum

8:170 tertia sors annis domuit repetita novenis,

8:171 utque ope virginea nullis iterata priorum

8:172 ianua difficilis filo est inventa relecto,

8:173 protinus Aegides rapta Minoide Diam

8:174 vela dedit comitemque suam crudelis in illo

8:175 litore destituit; desertae et multa querenti

8:176 amplexus et opem Liber tulit, utque perenni

8:177 sidere clara foret, sumptam de fronte coronam

8:178 inmisit caelo: tenues volat illa per auras

8:179 dumque volat, gemmae nitidos vertuntur in ignes

8:180 consistuntque loco specie remanente coronae,

8:181 qui medius Nixique genu est Anguemque tenentis.

 

8:182 Daedalus interea Creten longumque perosus

8:183 exilium tactusque loci natalis amore

8:184 clausus erat pelago. 'terras licet' inquit 'et undas

8:185 obstruat: et caelum certe patet; ibimus illac:

8:186 omnia possideat, non possidet aera Minos.'

8:187 dixit et ignotas animum dimittit in artes

8:188 naturamque novat. nam ponit in ordine pennas

8:189 a minima coeptas, longam breviore sequenti,

8:190 ut clivo crevisse putes: sic rustica quondam

8:191 fistula disparibus paulatim surgit avenis;

8:192 tum lino medias et ceris alligat imas

8:193 atque ita conpositas parvo curvamine flectit,

8:194 ut veras imitetur aves. puer Icarus una

8:195 stabat et, ignarus sua se tractare pericla,

8:196 ore renidenti modo, quas vaga moverat aura,

8:197 captabat plumas, flavam modo pollice ceram

8:198 mollibat lusuque suo mirabile patris

8:199 impediebat opus. postquam manus ultima coepto

8:200 inposita est, geminas opifex libravit in alas

8:201 ipse suum corpus motaque pependit in aura;

8:202 instruit et natum 'medio' que 'ut limite curras,

8:203 Icare,' ait 'moneo, ne, si demissior ibis,

8:204 unda gravet pennas, si celsior, ignis adurat:

8:205 inter utrumque vola. nec te spectare Booten

8:206 aut Helicen iubeo strictumque Orionis ensem:

8:207 me duce carpe viam!' pariter praecepta volandi

8:208 tradit et ignotas umeris accommodat alas.

8:209 inter opus monitusque genae maduere seniles,

8:210 et patriae tremuere manus; dedit oscula nato

8:211 non iterum repetenda suo pennisque levatus

8:212 ante volat comitique timet, velut ales, ab alto

8:213 quae teneram prolem produxit in aera nido,

8:214 hortaturque sequi damnosasque erudit artes

8:215 et movet ipse suas et nati respicit alas.

8:216 hos aliquis tremula dum captat harundine pisces,

8:217 aut pastor baculo stivave innixus arator

8:218 vidit et obstipuit, quique aethera carpere possent,

8:219 credidit esse deos. et iam Iunonia laeva

8:220 parte Samos (fuerant Delosque Parosque relictae)

8:221 dextra Lebinthos erat fecundaque melle Calymne,

8:222 cum puer audaci coepit gaudere volatu

8:223 deseruitque ducem caelique cupidine tractus

8:224 altius egit iter. rapidi vicinia solis

8:225 mollit odoratas, pennarum vincula, ceras;

8:226 tabuerant cerae: nudos quatit ille lacertos,

8:227 remigioque carens non ullas percipit auras,

8:228 oraque caerulea patrium clamantia nomen

8:229 excipiuntur aqua, quae nomen traxit ab illo.

8:230 at pater infelix, nec iam pater, 'Icare,' dixit,

8:231 'Icare,' dixit 'ubi es? qua te regione requiram?'

8:232 'Icare' dicebat: pennas aspexit in undis

8:233 devovitque suas artes corpusque sepulcro

8:234 condidit, et tellus a nomine dicta sepulti.

 

8:235 Hunc miseri tumulo ponentem corpora nati

8:236 garrula limoso prospexit ab elice perdix

8:237 et plausit pennis testataque gaudia cantu est,

8:238 unica tunc volucris nec visa prioribus annis,

8:239 factaque nuper avis longum tibi, Daedale, crimen.

8:240 namque huic tradiderat, fatorum ignara, docendam

8:241 progeniem germana suam, natalibus actis

8:242 bis puerum senis, animi ad praecepta capacis;

8:243 ille etiam medio spinas in pisce notatas

8:244 traxit in exemplum ferroque incidit acuto

8:245 perpetuos dentes et serrae repperit usum;

8:246 primus et ex uno duo ferrea bracchia nodo

8:247 vinxit, ut aequali spatio distantibus illis

8:248 altera pars staret, pars altera duceret orbem.

8:249 Daedalus invidit sacraque ex arce Minervae

8:250 praecipitem misit, lapsum mentitus; at illum,

8:251 quae favet ingeniis, excepit Pallas avemque

8:252 reddidit et medio velavit in aere pennis,

8:253 sed vigor ingenii quondam velocis in alas

8:254 inque pedes abiit; nomen, quod et ante, remansit.

8:255 non tamen haec alte volucris sua corpora tollit,

8:256 nec facit in ramis altoque cacumine nidos:

8:257 propter humum volitat ponitque in saepibus ova

8:258 antiquique memor metuit sublimia casus.

 

8:259 Iamque fatigatum tellus Aetnaea tenebat

8:260 Daedalon, et sumptis pro supplice Cocalus armis

8:261 mitis habebatur; iam lamentabile Athenae

8:262 pendere desierant Thesea laude tributum:

8:263 templa coronantur, bellatricemque Minervam

8:264 cum Iove disque vocant aliis, quos sanguine voto

8:265 muneribusque datis et acerris turis honorant;

8:266 sparserat Argolicas nomen vaga fama per urbes

8:267 Theseos, et populi, quos dives Achaia cepit,

8:268 huius opem magnis inploravere periclis,

8:269 huius opem Calydon, quamvis Meleagron haberet,

8:270 sollicita supplex petiit prece: causa petendi

8:271 sus erat, infestae famulus vindexque Dianae.

8:272 Oenea namque ferunt pleni successibus anni

8:273 primitias frugum Cereri, sua vina Lyaeo,

8:274 Palladios flavae latices libasse Minervae;

8:275 coeptus ab agricolis superos pervenit ad omnes

8:276 ambitiosus honor: solas sine ture relictas

8:277 praeteritae cessasse ferunt Latoidos aras.

8:278 tangit et ira deos. 'at non inpune feremus,

8:279 quaeque inhonoratae, non et dicemur inultae'

8:280 inquit, et Olenios ultorem spreta per agros

8:281 misit aprum, quanto maiores herbida tauros

8:282 non habet Epiros, sed habent Sicula arva minores:

8:283 sanguine et igne micant oculi, riget horrida cervix,

8:284 et setae similes rigidis hastilibus horrent:

8:285 fervida cum rauco latos stridore per armos

8:286 spuma fluit, dentes aequantur dentibus Indis,

8:287 fulmen ab ore venit, frondes afflatibus ardent.

8:288 is modo crescentes segetes proculcat in herba,

8:289 nunc matura metit fleturi vota coloni

8:290 et Cererem in spicis intercipit: area frustra

8:291 et frustra exspectant promissas horrea messes.

8:292 sternuntur gravidi longo cum palmite fetus

8:293 bacaque cum ramis semper frondentis olivae.

8:294 saevit et in pecudes: non has pastorve canisve,

8:295 non armenta truces possunt defendere tauri.

8:296 diffugiunt populi nec se nisi moenibus urbis

8:297 esse putant tutos, donec Meleagros et una

8:298 lecta manus iuvenum coiere cupidine laudis:

8:299 Tyndaridae gemini, praestantes caestibus alter,

8:300 alter equo, primaeque ratis molitor Iason,

8:301 et cum Pirithoo, felix concordia, Theseus,

8:302 et duo Thestiadae prolesque Aphareia, Lynceus

8:303 et velox Idas, et iam non femina Caeneus,

8:304 Leucippusque ferox iaculoque insignis Acastus

8:305 Hippothousque Dryasque et cretus Amyntore Phoenix

8:306 Actoridaeque pares et missus ab Elide Phyleus.

8:307 nec Telamon aberat magnique creator Achillis

8:308 cumque Pheretiade et Hyanteo Iolao

8:309 inpiger Eurytion et cursu invictus Echion

8:310 Naryciusque Lelex Panopeusque Hyleusque feroxque

8:311 Hippasus et primis etiamnum Nestor in annis,

8:312 et quos Hippocoon antiquis misit Amyclis,

8:313 Penelopaeque socer cum Parrhasio Ancaeo,

8:314 Ampycidesque sagax et adhuc a coniuge tutus

8:315 Oeclides nemorisque decus Tegeaea Lycaei:

8:316 rasilis huic summam mordebat fibula vestem,

8:317 crinis erat simplex, nodum conlectus in unum,

8:318 ex umero pendens resonabat eburnea laevo

8:319 telorum custos, arcum quoque laeva tenebat;

8:320 talis erat cultu, facies, quam dicere vere

8:321 virgineam in puero, puerilem in virgine possis.

8:322 hanc pariter vidit, pariter Calydonius heros

8:323 optavit renuente deo flammasque latentes

8:324 hausit et 'o felix, siquem dignabitur' inquit

8:325 'ista virum!' nec plura sinit tempusque pudorque

8:326 dicere: maius opus magni certaminis urguet.

 

8:327 Silva frequens trabibus, quam nulla ceciderat aetas,

8:328 incipit a plano devexaque prospicit arva:

8:329 quo postquam venere viri, pars retia tendunt,

8:330 vincula pars adimunt canibus, pars pressa sequuntur

8:331 signa pedum, cupiuntque suum reperire periclum.

8:332 concava vallis erat, quo se demittere rivi

8:333 adsuerant pluvialis aquae; tenet ima lacunae

8:334 lenta salix ulvaeque leves iuncique palustres

8:335 viminaque et longa parvae sub harundine cannae:

8:336 hinc aper excitus medios violentus in hostes

8:337 fertur, ut excussis elisi nubibus ignes.

8:338 sternitur incursu nemus, et propulsa fragorem

8:339 silva dat: exclamant iuvenes praetentaque forti

8:340 tela tenent dextra lato vibrantia ferro.

8:341 ille ruit spargitque canes, ut quisque furenti

8:342 obstat, et obliquo latrantes dissipat ictu.

8:343 cuspis Echionio primum contorta lacerto

8:344 vana fuit truncoque dedit leve vulnus acerno;

8:345 proxima, si nimiis mittentis viribus usa

8:346 non foret, in tergo visa est haesura petito:

8:347 longius it; auctor teli Pagasaeus Iason.

8:348 'Phoebe,' ait Ampycides, 'si te coluique coloque,

8:349 da mihi, quod petitur, certo contingere telo!'

8:350 qua potuit, precibus deus adnuit: ictus ab illo est,

8:351 sed sine vulnere aper: ferrum Diana volanti

8:352 abstulerat iaculo; lignum sine acumine venit.

8:353 ira feri mota est, nec fulmine lenius arsit:

8:354 emicat ex oculis, spirat quoque pectore flamma,

8:355 utque volat moles adducto concita nervo,

8:356 cum petit aut muros aut plenas milite turres,

8:357 in iuvenes certo sic impete vulnificus sus

8:358 fertur et Hippalmon Pelagonaque, dextra tuentes

8:359 cornua, prosternit: socii rapuere iacentes;

8:360 at non letiferos effugit Enaesimus ictus

8:361 Hippocoonte satus: trepidantem et terga parantem

8:362 vertere succiso liquerunt poplite nervi.

8:363 forsitan et Pylius citra Troiana perisset

8:364 tempora, sed sumpto posita conamine ab hasta

8:365 arboris insiluit, quae stabat proxima, ramis

8:366 despexitque, loco tutus, quem fugerat, hostem.

8:367 dentibus ille ferox in querno stipite tritis

8:368 inminet exitio fidensque recentibus armis

8:369 Eurytidae magni rostro femur hausit adunco.

8:370 at gemini, nondum caelestia sidera, fratres,

8:371 ambo conspicui, nive candidioribus ambo

8:372 vectabantur equis, ambo vibrata per auras

8:373 hastarum tremulo quatiebant spicula motu.

8:374 vulnera fecissent, nisi saetiger inter opacas

8:375 nec iaculis isset nec equo loca pervia silvas.

8:376 persequitur Telamon studioque incautus eundi

8:377 pronus ab arborea cecidit radice retentus.

8:378 dum levat hunc Peleus, celerem Tegeaea sagittam

8:379 inposuit nervo sinuatoque expulit arcu:

8:380 fixa sub aure feri summum destrinxit harundo

8:381 corpus et exiguo rubefecit sanguine saetas;

8:382 nec tamen illa sui successu laetior ictus

8:383 quam Meleagros erat: primus vidisse putatur

8:384 et primus sociis visum ostendisse cruorem

8:385 et 'meritum' dixisse 'feres virtutis honorem.'

8:386 erubuere viri seque exhortantur et addunt

8:387 cum clamore animos iaciuntque sine ordine tela:

8:388 turba nocet iactis et, quos petit, impedit ictus.

8:389 ecce furens contra sua fata bipennifer Arcas

8:390 'discite, femineis quid tela virilia praestent,

8:391 o iuvenes, operique meo concedite!' dixit.

8:392 'ipsa suis licet hunc Latonia protegat armis,

8:393 invita tamen hunc perimet mea dextra Diana.'

8:394 talia magniloquo tumidus memoraverat ore

8:395 ancipitemque manu tollens utraque securim

8:396 institerat digitis pronos suspensus in ictus:

8:397 occupat audentem, quaque est via proxima leto,

8:398 summa ferus geminos derexit ad inguina dentes.

8:399 concidit Ancaeus glomerataque sanguine multo

8:400 viscera lapsa fluunt: madefacta est terra cruore.

8:401 ibat in adversum proles Ixionis hostem

8:402 Pirithous valida quatiens venabula dextra;

8:403 cui 'procul' Aegides 'o me mihi carior' inquit

8:404 'pars animae consiste meae! licet eminus esse

8:405 fortibus: Ancaeo nocuit temeraria virtus.'

8:406 dixit et aerata torsit grave cuspide cornum;

8:407 quo bene librato votique potente futuro

8:408 obstitit aesculea frondosus ab arbore ramus.

8:409 misit et Aesonides iaculum: quod casus ab illo

8:410 vertit in inmeriti fatum latrantis et inter

8:411 ilia coniectum tellure per ilia fixum est.

8:412 at manus Oenidae variat, missisque duabus

8:413 hasta prior terra, medio stetit altera tergo.

8:414 nec mora, dum saevit, dum corpora versat in orbem

8:415 stridentemque novo spumam cum sanguine fundit,

8:416 vulneris auctor adest hostemque inritat ad iram

8:417 splendidaque adversos venabula condit in armos.

8:418 gaudia testantur socii clamore secundo

8:419 victricemque petunt dextrae coniungere dextram

8:420 inmanemque ferum multa tellure iacentem

8:421 mirantes spectant neque adhuc contingere tutum

8:422 esse putant, sed tela tamen sua quisque cruentat.

 

8:423 Ipse pede inposito caput exitiabile pressit

8:424 atque ita 'sume mei spolium, Nonacria, iuris,'

8:425 dixit 'et in partem veniat mea gloria tecum.'

8:426 protinus exuvias rigidis horrentia saetis

8:427 terga dat et magnis insignia dentibus ora.

8:428 illi laetitiae est cum munere muneris auctor;

8:429 invidere alii, totoque erat agmine murmur.

8:430 e quibus ingenti tendentes bracchia voce

8:431 'pone age nec titulos intercipe, femina, nostros,'

8:432 Thestiadae clamant, 'nec te fiducia formae

8:433 decipiat, ne sit longe tibi captus amore

8:434 auctor,' et huic adimunt munus, ius muneris illi.

8:435 non tulit et tumida frendens Mavortius ira

8:436 'discite, raptores alieni' dixit 'honoris,

8:437 facta minis quantum distent,' hausitque nefando

8:438 pectora Plexippi nil tale timentia ferro.

8:439 Toxea, quid faciat, dubium pariterque volentem

8:440 ulcisci fratrem fraternaque fata timentem

8:441 haud patitur dubitare diu calidumque priori

8:442 caede recalfecit consorti sanguine telum.

 

8:443 Dona deum templis nato victore ferebat,

8:444 cum videt exstinctos fratres Althaea referri.

8:445 quae plangore dato maestis clamoribus urbem

8:446 inplet et auratis mutavit vestibus atras;

8:447 at simul est auctor necis editus, excidit omnis

8:448 luctus et a lacrimis in poenae versus amorem est.

 

8:449 Stipes erat, quem, cum partus enixa iaceret

8:450 Thestias, in flammam triplices posuere sorores

8:451 staminaque inpresso fatalia pollice nentes

8:452 'tempora' dixerunt 'eadem lignoque tibique,

8:453 o modo nate, damus.' quo postquam carmine dicto

8:454 excessere deae, flagrantem mater ab igne

8:455 eripuit ramum sparsitque liquentibus undis.

8:456 ille diu fuerat penetralibus abditus imis

8:457 servatusque tuos, iuvenis, servaverat annos.

8:458 protulit hunc genetrix taedasque et fragmina poni

8:459 imperat et positis inimicos admovet ignes.

8:460 tum conata quater flammis inponere ramum

8:461 coepta quater tenuit: pugnat materque sororque,

8:462 et diversa trahunt unum duo nomina pectus.

8:463 saepe metu sceleris pallebant ora futuri,

8:464 saepe suum fervens oculis dabat ira ruborem,

8:465 et modo nescio quid similis crudele minanti

8:466 vultus erat, modo quem misereri credere posses;

8:467 cumque ferus lacrimas animi siccaverat ardor,

8:468 inveniebantur lacrimae tamen, utque carina,

8:469 quam ventus ventoque rapit contrarius aestus,

8:470 vim geminam sentit paretque incerta duobus,

8:471 Thestias haud aliter dubiis affectibus errat

8:472 inque vices ponit positamque resuscitat iram.

8:473 incipit esse tamen melior germana parente

8:474 et consanguineas ut sanguine leniat umbras,

8:475 inpietate pia est. nam postquam pestifer ignis

8:476 convaluit, 'rogus iste cremet mea viscera' dixit,

8:477 utque manu dira lignum fatale tenebat,

8:478 ante sepulcrales infelix adstitit aras

8:479 'poenarum' que 'deae triplices, furialibus,' inquit

8:480 'Eumenides, sacris vultus advertite vestros!

8:481 ulciscor facioque nefas; mors morte pianda est,

8:482 in scelus addendum scelus est, in funera funus:

8:483 per coacervatos pereat domus inpia luctus!

8:484 an felix Oeneus nato victore fruetur,

8:485 Thestius orbus erit? melius lugebitis ambo.

8:486 vos modo, fraterni manes animaeque recentes,

8:487 officium sentite meum magnoque paratas

8:488 accipite inferias, uteri mala pignora nostri!

8:489 ei mihi! quo rapior? fratres, ignoscite matri!

8:490 deficiunt ad coepta manus: meruisse fatemur

8:491 illum, cur pereat; mortis mihi displicet auctor.

8:492 ergo inpune feret vivusque et victor et ipso

8:493 successu tumidus regnum Calydonis habebit,

8:494 vos cinis exiguus gelidaeque iacebitis umbrae?

8:495 haud equidem patiar: pereat sceleratus et ille

8:496 spemque patris regnumque trahat patriaeque ruinam!

8:497 mens ubi materna est? ubi sunt pia iura parentum

8:498 et quos sustinui bis mensum quinque labores?

8:499 o utinam primis arsisses ignibus infans,

8:500 idque ego passa forem! vixisti munere nostro;

8:501 nunc merito moriere tuo! cape praemia facti

8:502 bisque datam, primum partu, mox stipite rapto,

8:503 redde animam vel me fraternis adde sepulcris!

8:504 et cupio et nequeo. quid agam? modo vulnera fratrum

8:505 ante oculos mihi sunt et tantae caedis imago,

8:506 nunc animum pietas maternaque nomina frangunt.

8:507 me miseram! male vincetis, sed vincite, fratres,

8:508 dummodo, quae dedero vobis, solacia vosque

8:509 ipsa sequar!' dixit dextraque aversa trementi

8:510 funereum torrem medios coniecit in ignes:

8:511 aut dedit aut visus gemitus est ipse dedisse

8:512 stipes, ut invitis conreptus ab ignibus arsit.

 

8:513 Inscius atque absens flamma Meleagros ab illa

8:514 uritur et caecis torreri viscera sentit

8:515 ignibus ac magnos superat virtute dolores.

8:516 quod tamen ignavo cadat et sine sanguine leto,

8:517 maeret et Ancaei felicia vulnera dicit

8:518 grandaevumque patrem fratresque piasque sorores

8:519 cum gemitu sociamque tori vocat ore supremo,

8:520 forsitan et matrem. crescunt ignisque dolorque

8:521 languescuntque iterum; simul est exstinctus uterque,

8:522 inque leves abiit paulatim spiritus auras

8:523 paulatim cana prunam velante favilla.

 

8:524 Alta iacet Calydon: lugent iuvenesque senesque,

8:525 vulgusque proceresque gemunt, scissaeque capillos

8:526 planguntur matres Calydonides Eueninae;

8:527 pulvere canitiem genitor vultusque seniles

8:528 foedat humi fusus spatiosumque increpat aevum.

8:529 nam de matre manus diri sibi conscia facti

8:530 exegit poenas acto per viscera ferro.

8:531 non mihi si centum deus ora sonantia linguis

8:532 ingeniumque capax totumque Helicona dedisset,

8:533 tristia persequerer miserarum fata sororum.

8:534 inmemores decoris liventia pectora tundunt,

8:535 dumque manet corpus, corpus refoventque foventque,

8:536 oscula dant ipsi, posito dant oscula lecto.

8:537 post cinerem cineres haustos ad pectora pressant

8:538 adfusaeque iacent tumulo signataque saxo

8:539 nomina conplexae lacrimas in nomina fundunt.

8:540 quas Parthaoniae tandem Latonia clade

8:541 exsatiata domus praeter Gorgenque nurumque

8:542 nobilis Alcmenae natis in corpore pennis

8:543 adlevat et longas per bracchia porrigit alas

8:544 corneaque ora facit versasque per aera mittit.

 

8:545 Interea Theseus sociati parte laboris

8:546 functus Erectheas Tritonidos ibat ad arces.

8:547 clausit iter fecitque moras Achelous eunti

8:548 imbre tumens: 'succede meis,' ait 'inclite, tectis,

8:549 Cecropide, nec te committe rapacibus undis:

8:550 ferre trabes solidas obliquaque volvere magno

8:551 murmure saxa solent. vidi contermina ripae

8:552 cum gregibus stabula alta trahi; nec fortibus illic

8:553 profuit armentis nec equis velocibus esse.

8:554 multa quoque hic torrens nivibus de monte solutis

8:555 corpora turbineo iuvenalia vertice mersit.

8:556 tutior est requies, solito dum flumina currant

8:557 limite, dum tenues capiat suus alveus undas.'

8:558 adnuit Aegides 'utar,' que 'Acheloe, domoque

8:559 consilioque tuo' respondit; et usus utroque est.

8:560 pumice multicavo nec levibus atria tophis

8:561 structa subit: molli tellus erat umida musco,

8:562 summa lacunabant alterno murice conchae.

8:563 iamque duas lucis partes Hyperione menso

8:564 discubuere toris Theseus comitesque laborum,

8:565 hac Ixionides, illa Troezenius heros

8:566 parte Lelex, raris iam sparsus tempora canis,

8:567 quosque alios parili fuerat dignatus honore

8:568 Amnis Acarnanum, laetissimus hospite tanto.

8:569 protinus adpositas nudae vestigia nymphae

8:570 instruxere epulis mensas dapibusque remotis

8:571 in gemma posuere merum. tum maximus heros,

8:572 aequora prospiciens oculis subiecta, 'quis' inquit

8:573 'ille locus?' (digitoque ostendit) 'et insula nomen

8:574 quod gerit illa, doce, quamquam non una videtur!'

8:575 Amnis ad haec 'non est' inquit 'quod cernitis unum:

8:576 quinque iacent terrae; spatium discrimina fallit.

8:577 quoque minus spretae factum mirere Dianae,

8:578 naides hae fuerant, quae cum bis quinque iuvencos

8:579 mactassent rurisque deos ad sacra vocassent,

8:580 inmemores nostri festas duxere choreas.

8:581 intumui, quantusque feror, cum plurimus umquam,

8:582 tantus eram, pariterque animis inmanis et undis

8:583 a silvis silvas et ab arvis arva revelli

8:584 cumque loco nymphas, memores tum denique nostri,

8:585 in freta provolvi. fluctus nosterque marisque

8:586 continuam diduxit humum partesque resolvit

8:587 in totidem, mediis quot cernis Echinadas undis.

8:588 ut tamen ipse vides, procul, en procul una recessit

8:589 insula, grata mihi; Perimelen navita dicit:

8:590 huic ego virgineum dilectae nomen ademi;

8:591 quod pater Hippodamas aegre tulit inque profundum

8:592 propulit e scopulo periturae corpora natae.

8:593 excepi nantemque ferens "o proxima mundi

8:594 regna vagae" dixi "sortite, Tridentifer, undae,

8:595 adfer opem, mersaeque, precor, feritate paterna

8:596 da, Neptune, locum, vel sit locus ipsa licebit!"

8:597 dum loquor, amplexa est artus nova terra natantes

8:598 et gravis increvit mutatis insula membris.'

 

8:599 Amnis ab his tacuit. factum mirabile cunctos

8:600 moverat: inridet credentes, utque deorum

8:601 spretor erat mentisque ferox, Ixione natus

8:602 'ficta refers nimiumque putas, Acheloe, potentes

8:603 esse deos,' dixit 'si dant adimuntque figuras.'

8:604 obstipuere omnes nec talia dicta probarunt,

8:605 ante omnesque Lelex animo maturus et aevo,

8:606 sic ait: 'inmensa est finemque potentia caeli

8:607 non habet, et quicquid superi voluere, peractum est,

8:608 quoque minus dubites, tiliae contermina quercus

8:609 collibus est Phrygiis modico circumdata muro;

8:610 ipse locum vidi; nam me Pelopeia Pittheus

8:611 misit in arva suo quondam regnata parenti.

8:612 haud procul hinc stagnum est, tellus habitabilis olim,

8:613 nunc celebres mergis fulicisque palustribus undae;

8:614 Iuppiter huc specie mortali cumque parente

8:615 venit Atlantiades positis caducifer alis.

8:616 mille domos adiere locum requiemque petentes,

8:617 mille domos clausere serae; tamen una recepit,

8:618 parva quidem, stipulis et canna tecta palustri,

8:619 sed pia Baucis anus parilique aetate Philemon

8:620 illa sunt annis iuncti iuvenalibus, illa

8:621 consenuere casa paupertatemque fatendo

8:622 effecere levem nec iniqua mente ferendo;

8:623 nec refert, dominos illic famulosne requiras:

8:624 tota domus duo sunt, idem parentque iubentque.

8:625 ergo ubi caelicolae parvos tetigere penates

8:626 summissoque humiles intrarunt vertice postes,

8:627 membra senex posito iussit relevare sedili;

8:628 cui superiniecit textum rude sedula Baucis

8:629 inque foco tepidum cinerem dimovit et ignes

8:630 suscitat hesternos foliisque et cortice sicco

8:631 nutrit et ad flammas anima producit anili

8:632 multifidasque faces ramaliaque arida tecto

8:633 detulit et minuit parvoque admovit aeno,

8:634 quodque suus coniunx riguo conlegerat horto,

8:635 truncat holus foliis; furca levat ille bicorni

8:636 sordida terga suis nigro pendentia tigno

8:637 servatoque diu resecat de tergore partem

8:638 exiguam sectamque domat ferventibus undis.

8:639 interea medias fallunt sermonibus horas

8:640 concutiuntque torum de molli fluminis ulva

8:641 inpositum lecto sponda pedibusque salignis.

8:642 vestibus hunc velant, quas non nisi tempore festo

8:643 sternere consuerant, sed et haec vilisque vetusque

8:644 vestis erat, lecto non indignanda saligno.

8:645 adcubuere dei. mensam succincta tremensque

8:646 ponit anus, mensae sed erat pes tertius inpar:

8:647 testa parem fecit; quae postquam subdita clivum

8:648 sustulit, aequatam mentae tersere virentes.

8:649 ponitur hic bicolor sincerae baca Minervae

8:650 conditaque in liquida corna autumnalia faece

8:651 intibaque et radix et lactis massa coacti

8:652 ovaque non acri leviter versata favilla,

8:653 omnia fictilibus. post haec caelatus eodem

8:654 sistitur argento crater fabricataque fago

8:655 pocula, qua cava sunt, flaventibus inlita ceris;

8:656 parva mora est, epulasque foci misere calentes,

8:657 nec longae rursus referuntur vina senectae

8:658 dantque locum mensis paulum seducta secundis:

8:659 hic nux, hic mixta est rugosis carica palmis

8:660 prunaque et in patulis redolentia mala canistris

8:661 et de purpureis conlectae vitibus uvae,

8:662 candidus in medio favus est; super omnia vultus

8:663 accessere boni nec iners pauperque voluntas.

 

8:664 'Interea totiens haustum cratera repleri

8:665 sponte sua per seque vident succrescere vina:

8:666 attoniti novitate pavent manibusque supinis

8:667 concipiunt Baucisque preces timidusque Philemon

8:668 et veniam dapibus nullisque paratibus orant.

8:669 unicus anser erat, minimae custodia villae:

8:670 quem dis hospitibus domini mactare parabant;

8:671 ille celer penna tardos aetate fatigat

8:672 eluditque diu tandemque est visus ad ipsos

8:673 confugisse deos: superi vetuere necari

8:674 "di" que "sumus, meritasque luet vicinia poenas

8:675 inpia" dixerunt; "vobis inmunibus huius

8:676 esse mali dabitur; modo vestra relinquite tecta

8:677 ac nostros comitate gradus et in ardua montis

8:678 ite simul!" parent ambo baculisque levati

8:679 nituntur longo vestigia ponere clivo.

8:680 tantum aberant summo, quantum semel ire sagitta

8:681 missa potest: flexere oculos et mersa palude

8:682 cetera prospiciunt, tantum sua tecta manere,

8:683 dumque ea mirantur, dum deflent fata suorum,

8:684 illa vetus dominis etiam casa parva duobus

8:685 vertitur in templum: furcas subiere columnae,

8:686 stramina flavescunt aurataque tecta videntur

8:687 caelataeque fores adopertaque marmore tellus.

8:688 talia tum placido Saturnius edidit ore:

8:689 "dicite, iuste senex et femina coniuge iusto

8:690 digna, quid optetis." cum Baucide pauca locutus

8:691 iudicium superis aperit commune Philemon:

8:692 "esse sacerdotes delubraque vestra tueri

8:693 poscimus, et quoniam concordes egimus annos,

8:694 auferat hora duos eadem, nec coniugis umquam

8:695 busta meae videam, neu sim tumulandus ab illa."

8:696 vota fides sequitur: templi tutela fuere,

8:697 donec vita data est; annis aevoque soluti

8:698 ante gradus sacros cum starent forte locique

8:699 narrarent casus, frondere Philemona Baucis,

8:700 Baucida conspexit senior frondere Philemon.

8:701 iamque super geminos crescente cacumine vultus

8:702 mutua, dum licuit, reddebant dicta "vale" que

8:703 "o coniunx" dixere simul, simul abdita texit

8:704 ora frutex: ostendit adhuc Thyneius illic

8:705 incola de gemino vicinos corpore truncos.

8:706 haec mihi non vani (neque erat, cur fallere vellent)

8:707 narravere senes; equidem pendentia vidi

8:708 serta super ramos ponensque recentia dixi

8:709 "cura deum di sint, et, qui coluere, colantur."'

 

8:710 Desierat, cunctosque et res et moverat auctor,

8:711 Thesea praecipue; quem facta audire volentem

8:712 mira deum innixus cubito Calydonius amnis

8:713 talibus adloquitur: 'sunt, o fortissime, quorum

8:714 forma semel mota est et in hoc renovamine mansit;

8:715 sunt, quibus in plures ius est transire figuras,

8:716 ut tibi, conplexi terram maris incola, Proteu.

8:717 nam modo te iuvenem, modo te videre leonem,

8:718 nunc violentus aper, nunc, quem tetigisse timerent,

8:719 anguis eras, modo te faciebant cornua taurum;

8:720 saepe lapis poteras, arbor quoque saepe videri,

8:721 interdum, faciem liquidarum imitatus aquarum,

8:722 flumen eras, interdum undis contrarius ignis.

 

8:723 'Nec minus Autolyci coniunx, Erysicthone nata,

8:724 iuris habet: pater huius erat, qui numina divum

8:725 sperneret et nullos aris adoleret odores;

8:726 ille etiam Cereale nemus violasse securi

8:727 dicitur et lucos ferro temerasse vetustos.

8:728 stabat in his ingens annoso robore quercus,

8:729 una nemus; vittae mediam memoresque tabellae

8:730 sertaque cingebant, voti argumenta potentum.

8:731 saepe sub hac dryades festas duxere choreas,

8:732 saepe etiam manibus nexis ex ordine trunci

8:733 circuiere modum, mensuraque roboris ulnas

8:734 quinque ter inplebat, nec non et cetera tantum

8:735 silva sub hac, silva quantum fuit herba sub omni.

8:736 non tamen idcirco ferrum Triopeius illa

8:737 abstinuit famulosque iubet succidere sacrum

8:738 robur, et ut iussos cunctari vidit, ab uno

8:739 edidit haec rapta sceleratus verba securi:

8:740 "non dilecta deae solum, sed et ipsa licebit

8:741 sit dea, iam tanget frondente cacumine terram."

8:742 dixit, et obliquos dum telum librat in ictus,

8:743 contremuit gemitumque dedit Deoia quercus,

8:744 et pariter frondes, pariter pallescere glandes

8:745 coepere ac longi pallorem ducere rami.

8:746 cuius ut in trunco fecit manus inpia vulnus,

8:747 haud aliter fluxit discusso cortice sanguis,

8:748 quam solet, ante aras ingens ubi victima taurus

8:749 concidit, abrupta cruor e cervice profundi.

8:750 obstipuere omnes, aliquisque ex omnibus audet

8:751 deterrere nefas saevamque inhibere bipennem:

8:752 aspicit hunc "mentis" que "piae cape praemia!" dixit

8:753 Thessalus inque virum convertit ab arbore ferrum

8:754 detruncatque caput repetitaque robora caedit,

8:755 redditus e medio sonus est cum robore talis:

8:756 "nympha sub hoc ego sum Cereri gratissima ligno,

8:757 quae tibi factorum poenas instare tuorum

8:758 vaticinor moriens, nostri solacia leti."

8:759 persequitur scelus ille suum, labefactaque tandem

8:760 ictibus innumeris adductaque funibus arbor

8:761 corruit et multam prostravit pondere silvam.

 

8:762 'Attonitae dryades damno nemorumque suoque,

8:763 omnes germanae, Cererem cum vestibus atris

8:764 maerentes adeunt poenamque Erysicthonis orant.

8:765 adnuit his capitisque sui pulcherrima motu

8:766 concussit gravidis oneratos messibus agros,

8:767 moliturque genus poenae miserabile, si non

8:768 ille suis esset nulli miserabilis actis,

8:769 pestifera lacerare Fame: quae quatenus ipsi

8:770 non adeunda deae est (neque enim Cereremque Famemque

8:771 fata coire sinunt), montani numinis unam

8:772 talibus agrestem conpellat oreada dictis:

8:773 "est locus extremis Scythiae glacialis in oris,

8:774 triste solum, sterilis, sine fruge, sine arbore tellus;

8:775 Frigus iners illic habitant Pallorque Tremorque

8:776 et ieiuna Fames: ea se in praecordia condat

8:777 sacrilegi scelerata, iube, nec copia rerum

8:778 vincat eam superetque meas certamine vires,

8:779 neve viae spatium te terreat, accipe currus,

8:780 accipe, quos frenis alte moderere, dracones!"

8:781 et dedit; illa dato subvecta per aera curru

8:782 devenit in Scythiam: rigidique cacumine montis

8:783 (Caucason appellant) serpentum colla levavit

8:784 quaesitamque Famem lapidoso vidit in agro

8:785 unguibus et raras vellentem dentibus herbas.

8:786 hirtus erat crinis, cava lumina, pallor in ore,

8:787 labra incana situ, scabrae rubigine fauces,

8:788 dura cutis, per quam spectari viscera possent;

8:789 ossa sub incurvis exstabant arida lumbis,

8:790 ventris erat pro ventre locus; pendere putares

8:791 pectus et a spinae tantummodo crate teneri.

8:792 auxerat articulos macies, genuumque tumebat

8:793 orbis, et inmodico prodibant tubere tali.

 

8:794 'Hanc procul ut vidit, (neque enim est accedere iuxta

8:795 ausa) refert mandata deae paulumque morata,

8:796 quamquam aberat longe, quamquam modo venerat illuc,

8:797 visa tamen sensisse famem est, retroque dracones

8:798 egit in Haemoniam versis sublimis habenis.

 

8:799 'Dicta Fames Cereris, quamvis contraria semper

8:800 illius est operi, peragit perque aera vento

8:801 ad iussam delata domum est, et protinus intrat

8:802 sacrilegi thalamos altoque sopore solutum

8:803 (noctis enim tempus) geminis amplectitur ulnis,

8:804 seque viro inspirat, faucesque et pectus et ora

8:805 adflat et in vacuis spargit ieiunia venis;

8:806 functaque mandato fecundum deserit orbem

8:807 inque domos inopes adsueta revertitur antra.

 

8:808 'Lenis adhuc Somnus placidis Erysicthona pennis

8:809 mulcebat: petit ille dapes sub imagine somni,

8:810 oraque vana movet dentemque in dente fatigat,

8:811 exercetque cibo delusum guttur inani

8:812 proque epulis tenues nequiquam devorat auras;

8:813 ut vero est expulsa quies, furit ardor edendi

8:814 perque avidas fauces incensaque viscera regnat.

8:815 nec mora; quod pontus, quod terra, quod educat aer,

8:816 poscit et adpositis queritur ieiunia mensis

8:817 inque epulis epulas quaerit; quodque urbibus esse,

8:818 quodque satis poterat populo, non sufficit uni,

8:819 plusque cupit, quo plura suam demittit in alvum.

8:820 utque fretum recipit de tota flumina terra

8:821 nec satiatur aquis peregrinosque ebibit amnes,

8:822 utque rapax ignis non umquam alimenta recusat

8:823 innumerasque trabes cremat et, quo copia maior

8:824 est data, plura petit turbaque voracior ipsa est:

8:825 sic epulas omnes Erysicthonis ora profani

8:826 accipiunt poscuntque simul. cibus omnis in illo

8:827 causa cibi est, semperque locus fit inanis edendo.

 

8:828 'Iamque fame patrias altique voragine ventris

8:829 attenuarat opes, sed inattenuata manebat

8:830 tum quoque dira fames, inplacataeque vigebat

8:831 flamma gulae. tandem, demisso in viscera censu,

8:832 filia restabat, non illo digna parente.

8:833 hanc quoque vendit inops: dominum generosa recusat

8:834 et vicina suas tendens super aequora palmas

8:835 "eripe me domino, qui raptae praemia nobis

8:836 virginitatis habes!" ait: haec Neptunus habebat;

8:837 qui prece non spreta, quamvis modo visa sequenti

8:838 esset ero, formamque novat vultumque virilem

8:839 induit et cultus piscem capientibus aptos.

8:840 hanc dominus spectans "o qui pendentia parvo

8:841 aera cibo celas, moderator harundinis," inquit

8:842 "sic mare conpositum, sic sit tibi piscis in unda

8:843 credulus et nullos, nisi fixus, sentiat hamos:

8:844 quae modo cum vili turbatis veste capillis

8:845 litore in hoc steterat (nam stantem in litore vidi),

8:846 dic, ubi sit: neque enim vestigia longius exstant."

8:847 illa dei munus bene cedere sensit et a se

8:848 se quaeri gaudens his est resecuta rogantem:

8:849 "quisquis es, ignoscas; in nullam lumina partem

8:850 gurgite ab hoc flexi studioque operatus inhaesi,

8:851 quoque minus dubites, sic has deus aequoris artes

8:852 adiuvet, ut nemo iamdudum litore in isto,

8:853 me tamen excepto, nec femina constitit ulla."

8:854 credidit et verso dominus pede pressit harenam

8:855 elususque abiit: illi sua reddita forma est.

8:856 ast ubi habere suam transformia corpora sensit,

8:857 saepe pater dominis Triopeida tradit, at illa

8:858 nunc equa, nunc ales, modo bos, modo cervus abibat

8:859 praebebatque avido non iusta alimenta parenti.

8:860 vis tamen illa mali postquam consumpserat omnem

8:861 materiam derantque gravi nova pabula morbo,

8:862 ipse suos artus lacerans divellere morsu

8:863 coepit et infelix minuendo corpus alebat.∆

 

8:864 'Quid moror externis? etiam mihi nempe novandi est

8:865 corporis, o iuvenis, numero finita, potestas.

8:866 nam modo, qui nunc sum, videor, modo flector in anguem,

8:867 armenti modo dux vires in cornua sumo,∆

8:868 cornua, dum potui. nunc pars caret altera telo

8:869 frontis, ut ipse vides.' gemitus sunt verba secuti.

 

 

Metamorphoseon Liber IX

9:1 Quae gemitus truncaeque deo Neptunius heros

9:2 causa rogat frontis; cui sic Calydonius amnis

9:3 coepit inornatos redimitus harundine crines:

9:4 'triste petis munus. quis enim sua proelia victus

9:5 commemorare velit? referam tamen ordine, nec tam

9:6 turpe fuit vinci, quam contendisse decorum est,

9:7 magnaque dat nobis tantus solacia victor.

9:8 nomine siqua suo fando pervenit ad aures

9:9 DeÔanira tuas, quondam pulcherrima virgo

9:10 multorumque fuit spes invidiosa procorum.

9:11 cum quibus ut soceri domus est intrata petiti,

9:12 "accipe me generum," dixi "Parthaone nate":

9:13 dixit et Alcides. alii cessere duobus.

9:14 ille Iovem socerum dare se, famamque laborum,

9:15 et superata suae referebat iussa novercae.

9:16 contra ego "turpe deum mortali cedere" dixi --

9:17 nondum erat ille deus -- "dominum me cernis aquarum

9:18 cursibus obliquis inter tua regna fluentum.

9:19 nec gener externis hospes tibi missus ab oris,

9:20 sed popularis ero et rerum pars una tuarum.

9:21 tantum ne noceat, quod me nec regia Iuno

9:22 odit, et omnis abest iussorum poena laborum.

9:23 nam, quo te iactas, Alcmena nate, creatum,

9:24 Iuppiter aut falsus pater est, aut crimine verus.

9:25 matris adulterio patrem petis. elige, fictum

9:26 esse Iovem malis, an te per dedecus ortum."

9:27 talia dicentem iamdudum lumine torvo

9:28 spectat, et accensae non fortiter imperat irae,

9:29 verbaque tot reddit: "melior mihi dextera lingua.

9:30 dummodo pugnando superem, tu vince loquendo"

9:31 congrediturque ferox. puduit modo magna locutum

9:32 cedere: reieci viridem de corpore vestem,

9:33 bracchiaque opposui, tenuique a pectore varas

9:34 in statione manus et pugnae membra paravi.

9:35 ille cavis hausto spargit me pulvere palmis,

9:36 inque vicem fulvae tactu flavescit harenae.

9:37 et modo cervicem, modo crura, modo ilia captat,

9:38 aut captare putes, omnique a parte lacessit.

9:39 me mea defendit gravitas frustraque petebar;

9:40 haud secus ac moles, magno quam murmure fluctus

9:41 oppugnant; manet illa, suoque est pondere tuta.

9:42 digredimur paulum, rursusque ad bella coimus,

9:43 inque gradu stetimus, certi non cedere, eratque

9:44 cum pede pes iunctus, totoque ego pectore pronus

9:45 et digitos digitis et frontem fronte premebam.

9:46 non aliter vidi fortes concurrere tauros,

9:47 cum, pretium pugnae, toto nitidissima saltu

9:48 expetitur coniunx: spectant armenta paventque

9:49 nescia, quem maneat tanti victoria regni.

9:50 ter sine profectu voluit nitentia contra

9:51 reicere Alcides a se mea pectora; quarto

9:52 excutit amplexus, adductaque bracchia solvit,

9:53 inpulsumque manu -- certum est mihi vera fateri --

9:54 protinus avertit, tergoque onerosus inhaesit.

9:55 siqua fides, -- neque enim ficta mihi gloria voce

9:56 quaeritur -- inposito pressus mihi monte videbar.

9:57 vix tamen inserui sudore fluentia multo

9:58 bracchia, vix solvi duros a corpore nexus.

9:59 instat anhelanti, prohibetque resumere vires,

9:60 et cervice mea potitur. tum denique tellus

9:61 pressa genu nostro est, et harenas ore momordi.

9:62 inferior virtute, meas devertor ad artes,

9:63 elaborque viro longum formatus in anguem.

9:64 qui postquam flexos sinuavi corpus in orbes,

9:65 cumque fero movi linguam stridore bisulcam,

9:66 risit, et inludens nostras Tirynthius artes

9:67 "cunarum labor est angues superare mearum,"

9:68 dixit "et ut vincas alios, Acheloe, dracones,

9:69 pars quota Lernaeae serpens eris unus echidnae?

9:70 vulneribus fecunda suis erat illa, nec ullum

9:71 de centum numero caput est inpune recisum,

9:72 quin gemino cervix herede valentior esset.

9:73 hanc ego ramosam natis e caede colubris

9:74 crescentemque malo domui, domitamque reclusi.

9:75 quid fore te credis, falsum qui versus in anguem

9:76 arma aliena moves, quem forma precaria celat?"

9:77 dixerat, et summo digitorum vincula collo

9:78 inicit: angebar, ceu guttura forcipe pressus,

9:79 pollicibusque meas pugnabam evellere fauces.

9:80 sic quoque devicto restabat tertia tauri

9:81 forma trucis. tauro mutatus membra rebello.

9:82 induit ille toris a laeva parte lacertos,

9:83 admissumque trahens sequitur, depressaque dura

9:84 cornua figit humo, meque alta sternit harena.

9:85 nec satis hoc fuerat: rigidum fera dextera cornu

9:86 dum tenet, infregit, truncaque a fronte revellit.

9:87 naides hoc, pomis et odoro flore repletum,

9:88 sacrarunt; divesque meo Bona Copia cornu est.'

 

9:89 Dixerat: et nymphe ritu succincta Dianae,

9:90 una ministrarum, fusis utrimque capillis,

9:91 incessit totumque tulit praedivite cornu

9:92 autumnum et mensas, felicia poma, secundas.

9:93 lux subit; et primo feriente cacumina sole

9:94 discedunt iuvenes, neque enim dum flumina pacem

9:95 et placidos habeant lapsus totaeque residant

9:96 opperiuntur aquae. vultus Achelous agrestes

9:97 et lacerum cornu mediis caput abdidit undis.

 

9:98 Huic tamen ablati doluit iactura decoris,

9:99 cetera sospes habet. capitis quoque fronde saligna

9:100 aut superinposita celatur harundine damnum.

9:101 at te, Nesse ferox, eiusdem virginis ardor

9:102 perdiderat volucri traiectum terga sagitta.

9:103 namque nova repetens patrios cum coniuge muros

9:104 venerat Eueni rapidas Iove natus ad undas.

9:105 uberior solito, nimbis hiemalibus auctus,

9:106 verticibusque frequens erat atque inpervius amnis.

9:107 intrepidum pro se, curam de coniuge agentem

9:108 Nessus adit, membrisque valens scitusque vadorum,

9:109 'officio' que 'meo ripa sistetur in illa

9:110 haec,' ait 'Alcide. tu viribus utere nando!'

9:111 pallentemque metu, fluviumque ipsumque timentem

9:112 tradidit Aonius pavidam Calydonida Nesso.

9:113 mox, ut erat, pharetraque gravis spolioque leonis --

9:114 nam clavam et curvos trans ripam miserat arcus --

9:115 'quandoquidem coepi, superentur flumina' dixit,

9:116 nec dubitat nec, qua sit clementissimus amnis,

9:117 quaerit, et obsequio deferri spernit aquarum.

9:118 iamque tenens ripam, missos cum tolleret arcus,

9:119 coniugis agnovit vocem Nessoque paranti

9:120 fallere depositum 'quo te fiducia' clamat

9:121 'vana pedum, violente, rapit? tibi, Nesse biformis,

9:122 dicimus. exaudi, nec res intercipe nostras.

9:123 si te nulla mei reverentia movit, at orbes

9:124 concubitus vetitos poterant inhibere paterni.

9:125 haud tamen effugies, quamvis ope fidis equina;

9:126 vulnere, non pedibus te consequar.' ultima dicta

9:127 re probat, et missa fugientia terga sagitta

9:128 traicit. exstabat ferrum de pectore aduncum.

9:129 quod simul evulsum est, sanguis per utrumque foramen

9:130 emicuit mixtus Lernaei tabe veneni.

9:131 excipit hunc Nessus 'ne' que enim 'moriemur

9:132 inulti' secum ait, et calido velamina tincta cruore

9:133 dat munus raptae velut inritamen amoris.

 

9:134 Longa fuit medii mora temporis, actaque magni

9:135 Herculis inplerant terras odiumque novercae.

9:136 victor ab Oechalia Cenaeo sacra parabat

9:137 vota Iovi, cum Fama loquax praecessit ad aures,

9:138 Deianira, tuas, quae veris addere falsa

9:139 gaudet, et e minimo sua per mendacia crescit,

9:140 Amphitryoniaden Ioles ardore teneri.

9:141 credit amans, venerisque novae perterrita fama

9:142 indulsit primo lacrimis, flendoque dolorem

9:143 diffudit miseranda suum. mox deinde 'quid autem

9:144 flemus?' ait 'paelex lacrimis laetabitur istis.

9:145 quae quoniam adveniet, properandum aliquidque novandum est,

9:146 dum licet, et nondum thalamos tenet altera nostros.

9:147 conquerar, an sileam? repetam Calydona, morerne?

9:148 excedam tectis? an, si nihil amplius, obstem?

9:149 quid si me, Meleagre, tuam memor esse sororem

9:150 forte paro facinus, quantumque iniuria possit

9:151 femineusque dolor, iugulata paelice testor?'

9:152 in cursus animus varios abit. omnibus illis

9:153 praetulit inbutam Nesseo sanguine vestem

9:154 mittere, quae vires defecto reddat amori,

9:155 ignaroque Lichae, quid tradat, nescia, luctus

9:156 ipsa suos tradit blandisque miserrima verbis,

9:157 dona det illa viro, mandat. capit inscius heros,

9:158 induiturque umeris Lernaeae virus echidnae.

 

9:159 Tura dabat primis et verba precantia flammis,

9:160 vinaque marmoreas patera fundebat in aras:

9:161 incaluit vis illa mali, resolutaque flammis

9:162 Herculeos abiit late dilapsa per artus.

9:163 dum potuit, solita gemitum virtute repressit.

9:164 victa malis postquam est patientia, reppulit aras,

9:165 inplevitque suis nemorosam vocibus Oeten.

9:166 nec mora, letiferam conatur scindere vestem:

9:167 qua trahitur, trahit illa cutem, foedumque relatu,

9:168 aut haeret membris frustra temptata revelli,

9:169 aut laceros artus et grandia detegit ossa.

9:170 ipse cruor, gelido ceu quondam lammina candens

9:171 tincta lacu, stridit coquiturque ardente veneno.

9:172 nec modus est, sorbent avidae praecordia flammae,

9:173 caeruleusque fluit toto de corpore sudor,

9:174 ambustique sonant nervi, caecaque medullis

9:175 tabe liquefactis tollens ad sidera palmas

9:176 'cladibus,' exclamat 'Saturnia, pascere nostris:

9:177 pascere, et hanc pestem specta, crudelis, ab alto,

9:178 corque ferum satia. vel si miserandus et hosti,

9:179 hoc est, si tibi sum, diris cruciatibus aegram

9:180 invisamque animam natamque laboribus aufer.

9:181 mors mihi munus erit; decet haec dare dona novercam.

9:182 ergo ego foedantem peregrino templa cruore

9:183 Busirin domui? saevoque alimenta parentis

9:184 Antaeo eripui? nec me pastoris Hiberi

9:185 forma triplex, nec forma triplex tua, Cerbere, movit?

9:186 vosne, manus, validi pressistis cornua tauri?

9:187 vestrum opus Elis habet, vestrum Stymphalides undae,

9:188 Partheniumque nemus? vestra virtute relatus

9:189 Thermodontiaco caelatus balteus auro,

9:190 pomaque ab insomni concustodita dracone?

9:191 nec mihi centauri potuere resistere, nec mi

9:192 Arcadiae vastator aper? nec profuit hydrae

9:193 crescere per damnum geminasque resumere vires?

9:194 quid, cum Thracis equos humano sanguine pingues

9:195 plenaque corporibus laceris praesepia vidi,

9:196 visaque deieci, dominumque ipsosque peremi?

9:197 his elisa iacet moles Nemeaea lacertis:

9:198 hac caelum cervice tuli. defessa iubendo est

9:199 saeva Iovis coniunx: ego sum indefessus agendo.

9:200 sed nova pestis adest, cui nec virtute resisti

9:201 nec telis armisque potest. pulmonibus errat

9:202 ignis edax imis, perque omnes pascitur artus.

9:203 at valet Eurystheus! et sunt, qui credere possint

9:204 esse deos?' dixit, perque altam saucius Oeten

9:205 haud aliter graditur, quam si venabula taurus

9:206 corpore fixa gerat, factique refugerit auctor.

9:207 saepe illum gemitus edentem, saepe frementem,

9:208 saepe retemptantem totas infringere vestes

9:209 sternentemque trabes irascentemque videres

9:210 montibus aut patrio tendentem bracchia caelo.

 

9:211 Ecce Lichan trepidum latitantem rupe cavata

9:212 aspicit, utque dolor rabiem conlegerat omnem,

9:213 'tune, Licha,' dixit 'feralia dona dedisti?

9:214 tune meae necis auctor eris?' tremit ille, pavetque

9:215 pallidus, et timide verba excusantia dicit.

9:216 dicentem genibusque manus adhibere parantem

9:217 corripit Alcides, et terque quaterque rotatum

9:218 mittit in Euboicas tormento fortius undas.

9:219 ille per aŽrias pendens induruit auras:

9:220 utque ferunt imbres gelidis concrescere ventis,

9:221 inde nives fieri, nivibus quoque molle rotatis

9:222 astringi et spissa glomerari grandine corpus,

9:223 sic illum validis iactum per inane lacertis

9:224 exsanguemque metu nec quicquam umoris habentem

9:225 in rigidos versum silices prior edidit aetas.

9:226 nunc quoque in Euboico scopulus brevis eminet alto

9:227 gurgite et humanae servat vestigia formae,

9:228 quem, quasi sensurum, nautae calcare verentur,

9:229 appellantque Lichan. at tu, Iovis inclita proles,

9:230 arboribus caesis, quas ardua gesserat Oete,

9:231 inque pyram structis arcum pharetramque capacem

9:232 regnaque visuras iterum Troiana sagittas

9:233 ferre iubes Poeante satum, quo flamma ministro

9:234 subdita. dumque avidis comprenditur ignibus agger,

9:235 congeriem silvae Nemeaeo vellere summam

9:236 sternis, et inposita clavae cervice recumbis,

9:237 haud alio vultu, quam si conviva iaceres

9:238 inter plena meri redimitus pocula sertis.

 

9:239 Iamque valens et in omne latus diffusa sonabat,

9:240 securosque artus contemptoremque petebat

9:241 flamma suum. timuere dei pro vindice terrae.

9:242 quos ita, sensit enim, laeto Saturnius ore

9:243 Iuppiter adloquitur: 'nostra est timor iste voluptas,

9:244 o superi, totoque libens mihi pectore grator,

9:245 quod memoris populi dicor rectorque paterque

9:246 et mea progenies vestro quoque tuta favore est.

9:247 nam quamquam ipsius datur hoc inmanibus actis,

9:248 obligor ipse tamen. sed enim nec pectora vano

9:249 fida metu paveant. Oetaeas spernite flammas!

9:250 omnia qui vicit, vincet, quos cernitis, ignes;

9:251 nec nisi materna Vulcanum parte potentem

9:252 sentiet. aeternum est a me quod traxit, et expers

9:253 atque inmune necis, nullaque domabile flamma.

9:254 idque ego defunctum terra caelestibus oris

9:255 accipiam, cunctisque meum laetabile factum

9:256 dis fore confido. siquis tamen Hercule, siquis

9:257 forte deo doliturus erit, data praemia nolet,

9:258 sed meruisse dari sciet, invitusque probabit.'

9:259 adsensere dei. coniunx quoque regia visa est

9:260 cetera non duro, duro tamen ultima vultu

9:261 dicta tulisse Iovis, seque indoluisse notatam.

9:262 interea quodcumque fuit populabile flammae,

9:263 Mulciber abstulerat, nec cognoscenda remansit

9:264 Herculis effigies, nec quicquam ab imagine ductum

9:265 matris habet, tantumque Iovis vestigia servat.

9:266 utque novus serpens posita cum pelle senecta

9:267 luxuriare solet, squamaque nitere recenti,

9:268 sic ubi mortales Tirynthius exuit artus,

9:269 parte sui meliore viget, maiorque videri

9:270 coepit et augusta fieri gravitate verendus.

9:271 quem pater omnipotens inter cava nubila raptum

9:272 quadriiugo curru radiantibus intulit astris.

 

9:273 Sensit Atlas pondus. neque adhuc StheneleÔus iras

9:274 solverat Eurystheus, odiumque in prole paternum

9:275 exercebat atrox. at longis anxia curis

9:276 Argolis Alcmene, questus ubi ponat aniles,

9:277 cui referat nati testatos orbe labores,

9:278 cuive suos casus, Iolen habet. Herculis illam

9:279 imperiis thalamoque animoque receperat Hyllus,

9:280 inpleratque uterum generoso semine; cui sic

9:281 incipit Alcmene: 'faveant tibi numina saltem,

9:282 conripiantque moras tum cum matura vocabis

9:283 praepositam timidis parientibus Ilithyiam,

9:284 quam mihi difficilem Iunonis gratia fecit.

9:285 namque laboriferi cum iam natalis adesset

9:286 Herculis et decimum premeretur sidere signum,

9:287 tendebat gravitas uterum mihi, quodque ferebam,

9:288 tantum erat, ut posses auctorem dicere tecti

9:289 ponderis esse Iovem. nec iam tolerare labores

9:290 ulterius poteram. quin nunc quoque frigidus artus,

9:291 dum loquor, horror habet, parsque est meminisse doloris.

9:292 septem ego per noctes, totidem cruciata diebus,

9:293 fessa malis, tendensque ad caelum bracchia, magno

9:294 Lucinam Nixosque pares clamore vocabam.

9:295 illa quidem venit, sed praecorrupta, meumque

9:296 quae donare caput Iunoni vellet iniquae.

9:297 utque meos audit gemitus, subsedit in illa

9:298 ante fores ara, dextroque a poplite laevum

9:299 pressa genu et digitis inter se pectine iunctis

9:300 sustinuit partus. tacita quoque carmina voce

9:301 dixit, et inceptos tenuerunt carmina partus.

9:302 nitor, et ingrato facio convicia demens

9:303 vana Iovi, cupioque mori, moturaque duros

9:304 verba queror silices. matres CadmeÔdes adsunt,

9:305 votaque suscipiunt, exhortanturque dolentem.

9:306 una ministrarum, media de plebe, Galanthis,

9:307 flava comas, aderat, faciendis strenua iussis,

9:308 officiis dilecta suis. ea sensit iniqua

9:309 nescio quid Iunone geri, dumque exit et intrat

9:310 saepe fores, divam residentem vidit in ara

9:311 bracchiaque in genibus digitis conexa tenentem,

9:312 et "quaecumque es," ait "dominae gratare. levata est

9:313 Argolis Alcmene, potiturque puerpera voto."

9:314 exsiluit, iunctasque manus pavefacta remisit

9:315 diva potens uteri: vinclis levor ipsa remissis.

9:316 numine decepto risisse Galanthida fama est.

9:317 ridentem prensamque ipsis dea saeva capillis

9:318 traxit, et e terra corpus relevare volentem

9:319 arcuit, inque pedes mutavit bracchia primos.

9:320 strenuitas antiqua manet; nec terga colorem

9:321 amisere suum: forma est diversa priori.

9:322 quae quia mendaci parientem iuverat ore,

9:323 ore parit nostrasque domos, ut et ante, frequentat.'

 

9:324 Dixit, et admonitu veteris commota ministrae

9:325 ingemuit. quam sic nurus est affata dolentem:

9:326 'te tamen, o genetrix, alienae sanguine nostro

9:327 rapta movet facies. quid si tibi mira sororis

9:328 fata meae referam? quamquam lacrimaeque dolorque

9:329 impediunt, prohibentque loqui. fuit unica matri --

9:330 me pater ex alia genuit -- notissima forma

9:331 Oechalidum, Dryope. quam virginitate carentem

9:332 vimque dei passam Delphos Delonque tenentis

9:333 excipit Andraemon, et habetur coniuge felix.

9:334 est lacus, adclivis devexo margine formam

9:335 litoris efficiens, summum myrteta coronant.

9:336 venerat huc Dryope fatorum nescia, quoque

9:337 indignere magis, nymphis latura coronas,

9:338 inque sinu puerum, qui nondum impleverat annum,

9:339 dulce ferebat onus tepidique ope lactis alebat.

9:340 haut procul a stagno Tyrios imitata colores

9:341 in spem bacarum florebat aquatica lotos.

9:342 carpserat hinc Dryope, quos oblectamina nato

9:343 porrigeret, flores, et idem factura videbar --

9:344 namque aderam -- vidi guttas e flore cruentas

9:345 decidere et tremulo ramos horrore moveri.

9:346 scilicet, ut referunt tardi nunc denique agrestes,

9:347 Lotis in hanc nymphe, fugiens obscena Priapi,

9:348 contulerat versos, servato nomine, vultus.

 

9:349 'Nescierat soror hoc. quae cum perterrita retro

9:350 ire et adoratis vellet discedere nymphis,

9:351 haeserunt radice pedes. convellere pugnat,

9:352 nec quicquam, nisi summa movet. subcrescit ab imo,

9:353 totaque paulatim lentus premit inguina cortex.

9:354 ut vidit, conata manu laniare capillos,

9:355 fronde manum implevit: frondes caput omne tenebant.

9:356 at puer Amphissos (namque hoc avus Eurytus illi

9:357 addiderat nomen) materna rigescere sentit

9:358 ubera; nec sequitur ducentem lacteus umor.

9:359 spectatrix aderam fati crudelis, opemque

9:360 non poteram tibi ferre, soror, quantumque valebam,

9:361 crescentem truncum ramosque amplexa morabar,

9:362 et, fateor, volui sub eodem cortice condi.

 

9:363 'Ecce vir Andraemon genitorque miserrimus adsunt,

9:364 et quaerunt Dryopen: Dryopen quaerentibus illis

9:365 ostendi loton. tepido dant oscula ligno,

9:366 adfusique suae radicibus arboris haerent.

9:367 nil nisi iam faciem, quod non foret arbor, habebat

9:368 cara soror: lacrimae misero de corpore factis

9:369 inrorant foliis, ac, dum licet, oraque praestant

9:370 vocis iter, tales effundit in aŽra questus:

9:371 "siqua fides miseris, hoc me per numina iuro

9:372 non meruisse nefas. patior sine crimine poenam.

9:373 viximus innocuae. si mentior, arida perdam

9:374 quas habeo frondes, et caesa securibus urar.

9:375 hunc tamen infantem maternis demite ramis,

9:376 et date nutrici, nostraque sub arbore saepe

9:377 lac facitote bibat, nostraque sub arbore ludat.

9:378 cumque loqui poterit, matrem facitote salutet,

9:379 et tristis dicat 'latet hoc in stipite mater.'

9:380 stagna tamen timeat, nec carpat ab arbore flores,

9:381 et frutices omnes corpus putet esse dearum.

9:382 care vale coniunx, et tu, germana, paterque!

9:383 qui, siqua est pietas, ab acutae vulnere falcis,

9:384 a pecoris morsu frondes defendite nostras.

9:385 et quoniam mihi fas ad vos incumbere non est,

9:386 erigite huc artus, et ad oscula nostra venite,

9:387 dum tangi possum, parvumque attollite natum!

9:388 plura loqui nequeo. nam iam per candida mollis

9:389 colla liber serpit, summoque cacumine condor.

9:390 ex oculis removete manus. sine munere vestro

9:391 contegat inductus morientia lumina cortex!"

9:392 desierant simul ora loqui, simul esse. diuque

9:393 corpore mutato rami caluere recentes.'

 

9:394 Dumque refert Iole factum mirabile, dumque

9:395 Eurytidos lacrimas admoto pollice siccat

9:396 Alcmene (flet et ipsa tamen) compescuit omnem

9:397 res nova tristitiam. nam limine constitit alto

9:398 paene puer dubiaque tegens lanugine malas,

9:399 ora reformatus primos Iolaus in annos.

9:400 hoc illi dederat Iunonia muneris Hebe,

9:401 victa viri precibus. quae cum iurare pararet,

9:402 dona tributuram post hunc se talia nulli,

9:403 non est passa Themis: 'nam iam discordia Thebae

9:404 bella movent,' dixit 'Capaneusque nisi ab Iove vinci

9:405 haud poterit, fientque pares in vulnere fratres,

9:406 subductaque suos manes tellure videbit

9:407 vivus adhuc vates; ultusque parente parentem

9:408 natus erit facto pius et sceleratus eodem

9:409 attonitusque malis, exul mentisque domusque,

9:410 vultibus Eumenidum matrisque agitabitur umbris,

9:411 donec eum coniunx fatale poposcerit aurum,

9:412 cognatumque latus PhegeÔus hauserit ensis.

9:413 tum demum magno petet hos Acheloia supplex

9:414 ab Iove Calliroe natis infantibus annos

9:415 addat, neve necem sinat esse ultoris inultam.

9:416 Iuppiter his motus privignae dona nurusque

9:417 praecipiet, facietque viros inpubibus annis.'

 

9:418 Haec ubi faticano venturi praescia dixit

9:419 ore Themis, vario superi sermone fremebant,

9:420 et, cur non aliis eadem dare dona liceret,

9:421 murmur erat. queritur veteres Pallantias annos

9:422 coniugis esse sui, queritur canescere mitis

9:423 Išsiona Ceres, repetitum Mulciber aevum

9:424 poscit Ericthonio, Venerem quoque cura futuri

9:425 tangit, et Anchisae renovare paciscitur annos.

9:426 cui studeat, deus omnis habet; crescitque favore

9:427 turbida seditio, donec sua Iuppiter ora

9:428 solvit, et 'o! nostri siqua est reverentia,' dixit

9:429 'quo ruitis? tantumne aliquis sibi posse videtur,

9:430 fata quoque ut superet? fatis Iolaus in annos,

9:431 quos egit, rediit. fatis iuvenescere debent

9:432 Calliroe geniti, non ambitione nec armis.

9:433 vos etiam, quoque hoc animo meliore feratis,

9:434 me quoque fata regunt. quae si mutare valerem,

9:435 nec nostrum seri curvarent Aeacon anni,

9:436 perpetuumque aevi florem Rhadamanthus haberet

9:437 cum Minoe meo, qui propter amara senectae

9:438 pondera despicitur, nec quo prius ordine regnat.'

 

9:439 Dicta Iovis movere deos; nec sustinet ullus,

9:440 cum videat fessos Rhadamanthon et Aeacon annis

9:441 et Minoa, queri. qui, dum fuit integer aevi,

9:442 terruerat magnas ipso quoque nomine gentes;

9:443 tunc erat invalidus, DeÔonidenque iuventae

9:444 robore Miletum Phoeboque parente superbum

9:445 pertimuit, credensque suis insurgere regnis,

9:446 haut tamen est patriis arcere penatibus ausus.

9:447 sponte fugis, Milete, tua, celerique carina

9:448 Aegaeas metiris aquas, et in Aside terra

9:449 moenia constituis positoris habentia nomen.

9:450 hic tibi, dum sequitur patriae curvamina ripae,

9:451 filia Maeandri totiens redeuntis eodem

9:452 cognita Cyanee, praestanti corpora forma,

9:453 Byblida cum Cauno, prolem est enixa gemellam.

 

9:454 Byblis in exemplo est, ut ament concessa puellae,

9:455 Byblis Apollinei correpta cupidine fratris;

9:456 non soror ut fratrem, nec qua debebat, amabat.

9:457 illa quidem primo nullos intellegit ignes,

9:458 nec peccare putat, quod saepius oscula iungat,

9:459 quod sua fraterno circumdet bracchia collo;

9:460 mendacique diu pietatis fallitur umbra.

9:461 paulatim declinat amor, visuraque fratrem

9:462 culta venit, nimiumque cupit formosa videri

9:463 et siqua est illic formosior, invidet illi.

9:464 sed nondum manifesta sibi est, nullumque sub illo

9:465 igne facit votum, verumtamen aestuat intus.

9:466 iam dominum appellat, iam nomina sanguinis odit,

9:467 Byblida iam mavult, quam se vocet ille sororem.

 

9:468 Spes tamen obscenas animo demittere non est

9:469 ausa suo vigilans; placida resoluta quiete

9:470 saepe videt quod amat: visa est quoque iungere fratri

9:471 corpus et erubuit, quamvis sopita iacebat.

9:472 somnus abit; silet illa diu repetitque quietis

9:473 ipsa suae speciem dubiaque ita mente profatur:

9:474 'me miseram! tacitae quid vult sibi noctis imago?

9:475 quam nolim rata sit! cur haec ego somnia vidi?

9:476 ille quidem est oculis quamvis formosus iniquis

9:477 et placet, et possim, si non sit frater, amare,

9:478 et me dignus erat. verum nocet esse sororem.

9:479 dummodo tale nihil vigilans committere temptem,

9:480 saepe licet simili redeat sub imagine somnus!

9:481 testis abest somno, nec abest imitata voluptas.

9:482 pro Venus et tenera volucer cum matre Cupido,

9:483 gaudia quanta tuli! quam me manifesta libido

9:484 contigit! ut iacui totis resoluta medullis!

9:485 ut meminisse iuvat! quamvis brevis illa voluptas

9:486 noxque fuit praeceps et coeptis invida nostris.

 

9:487 'O ego, si liceat mutato nomine iungi,

9:488 quam bene, Caune, tuo poteram nurus esse parenti!

9:489 quam bene, Caune, meo poteras gener esse parenti!

9:490 omnia, di facerent, essent communia nobis,

9:491 praeter avos: tu me vellem generosior esses!

9:492 nescioquam facies igitur, pulcherrime, matrem;

9:493 at mihi, quae male sum, quos tu, sortita parentes,

9:494 nil nisi frater eris. quod obest, id habebimus unum.

9:495 quid mihi significant ergo mea visa? quod autem

9:496 somnia pondus habent? an habent et somnia pondus?

9:497 di melius! di nempe suas habuere sorores.

9:498 sic Saturnus Opem iunctam sibi sanguine duxit,

9:499 Oceanus Tethyn, Iunonem rector Olympi.

9:500 sunt superis sua iura! quid ad caelestia ritus

9:501 exigere humanos diversaque foedera tempto?

9:502 aut nostro vetitus de corde fugabitur ardor,

9:503 aut hoc si nequeo, peream, precor, ante toroque

9:504 mortua componar, positaeque det oscula frater.

9:505 et tamen arbitrium quaerit res ista duorum!

9:506 finge placere mihi: scelus esse videbitur illi.

 

9:507 'At non Aeolidae thalamos timuere sororum!

9:508 unde sed hos novi? cur haec exempla paravi?

9:509 quo feror? obscenae procul hinc discedite flammae

9:510 nec, nisi qua fas est germanae, frater ametur!

9:511 si tamen ipse mei captus prior esset amore,

9:512 forsitan illius possem indulgere furori.

9:513 ergo ego, quae fueram non reiectura petentem,

9:514 ipsa petam! poterisne loqui? poterisne fateri?

9:515 coget amor, potero! vel, si pudor ora tenebit,

9:516 littera celatos arcana fatebitur ignes.'

 

9:517 Hoc placet, haec dubiam vicit sententia mentem.

9:518 in latus erigitur cubitoque innixa sinistro

9:519 'viderit: insanos' inquit 'fateamur amores!

9:520 ei mihi, quo labor? quem mens mea concipit ignem?'

9:521 et meditata manu componit verba trementi.

9:522 dextra tenet ferrum, vacuam tenet altera ceram.

9:523 incipit et dubitat, scribit damnatque tabellas,

9:524 et notat et delet, mutat culpatque probatque

9:525 inque vicem sumptas ponit positasque resumit.

9:526 quid velit ignorat; quicquid factura videtur,

9:527 displicet. in vultu est audacia mixta pudori.

9:528 scripta 'soror' fuerat; visum est delere sororem

9:529 verbaque correctis incidere talia ceris:

9:530 'quam, nisi tu dederis, non est habitura salutem,

9:531 hanc tibi mittit amans: pudet, a, pudet edere nomen,

9:532 et si quid cupiam quaeris, sine nomine vellem

9:533 posset agi mea causa meo, nec cognita Byblis

9:534 ante forem, quam spes votorum certa fuisset.

 

9:535 'Esse quidem laesi poterat tibi pectoris index

9:536 et color et macies et vultus et umida saepe

9:537 lumina nec causa suspiria mota patenti

9:538 et crebri amplexus, et quae, si forte notasti,

9:539 oscula sentiri non esse sororia possent.

9:540 ipsa tamen, quamvis animo grave vulnus habebam,

9:541 quamvis intus erat furor igneus, omnia feci

9:542 (sunt mihi di testes), ut tandem sanior essem,

9:543 pugnavique diu violenta Cupidinis arma

9:544 effugere infelix, et plus, quam ferre puellam

9:545 posse putes, ego dura tuli. superata fateri

9:546 cogor, opemque tuam timidis exposcere votis.

9:547 tu servare potes, tu perdere solus amantem:

9:548 elige, utrum facias. non hoc inimica precatur,

9:549 sed quae, cum tibi sit iunctissima, iunctior esse

9:550 expetit et vinclo tecum propiore ligari.

9:551 iura senes norint, et quid liceatque nefasque

9:552 fasque sit, inquirant, legumque examina servent.

9:553 conveniens Venus est annis temeraria nostris.

9:554 quid liceat, nescimus adhuc, et cuncta licere

9:555 credimus, et sequimur magnorum exempla deorum.

9:556 nec nos aut durus pater aut reverentia famae

9:557 aut timor impediet: tantum sit causa timendi,

9:558 dulcia fraterno sub nomina furta tegemus.

9:559 est mihi libertas tecum secreta loquendi,

9:560 et damus amplexus, et iungimus oscula coram.

9:561 quantum est, quod desit? miserere fatentis amorem,

9:562 et non fassurae, nisi cogeret ultimus ardor,

9:563 neve merere meo subscribi causa sepulchro.'

 

9:564 Talia nequiquam perarantem plena reliquit

9:565 cera manum, summusque in margine versus adhaesit.

9:566 protinus inpressa signat sua crimina gemma,

9:567 quam tinxit lacrimis (linguam defecerat umor):

9:568 deque suis unum famulis pudibunda vocavit,

9:569 et pavidum blandita 'fer has, fidissime, nostro'

9:570 dixit, et adiecit longo post tempore 'fratri.'

9:571 cum daret, elapsae manibus cecidere tabellae.

9:572 omine turbata est, misit tamen. apta minister

9:573 tempora nactus adit traditque latentia verba.

9:574 attonitus subita iuvenis Maeandrius ira

9:575 proicit acceptas lecta sibi parte tabellas,

9:576 vixque manus retinens trepidantis ab ore ministri,

9:577 'dum licet, o vetitae scelerate libidinis auctor,

9:578 effuge!' ait 'qui, si nostrum tua fata pudorem

9:579 non traherent secum, poenas mihi morte dedisses.'

9:580 ille fugit pavidus, dominaeque ferocia Cauni

9:581 dicta refert. palles audita, Bybli, repulsa,

9:582 et pavet obsessum glaciali frigore corpus.

9:583 mens tamen ut rediit, pariter rediere furores,

9:584 linguaque vix tales icto dedit aŽre voces:

9:585 'et merito! quid enim temeraria vulneris huius

9:586 indicium feci? quid, quae celanda fuerunt,

9:587 tam cito commisi properatis verba tabellis?

9:588 ante erat ambiguis animi sententia dictis

9:589 praetemptanda mihi. ne non sequeretur euntem,

9:590 parte aliqua veli, qualis foret aura, notare

9:591 debueram, tutoque mari decurrere, quae nunc

9:592 non exploratis inplevi lintea ventis.

9:593 auferor in scopulos igitur, subversaque toto

9:594 obruor oceano, neque habent mea vela recursus.

 

9:595 'Quid quod et ominibus certis prohibebar amori

9:596 indulgere meo, tum cum mihi ferre iubenti

9:597 excidit et fecit spes nostras cera caducas?

9:598 nonne vel illa dies fuerat, vel tota voluntas,

9:599 sed potius mutanda dies? deus ipse monebat

9:600 signaque certa dabat, si non male sana fuissem.

9:601 et tamen ipsa loqui, nec me committere cerae

9:602 debueram, praesensque meos aperire furores.

9:603 vidisset lacrimas, vultum vidisset amantis;

9:604 plura loqui poteram, quam quae cepere tabellae.

9:605 invito potui circumdare bracchia collo,

9:606 et, si reicerer, potui moritura videri

9:607 amplectique pedes, adfusaque poscere vitam.

9:608 omnia fecissem, quorum si singula duram

9:609 flectere non poterant, potuissent omnia, mentem.

9:610 forsitan et missi sit quaedam culpa ministri:

9:611 non adiit apte, nec legit idonea, credo,

9:612 tempora, nec petiit horamque animumque vacantem.

 

9:613 'Haec nocuere mihi. neque enim est de tigride natus

9:614 nec rigidas silices solidumve in pectore ferrum

9:615 aut adamanta gerit, nec lac bibit ille leaenae.

9:616 vincetur! repetendus erit, nec taedia coepti

9:617 ulla mei capiam, dum spiritus iste manebit.

9:618 nam primum, si facta mihi revocare liceret,

9:619 non coepisse fuit: coepta expugnare secundum est.

9:620 quippe nec ille potest, ut iam mea vota relinquam,

9:621 non tamen ausorum semper memor esse meorum.

9:622 et, quia desierim, leviter voluisse videbor,

9:623 aut etiam temptasse illum insidiisque petisse,

9:624 vel certe non hoc, qui plurimus urget et urit

9:625 pectora nostra, deo, sed victa libidine credar;

9:626 denique iam nequeo nil commisisse nefandum.

9:627 et scripsi et petii: reserata est nostra voluntas;

9:628 ut nihil adiciam, non possum innoxia dici.

9:629 quod superest, multum est in vota, in crimina parvum.'

9:630 dixit, et (incertae tanta est discordia mentis),

9:631 cum pigeat temptasse, libet temptare. modumque

9:632 exit et infelix committit saepe repelli.

9:633 mox ubi finis abest, patriam fugit ille nefasque,

9:634 inque peregrina ponit nova moenia terra.

 

9:635 Tum vero maestam tota Miletida mente

9:636 defecisse ferunt, tum vero a pectore vestem

9:637 diripuit planxitque suos furibunda lacertos;

9:638 iamque palam est demens, inconcessaeque fatetur

9:639 spem veneris, siquidem patriam invisosque penates

9:640 deserit, et profugi sequitur vestigia fratris.

9:641 utque tuo motae, proles SemeleÔa, thyrso

9:642 Ismariae celebrant repetita triennia bacchae,

9:643 Byblida non aliter latos ululasse per agros

9:644 Bubasides videre nurus. quibus illa relictis

9:645 Caras et armiferos Lelegas Lyciamque pererrat.

9:646 iam Cragon et Limyren Xanthique reliquerat undas,

9:647 quoque Chimaera iugo mediis in partibus ignem,

9:648 pectus et ora leae, caudam serpentis habebat.

9:649 deficiunt silvae, cum tu lassata sequendo

9:650 concidis, et dura positis tellure capillis,

9:651 Bybli, iaces, frondesque tuo premis ore caducas.

9:652 saepe illam nymphae teneris LelegeÔdes ulnis

9:653 tollere conantur, saepe, ut medeatur amori,

9:654 praecipiunt, surdaeque adhibent solacia menti.

9:655 muta iacet, viridesque suis tenet unguibus herbas

9:656 Byblis, et umectat lacrimarum gramina rivo.

9:657 naidas his venam, quae numquam arescere posset,

9:658 subposuisse ferunt. quid enim dare maius habebant?

9:659 protinus, ut secto piceae de cortice guttae,

9:660 utve tenax gravida manat tellure bitumen;

9:661 utve sub adventu spirantis lene favoni

9:662 sole remollescit quae frigore constitit unda;

9:663 sic lacrimis consumpta suis PhoebeÔa Byblis

9:664 vertitur in fontem, qui nunc quoque vallibus illis

9:665 nomen habet dominae, nigraque sub ilice manat.

 

9:666 Fama novi centum Cretaeas forsitan urbes

9:667 implesset monstri, si non miracula nuper

9:668 Iphide mutata Crete propiora tulisset.

9:669 proxima Cnosiaco nam quondam Phaestia regno

9:670 progenuit tellus ignotum nomine Ligdum,

9:671 ingenua de plebe virum, nec census in illo

9:672 nobilitate sua maior, sed vita fidesque

9:673 inculpata fuit. gravidae qui coniugis aures

9:674 vocibus his monuit, cum iam prope partus adesset.

9:675 'quae voveam, duo sunt: minimo ut relevere dolore,

9:676 utque marem parias. onerosior altera sors est,

9:677 et vires fortuna negat. quod abominor, ergo

9:678 edita forte tuo fuerit si femina partu, --

9:679 invitus mando; pietas, ignosce! -- necetur.'

9:680 dixerat, et lacrimis vultum lavere profusis,

9:681 tam qui mandabat, quam cui mandata dabantur.

9:682 sed tamen usque suum vanis Telethusa maritum

9:683 sollicitat precibus, ne spem sibi ponat in arto.

9:684 certa sua est Ligdo sententia. iamque ferendo

9:685 vix erat illa gravem maturo pondere ventrem,

9:686 cum medio noctis spatio sub imagine somni

9:687 Inachis ante torum, pompa comitata sacrorum,

9:688 aut stetit aut visa est. inerant lunaria fronti

9:689 cornua cum spicis nitido flaventibus auro

9:690 et regale decus; cum qua latrator Anubis,

9:691 sanctaque Bubastis, variusque coloribus Apis,

9:692 quique premit vocem digitoque silentia suadet;

9:693 sistraque erant, numquamque satis quaesitus Osiris,

9:694 plenaque somniferis serpens peregrina venenis.

9:695 tum velut excussam somno et manifesta videntem

9:696 sic adfata dea est: 'pars o Telethusa mearum,

9:697 pone graves curas, mandataque falle mariti.

9:698 nec dubita, cum te partu Lucina levarit,

9:699 tollere quicquid erit. dea sum auxiliaris opemque

9:700 exorata fero; nec te coluisse quereris

9:701 ingratum numen.' monuit, thalamoque recessit.

9:702 laeta toro surgit, purasque ad sidera supplex

9:703 Cressa manus tollens, rata sint sua visa, precatur.

 

9:704 Ut dolor increvit, seque ipsum pondus in auras

9:705 expulit, et nata est ignaro femina patre,

9:706 iussit ali mater puerum mentita. fidemque

9:707 res habuit, neque erat ficti nisi conscia nutrix.

9:708 vota pater solvit, nomenque inponit avitum:

9:709 Iphis avus fuerat. gavisa est nomine mater,

9:710 quod commune foret, nec quemquam falleret illo.

9:711 inde incepta pia mendacia fraude latebant.

9:712 cultus erat pueri; facies, quam sive puellae,

9:713 sive dares puero, fuerat formosus uterque.

 

9:714 Tertius interea decimo successerat annus:

9:715 cum pater, Iphi, tibi flavam despondet Ianthen,

9:716 inter Phaestiadas quae laudatissima formae

9:717 dote fuit virgo, Dictaeo nata Teleste.

9:718 par aetas, par forma fuit, primasque magistris

9:719 accepere artes, elementa aetatis, ab isdem.

9:720 hinc amor ambarum tetigit rude pectus, et aequum

9:721 vulnus utrique dedit, sed erat fiducia dispar:

9:722 coniugium pactaeque exspectat tempora taedae,

9:723 quamque virum putat esse, virum fore credit Ianthe;

9:724 Iphis amat, qua posse frui desperat, et auget

9:725 hoc ipsum flammas, ardetque in virgine virgo,

9:726 vixque tenens lacrimas 'quis me manet exitus,' inquit

9:727 'cognita quam nulli, quam prodigiosa novaeque

9:728 cura tenet Veneris? si di mihi parcere vellent,

9:729 parcere debuerant; si non, et perdere vellent,

9:730 naturale malum saltem et de more dedissent.

9:731 nec vaccam vaccae, nec equas amor urit equarum:

9:732 urit oves aries, sequitur sua femina cervum.

9:733 sic et aves coeunt, interque animalia cuncta

9:734 femina femineo conrepta cupidine nulla est.

9:735 vellem nulla forem! ne non tamen omnia Crete

9:736 monstra ferat, taurum dilexit filia Solis,

9:737 femina nempe marem. meus est furiosior illo,

9:738 si verum profitemur, amor. tamen illa secuta est

9:739 spem Veneris; tamen illa dolis et imagine vaccae

9:740 passa bovem est, et erat, qui deciperetur, adulter.

9:741 huc licet ex toto sollertia confluat orbe,

9:742 ipse licet revolet ceratis Daedalus alis,

9:743 quid faciet? num me puerum de virgine doctis

9:744 artibus efficiet? num te mutabit, Ianthe?

 

9:745 'Quin animum firmas, teque ipsa recolligis, Iphi,

9:746 consiliique inopes et stultos excutis ignes?

9:747 quid sis nata, vide, nisi te quoque decipis ipsam,

9:748 et pete quod fas est, et ama quod femina debes!

9:749 spes est, quae faciat, spes est, quae pascat amorem.

9:750 hanc tibi res adimit. non te custodia caro

9:751 arcet ab amplexu, nec cauti cura mariti,

9:752 non patris asperitas, non se negat ipsa roganti,

9:753 nec tamen est potiunda tibi, nec, ut omnia fiant,

9:754 esse potes felix, ut dique hominesque laborent.

9:755 nunc quoque votorum nulla est pars vana meorum,

9:756 dique mihi faciles, quicquid valuere, dederunt;

9:757 quodque ego, vult genitor, vult ipsa, socerque futurus.

9:758 at non vult natura, potentior omnibus istis,

9:759 quae mihi sola nocet. venit ecce optabile tempus,

9:760 luxque iugalis adest, et iam mea fiet Ianthe --

9:761 nec mihi continget: mediis sitiemus in undis.

9:762 pronuba quid Iuno, quid ad haec, Hymenaee, venitis

9:763 sacra, quibus qui ducat abest, ubi nubimus ambae?'

9:764 pressit ab his vocem. nec lenius altera virgo

9:765 aestuat, utque celer venias, Hymenaee, precatur.

9:766 quae petit, haec Telethusa timens modo tempora differt,

9:767 nunc ficto languore moram trahit, omina saepe

9:768 visaque causatur. sed iam consumpserat omnem

9:769 materiam ficti, dilataque tempora taedae

9:770 institerant, unusque dies restabat. at illa

9:771 crinalem capiti vittam nataeque sibique

9:772 detrahit, et passis aram complexa capillis

9:773 'Isi, Paraetonium Mareoticaque arva Pharonque

9:774 quae colis, et septem digestum in cornua Nilum:

9:775 fer, precor,' inquit 'opem, nostroque medere timori!

9:776 te, dea, te quondam tuaque haec insignia vidi

9:777 cunctaque cognovi, sonitum comitantiaque aera

9:778 sistrorum, memorique animo tua iussa notavi.

9:779 quod videt haec lucem, quod non ego punior, ecce

9:780 consilium munusque tuum est. miserere duarum,

9:781 auxilioque iuva!' lacrimae sunt verba secutae.

9:782 visa dea est movisse suas (et moverat) aras,

9:783 et templi tremuere fores, imitataque lunam

9:784 cornua fulserunt, crepuitque sonabile sistrum.

9:785 non secura quidem, fausto tamen omine laeta

9:786 mater abit templo. sequitur comes Iphis euntem,

9:787 quam solita est, maiore gradu, nec candor in ore

9:788 permanet, et vires augentur, et acrior ipse est

9:789 vultus, et incomptis brevior mensura capillis,

9:790 plusque vigoris adest, habuit quam femina. nam quae

9:791 femina nuper eras, puer es! date munera templis,

9:792 nec timida gaudete fide! dant munera templis,

9:793 addunt et titulum: titulus breve carmen habebat:

9:794 DONA . PUER . SOVLIT . QUAE . FEMINA . VOVERAT . IPHIS

9:795 postera lux radiis latum patefecerat orbem,

9:796 cum Venus et Iuno sociosque Hymenaeus ad ignes

9:797 conveniunt, potiturque sua puer Iphis Ianthe.

 

 

Metamorphoseon Liber X

10:1 Inde per inmensum croceo velatus amictu

10:2 aethera digreditur Ciconumque Hymenaeus ad oras

10:3 tendit et Orphea nequiquam voce vocatur.

10:4 adfuit ille quidem, sed nec sollemnia verba

10:5 nec laetos vultus nec felix attulit omen.

10:6 fax quoque, quam tenuit, lacrimoso stridula fumo

10:7 usque fuit nullosque invenit motibus ignes.

10:8 exitus auspicio gravior: nam nupta per herbas

10:9 dum nova naiadum turba comitata vagatur,

10:10 occidit in talum serpentis dente recepto.

10:11 quam satis ad superas postquam Rhodopeius auras

10:12 deflevit vates, ne non temptaret et umbras,

10:13 ad Styga Taenaria est ausus descendere porta

10:14 perque leves populos simulacraque functa sepulcro

10:15 Persephonen adiit inamoenaque regna tenentem

10:16 umbrarum dominum pulsisque ad carmina nervis

10:17 sic ait: 'o positi sub terra numina mundi,

10:18 in quem reccidimus, quicquid mortale creamur,

10:19 si licet et falsi positis ambagibus oris

10:20 vera loqui sinitis, non huc, ut opaca viderem

10:21 Tartara, descendi, nec uti villosa colubris

10:22 terna Medusaei vincirem guttura monstri:

10:23 causa viae est coniunx, in quam calcata venenum

10:24 vipera diffudit crescentesque abstulit annos.

10:25 posse pati volui nec me temptasse negabo:

10:26 vicit Amor. supera deus hic bene notus in ora est;

10:27 an sit et hic, dubito: sed et hic tamen auguror esse,

10:28 famaque si veteris non est mentita rapinae,

10:29 vos quoque iunxit Amor. per ego haec loca plena timoris,

10:30 per Chaos hoc ingens vastique silentia regni,

10:31 Eurydices, oro, properata retexite fata.

10:32 omnia debemur vobis, paulumque morati

10:33 serius aut citius sedem properamus ad unam.

10:34 tendimus huc omnes, haec est domus ultima, vosque

10:35 humani generis longissima regna tenetis.

10:36 haec quoque, cum iustos matura peregerit annos,

10:37 iuris erit vestri: pro munere poscimus usum;

10:38 quodsi fata negant veniam pro coniuge, certum est

10:39 nolle redire mihi: leto gaudete duorum.'

 

10:40 Talia dicentem nervosque ad verba moventem

10:41 exsangues flebant animae; nec Tantalus undam

10:42 captavit refugam, stupuitque Ixionis orbis,

10:43 nec carpsere iecur volucres, urnisque vacarunt

10:44 Belides, inque tuo sedisti, Sisyphe, saxo.

10:45 tunc primum lacrimis victarum carmine fama est

10:46 Eumenidum maduisse genas, nec regia coniunx

10:47 sustinet oranti nec, qui regit ima, negare,

10:48 Eurydicenque vocant: umbras erat illa recentes

10:49 inter et incessit passu de vulnere tardo.

10:50 hanc simul et legem Rhodopeius accipit heros,

10:51 ne flectat retro sua lumina, donec Avernas

10:52 exierit valles; aut inrita dona futura.

10:53 carpitur adclivis per muta silentia trames,

10:54 arduus, obscurus, caligine densus opaca,

10:55 nec procul afuerunt telluris margine summae:

10:56 hic, ne deficeret, metuens avidusque videndi

10:57 flexit amans oculos, et protinus illa relapsa est,

10:58 bracchiaque intendens prendique et prendere certans

10:59 nil nisi cedentes infelix arripit auras.

10:60 iamque iterum moriens non est de coniuge quicquam

10:61 questa suo (quid enim nisi se quereretur amatam?)

10:62 supremumque 'vale,' quod iam vix auribus ille

10:63 acciperet, dixit revolutaque rursus eodem est.

 

10:64 Non aliter stupuit gemina nece coniugis Orpheus,

10:65 quam tria qui timidus, medio portante catenas,

10:66 colla canis vidit, quem non pavor ante reliquit,

10:67 quam natura prior saxo per corpus oborto,

10:68 quique in se crimen traxit voluitque videri

10:69 Olenos esse nocens, tuque, o confisa figurae,

10:70 infelix Lethaea, tuae, iunctissima quondam

10:71 pectora, nunc lapides, quos umida sustinet Ide.

10:72 orantem frustraque iterum transire volentem

10:73 portitor arcuerat: septem tamen ille diebus

10:74 squalidus in ripa Cereris sine munere sedit;

10:75 cura dolorque animi lacrimaeque alimenta fuere.

10:76 esse deos Erebi crudeles questus, in altam

10:77 se recipit Rhodopen pulsumque aquilonibus Haemum.

 

10:78 Tertius aequoreis inclusum Piscibus annum

10:79 finierat Titan, omnemque refugerat Orpheus

10:80 femineam Venerem, seu quod male cesserat illi,

10:81 sive fidem dederat; multas tamen ardor habebat

10:82 iungere se vati, multae doluere repulsae.

10:83 ille etiam Thracum populis fuit auctor amorem

10:84 in teneros transferre mares citraque iuventam

10:85 aetatis breve ver et primos carpere flores.

 

10:86 Collis erat collemque super planissima campi

10:87 area, quam viridem faciebant graminis herbae:

10:88 umbra loco deerat; qua postquam parte resedit

10:89 dis genitus vates et fila sonantia movit,

10:90 umbra loco venit: non Chaonis afuit arbor,

10:91 non nemus Heliadum, non frondibus aesculus altis,

10:92 nec tiliae molles, nec fagus et innuba laurus,

10:93 et coryli fragiles et fraxinus utilis hastis

10:94 enodisque abies curvataque glandibus ilex

10:95 et platanus genialis acerque coloribus inpar

10:96 amnicolaeque simul salices et aquatica lotos

10:97 perpetuoque virens buxum tenuesque myricae

10:98 et bicolor myrtus et bacis caerula tinus.

10:99 vos quoque, flexipedes hederae, venistis et una

10:100 pampineae vites et amictae vitibus ulmi

10:101 ornique et piceae pomoque onerata rubenti

10:102 arbutus et lentae, victoris praemia, palmae

10:103 et succincta comas hirsutaque vertice pinus,

10:104 grata deum matri, siquidem Cybeleius Attis

10:105 exuit hac hominem truncoque induruit illo.

 

10:106 Adfuit huic turbae metas imitata cupressus,

10:107 nunc arbor, puer ante deo dilectus ab illo,

10:108 qui citharam nervis et nervis temperat arcum.

10:109 namque sacer nymphis Carthaea tenentibus arva

10:110 ingens cervus erat, lateque patentibus altas

10:111 ipse suo capiti praebebat cornibus umbras.

10:112 cornua fulgebant auro, demissaque in armos

10:113 pendebant tereti gemmata monilia collo.

10:114 bulla super frontem parvis argentea loris

10:115 vincta movebatur; parilesque ex aere nitebant

10:116 auribus e geminis circum cava tempora bacae;

10:117 isque metu vacuus naturalique pavore

10:118 deposito celebrare domos mulcendaque colla

10:119 quamlibet ignotis manibus praebere solebat.

10:120 sed tamen ante alios, Ceae pulcherrime gentis,

10:121 gratus erat, Cyparisse, tibi: tu pabula cervum

10:122 ad nova, tu liquidi ducebas fontis ad undam,

10:123 tu modo texebas varios per cornua flores,

10:124 nunc eques in tergo residens huc laetus et illuc

10:125 mollia purpureis frenabas ora capistris.

 

10:126 Aestus erat mediusque dies, solisque vapore

10:127 concava litorei fervebant bracchia Cancri:

10:128 fessus in herbosa posuit sua corpora terra

10:129 cervus et arborea frigus ducebat ab umbra.

10:130 hunc puer inprudens iaculo Cyparissus acuto

10:131 fixit et, ut saevo morientem vulnere vidit,

10:132 velle mori statuit. quae non solacia Phoebus

10:133 dixit et, ut leviter pro materiaque doleret,

10:134 admonuit! gemit ille tamen munusque supremum

10:135 hoc petit a superis, ut tempore lugeat omni.

10:136 iamque per inmensos egesto sanguine fletus

10:137 in viridem verti coeperunt membra colorem,

10:138 et, modo qui nivea pendebant fronte capilli,

10:139 horrida caesaries fieri sumptoque rigore

10:140 sidereum gracili spectare cacumine caelum.

10:141 ingemuit tristisque deus 'lugebere nobis

10:142 lugebisque alios aderisque dolentibus' inquit.

 

10:143 Tale nemus vates attraxerat inque ferarum

10:144 concilio, medius turbae, volucrumque sedebat.

10:145 ut satis inpulsas temptavit pollice chordas

10:146 et sensit varios, quamvis diversa sonarent,

10:147 concordare modos, hoc vocem carmine movit:

10:148 'ab Iove, Musa parens, (cedunt Iovis omnia regno)

10:149 carmina nostra move! Iovis est mihi saepe potestas

10:150 dicta prius: cecini plectro graviore Gigantas

10:151 sparsaque Phlegraeis victricia fulmina campis.

10:152 nunc opus est leviore lyra, puerosque canamus

10:153 dilectos superis inconcessisque puellas

10:154 ignibus attonitas meruisse libidine poenam.

 

10:155 'Rex superum Phrygii quondam Ganymedis amore

10:156 arsit, et inventum est aliquid, quod Iuppiter esse,

10:157 quam quod erat, mallet. nulla tamen alite verti

10:158 dignatur, nisi quae posset sua fulmina ferre.

10:159 nec mora, percusso mendacibus aere pennis

10:160 abripit Iliaden; qui nunc quoque pocula miscet

10:161 invitaque Iovi nectar Iunone ministrat.

 

10:162 'Te quoque, Amyclide, posuisset in aethere Phoebus,

10:163 tristia si spatium ponendi fata dedissent.

10:164 qua licet, aeternus tamen es, quotiensque repellit

10:165 ver hiemem, Piscique Aries succedit aquoso,

10:166 tu totiens oreris viridique in caespite flores.

10:167 te meus ante omnes genitor dilexit, et orbe

10:168 in medio positi caruerunt praeside Delphi,

10:169 dum deus Eurotan inmunitamque frequentat

10:170 Sparten, nec citharae nec sunt in honore sagittae:

10:171 inmemor ipse sui non retia ferre recusat,

10:172 non tenuisse canes, non per iuga montis iniqui

10:173 ire comes, longaque alit adsuetudine flammas.

10:174 iamque fere medius Titan venientis et actae

10:175 noctis erat spatioque pari distabat utrimque,

10:176 corpora veste levant et suco pinguis olivi

10:177 splendescunt latique ineunt certamina disci.

10:178 quem prius aerias libratum Phoebus in auras

10:179 misit et oppositas disiecit pondere nubes;

10:180 reccidit in solidam longo post tempore terram

10:181 pondus et exhibuit iunctam cum viribus artem.

10:182 protinus inprudens actusque cupidine lusus

10:183 tollere Taenarides orbem properabat, at illum

10:184 dura repercusso subiecit verbere tellus

10:185 in vultus, Hyacinthe, tuos. expalluit aeque

10:186 quam puer ipse deus conlapsosque excipit artus,

10:187 et modo te refovet, modo tristia vulnera siccat,

10:188 nunc animam admotis fugientem sustinet herbis.

10:189 nil prosunt artes: erat inmedicabile vulnus.

10:190 ut, siquis violas rigidumve papaver in horto

10:191 liliaque infringat fulvis horrentia linguis,

10:192 marcida demittant subito caput illa vietum

10:193 nec se sustineant spectentque cacumine terram:

10:194 sic vultus moriens iacet et defecta vigore

10:195 ipsa sibi est oneri cervix umeroque recumbit.

10:196 "laberis, Oebalide, prima fraudate iuventa,"

10:197 Phoebus ait "videoque tuum, mea crimina, vulnus.

10:198 tu dolor es facinusque meum: mea dextera leto

10:199 inscribenda tuo est. ego sum tibi funeris auctor.

10:200 quae mea culpa tamen, nisi si lusisse vocari

10:201 culpa potest, nisi culpa potest et amasse vocari?

10:202 atque utinam tecumque mori vitamque liceret

10:203 reddere! quod quoniam fatali lege tenemur,

10:204 semper eris mecum memorique haerebis in ore.

10:205 te lyra pulsa manu, te carmina nostra sonabunt,

10:206 flosque novus scripto gemitus imitabere nostros.

10:207 tempus et illud erit, quo se fortissimus heros

10:208 addat in hunc florem folioque legatur eodem."

10:209 talia dum vero memorantur Apollinis ore,

10:210 ecce cruor, qui fusus humo signaverat herbas,

10:211 desinit esse cruor, Tyrioque nitentior ostro

10:212 flos oritur formamque capit, quam lilia, si non

10:213 purpureus color his, argenteus esset in illis.

10:214 non satis hoc Phoebo est (is enim fuit auctor honoris):

10:215 ipse suos gemitus foliis inscribit, et AI AI

10:216 flos habet inscriptum, funestaque littera ducta est.

10:217 nec genuisse pudet Sparten Hyacinthon: honorque

10:218 durat in hoc aevi, celebrandaque more priorum

10:219 annua praelata redeunt Hyacinthia pompa.

 

10:220 'At si forte roges fecundam Amathunta metallis,

10:221 an genuisse velit Propoetidas, abnuat aeque

10:222 atque illos, gemino quondam quibus aspera cornu

10:223 frons erat, unde etiam nomen traxere Cerastae.

10:224 ante fores horum stabat Iovis Hospitis ara;

10:225 ignarus sceleris quam siquis sanguine tinctam

10:226 advena vidisset, mactatos crederet illic

10:227 lactantes vitulos Amathusiacasque bidentes:

10:228 hospes erat caesus! sacris offensa nefandis

10:229 ipsa suas urbes Ophiusiaque arva parabat

10:230 deserere alma Venus. "sed quid loca grata, quid urbes

10:231 peccavere meae? quod" dixit "crimen in illis?

10:232 exilio poenam potius gens inpia pendat

10:233 vel nece vel siquid medium est mortisque fugaeque.

10:234 idque quid esse potest, nisi versae poena figurae?"

10:235 dum dubitat, quo mutet eos, ad cornua vultum

10:236 flexit et admonita est haec illis posse relinqui

10:237 grandiaque in torvos transformat membra iuvencos.

 

10:238 'Sunt tamen obscenae Venerem Propoetides ausae

10:239 esse negare deam; pro quo sua numinis ira

10:240 corpora cum fama primae vulgasse feruntur,

10:241 utque pudor cessit, sanguisque induruit oris,

10:242 in rigidum parvo silicem discrimine versae.

 

10:243 'Quas quia Pygmalion aevum per crimen agentis

10:244 viderat, offensus vitiis, quae plurima menti

10:245 femineae natura dedit, sine coniuge caelebs

10:246 vivebat thalamique diu consorte carebat.

10:247 interea niveum mira feliciter arte

10:248 sculpsit ebur formamque dedit, qua femina nasci

10:249 nulla potest, operisque sui concepit amorem.

10:250 virginis est verae facies, quam vivere credas,

10:251 et, si non obstet reverentia, velle moveri:

10:252 ars adeo latet arte sua. miratur et haurit

10:253 pectore Pygmalion simulati corporis ignes.

10:254 saepe manus operi temptantes admovet, an sit

10:255 corpus an illud ebur, nec adhuc ebur esse fatetur.

10:256 oscula dat reddique putat loquiturque tenetque

10:257 et credit tactis digitos insidere membris

10:258 et metuit, pressos veniat ne livor in artus,

10:259 et modo blanditias adhibet, modo grata puellis

10:260 munera fert illi conchas teretesque lapillos

10:261 et parvas volucres et flores mille colorum

10:262 liliaque pictasque pilas et ab arbore lapsas

10:263 Heliadum lacrimas; ornat quoque vestibus artus,

10:264 dat digitis gemmas, dat longa monilia collo,

10:265 aure leves bacae, redimicula pectore pendent:

10:266 cuncta decent; nec nuda minus formosa videtur.

10:267 conlocat hanc stratis concha Sidonide tinctis

10:268 adpellatque tori sociam adclinataque colla

10:269 mollibus in plumis, tamquam sensura, reponit.

 

10:270 'Festa dies Veneris tota celeberrima Cypro

10:271 venerat, et pandis inductae cornibus aurum

10:272 conciderant ictae nivea cervice iuvencae,

10:273 turaque fumabant, cum munere functus ad aras

10:274 constitit et timide "si, di, dare cuncta potestis,

10:275 sit coniunx, opto," non ausus "eburnea virgo"

10:276 dicere, Pygmalion "similis mea" dixit "eburnae."

10:277 sensit, ut ipsa suis aderat Venus aurea festis,

10:278 vota quid illa velint et, amici numinis omen,

10:279 flamma ter accensa est apicemque per aera duxit.

10:280 ut rediit, simulacra suae petit ille puellae

10:281 incumbensque toro dedit oscula: visa tepere est;

10:282 admovet os iterum, manibus quoque pectora temptat:

10:283 temptatum mollescit ebur positoque rigore

10:284 subsidit digitis ceditque, ut Hymettia sole

10:285 cera remollescit tractataque pollice multas

10:286 flectitur in facies ipsoque fit utilis usu.

10:287 dum stupet et dubie gaudet fallique veretur,

10:288 rursus amans rursusque manu sua vota retractat.

10:289 corpus erat! saliunt temptatae pollice venae.

10:290 tum vero Paphius plenissima concipit heros

10:291 verba, quibus Veneri grates agat, oraque tandem

10:292 ore suo non falsa premit, dataque oscula virgo

10:293 sensit et erubuit timidumque ad lumina lumen

10:294 attollens pariter cum caelo vidit amantem.

10:295 coniugio, quod fecit, adest dea, iamque coactis

10:296 cornibus in plenum noviens lunaribus orbem

10:297 illa Paphon genuit, de qua tenet insula nomen.

 

10:298 'Editus hac ille est, qui si sine prole fuisset,

10:299 inter felices Cinyras potuisset haberi.

10:300 dira canam; procul hinc natae, procul este parente

10:301 aut, mea si vestras mulcebunt carmina mentes,

10:302 desit in hac mihi parte fides, nec credite factum,

10:303 vel, si credetis, facti quoque credite poenam.

10:304 si tamen admissum sinit hoc natura videri,

10:305 [gentibus Ismariis et nostro gratulor orbi,]

10:306 gratulor huic terrae, quod abest regionibus illis,

10:307 quae tantum genuere nefas: sit dives amomo

10:308 cinnamaque costumque suum sudataque ligno

10:309 tura ferat floresque alios Panchaia tellus,

10:310 dum ferat et murram: tanti nova non fuit arbor.

10:311 ipse negat nocuisse tibi sua tela Cupido,

10:312 Myrrha, facesque suas a crimine vindicat isto;

10:313 stipite te Stygio tumidisque adflavit echidnis

10:314 e tribus una soror: scelus est odisse parentem,

10:315 hic amor est odio maius scelus.∆undique lecti

10:316 te cupiunt proceres, totoque Oriente iuventus

10:317 ad thalami certamen adest: ex omnibus unum

10:318 elige, Myrrha, virum, dum ne sit in omnibus unus.

10:319 illa quidem sentit foedoque repugnat amori

10:320 et secum "quo mente feror? quid molior?" inquit

10:321 "di, precor, et pietas sacrataque iura parentum,

10:322 hoc prohibete nefas scelerique resistite nostro,

10:323 si tamen hoc scelus est. sed enim damnare negatur

10:324 hanc Venerem pietas: coeunt animalia nullo

10:325 cetera dilectu, nec habetur turpe iuvencae

10:326 ferre patrem tergo, fit equo sua filia coniunx,

10:327 quasque creavit init pecudes caper, ipsaque, cuius

10:328 semine concepta est, ex illo concipit ales.

10:329 felices, quibus ista licent! humana malignas

10:330 cura dedit leges, et quod natura remittit,

10:331 invida iura negant. gentes tamen esse feruntur,

10:332 in quibus et nato genetrix et nata parenti

10:333 iungitur, et pietas geminato crescit amore.

10:334 me miseram, quod non nasci mihi contigit illic,

10:335 fortunaque loci laedor!∆quid in ista revolvor?

10:336 spes interdictae, discedite! dignus amari

10:337 ille, sed ut pater, est.∆ergo, si filia magni

10:338 non essem Cinyrae, Cinyrae concumbere possem:

10:339 nunc, quia iam meus est, non est meus, ipsaque damno

10:340 est mihi proximitas: aliena potentior essem.

10:341 ire libet procul hinc patriaeque relinquere fines,

10:342 dum scelus effugiam; retinet malus ardor euntem,

10:343 ut praesens spectem Cinyran tangamque loquarque

10:344 osculaque admoveam, si nil conceditur ultra.

10:345 ultra autem spectare aliquid potes, inpia virgo?

10:346 et quot confundas et iura et nomina, sentis?

10:347 tune eris et matris paelex et adultera patris?

10:348 tune soror nati genetrixque vocabere fratris?

10:349 nec metues atro crinitas angue sorores,

10:350 quas facibus saevis oculos atque ora petentes

10:351 noxia corda vident? at tu, dum corpore non es

10:352 passa nefas, animo ne concipe neve potentis

10:353 concubitu vetito naturae pollue foedus!

10:354 velle puta: res ipsa vetat; pius ille memorque est

10:355 moris∆et o vellem similis furor esset in illo!"

 

10:356 'Dixerat, at Cinyras, quem copia digna procorum,

10:357 quid faciat, dubitare facit, scitatur ab ipsa,

10:358 nominibus dictis, cuius velit esse mariti;

10:359 illa silet primo patriisque in vultibus haerens

10:360 aestuat et tepido suffundit lumina rore.

10:361 virginei Cinyras haec credens esse timoris,

10:362 flere vetat siccatque genas atque oscula iungit;

10:363 Myrrha datis nimium gaudet consultaque, qualem

10:364 optet habere virum, "similem tibi" dixit; at ille

10:365 non intellectam vocem conlaudat et "esto

10:366 tam pia semper" ait. pietatis nomine dicto

10:367 demisit vultus sceleris sibi conscia virgo.

 

10:368 'Noctis erat medium, curasque et corpora somnus

10:369 solverat; at virgo Cinyreia pervigil igni

10:370 carpitur indomito furiosaque vota retractat

10:371 et modo desperat, modo vult temptare, pudetque

10:372 et cupit, et, quid agat, non invenit, utque securi

10:373 saucia trabs ingens, ubi plaga novissima restat,

10:374 quo cadat, in dubio est omnique a parte timetur,

10:375 sic animus vario labefactus vulnere nutat

10:376 huc levis atque illuc momentaque sumit utroque,

10:377 nec modus et requies, nisi mors, reperitur amoris.

10:378 mors placet. erigitur laqueoque innectere fauces

10:379 destinat et zona summo de poste revincta

10:380 "care, vale, Cinyra, causamque intellege mortis!"

10:381 dixit et aptabat pallenti vincula collo.

 

10:382 'Murmura verborum fidas nutricis ad aures

10:383 pervenisse ferunt limen servantis alumnae.

10:384 surgit anus reseratque fores mortisque paratae

10:385 instrumenta videns spatio conclamat eodem

10:386 seque ferit scinditque sinus ereptaque collo

10:387 vincula dilaniat; tum denique flere vacavit,

10:388 tum dare conplexus laqueique requirere causam.

10:389 muta silet virgo terramque inmota tuetur

10:390 et deprensa dolet tardae conamina mortis.

10:391 instat anus canosque suos et inania nudans

10:392 ubera per cunas alimentaque prima precatur,

10:393 ut sibi committat, quicquid dolet. illa rogantem

10:394 aversata gemit; certa est exquirere nutrix

10:395 nec solam spondere fidem. "dic" inquit "opemque

10:396 me sine ferre tibi: non est mea pigra senectus.

10:397 seu furor est, habeo, quae carmine sanet et herbis;

10:398 sive aliquis nocuit, magico lustrabere ritu;

10:399 ira deum sive est, sacris placabilis ira.

10:400 quid rear ulterius? certe fortuna domusque

10:401 sospes et in cursu est: vivunt genetrixque paterque."

10:402 Myrrha patre audito suspiria duxit ab imo

10:403 pectore; nec nutrix etiamnum concipit ullum

10:404 mente nefas aliquemque tamen praesentit amorem;

10:405 propositique tenax, quodcumque est, orat, ut ipsi

10:406 indicet, et gremio lacrimantem tollit anili

10:407 atque ita conplectens infirmis membra lacertis

10:408 "sensimus," inquit "amas! et in hoc mea (pone timorem)

10:409 sedulitas erit apta tibi, nec sentiet umquam

10:410 hoc pater." exiluit gremio furibunda torumque

10:411 ore premens "discede, precor, miseroque pudori

10:412 parce!" ait; instanti "discede, aut desine" dixit

10:413 "quaerere, quid doleam! scelus est, quod scire laboras."

10:414 horret anus tremulasque manus annisque metuque

10:415 tendit et ante pedes supplex procumbit alumnae

10:416 et modo blanditur, modo, si non conscia fiat,

10:417 terret et indicium laquei coeptaeque minatur

10:418 mortis et officium commisso spondet amori.

10:419 extulit illa caput lacrimisque inplevit obortis

10:420 pectora nutricis conataque saepe fateri

10:421 saepe tenet vocem pudibundaque vestibus ora

10:422 texit et "o" dixit "felicem coniuge matrem!"

10:423 hactenus, et gemuit. gelidus nutricis in artus

10:424 ossaque (sensit enim) penetrat tremor, albaque toto

10:425 vertice canities rigidis stetit hirta capillis,

10:426 multaque, ut excuteret diros, si posset, amores,

10:427 addidit. at virgo scit se non falsa moneri;

10:428 certa mori tamen est, si non potiatur amore.

10:429 "vive," ait haec, "potiere tuo"∆et, non ausa "parente"

10:430 dicere, conticuit promissaque numine firmat.

 

10:431 'Festa piae Cereris celebrabant annua matres

10:432 illa, quibus nivea velatae corpora veste

10:433 primitias frugum dant spicea serta suarum

10:434 perque novem noctes venerem tactusque viriles

10:435 in vetitis numerant: turba Cenchreis in illa

10:436 regis adest coniunx arcanaque sacra frequentat.

10:437 ergo legitima vacuus dum coniuge lectus,

10:438 nacta gravem vino Cinyran male sedula nutrix,

10:439 nomine mentito veros exponit amores

10:440 et faciem laudat; quaesitis virginis annis

10:441 "par" ait "est Myrrhae." quam postquam adducere iussa est

10:442 utque domum rediit, "gaude, mea" dixit "alumna:

10:443 vicimus!" infelix non toto pectore sentit

10:444 laetitiam virgo, praesagaque pectora maerent,

10:445 sed tamen et gaudet: tanta est discordia mentis.

 

10:446 'Tempus erat, quo cuncta silent, interque triones

10:447 flexerat obliquo plaustrum temone Bootes:

10:448 ad facinus venit illa suum; fugit aurea caelo

10:449 luna, tegunt nigrae latitantia sidera nubes;

10:450 nox caret igne suo; primus tegis, Icare, vultus,

10:451 Erigoneque pio sacrata parentis amore.

10:452 ter pedis offensi signo est revocata, ter omen

10:453 funereus bubo letali carmine fecit:

10:454 it tamen, et tenebrae minuunt noxque atra pudorem;

10:455 nutricisque manum laeva tenet, altera motu

10:456 caecum iter explorat. thalami iam limina tangit,

10:457 iamque fores aperit, iam ducitur intus: at illi

10:458 poplite succiduo genua intremuere, fugitque

10:459 et color et sanguis, animusque relinquit euntem.

10:460 quoque suo propior sceleri est, magis horret, et ausi

10:461 paenitet, et vellet non cognita posse reverti.

10:462 cunctantem longaeva manu deducit et alto

10:463 admotam lecto cum traderet "accipe," dixit,

10:464 "ista tua est, Cinyra" devotaque corpora iunxit.

10:465 accipit obsceno genitor sua viscera lecto

10:466 virgineosque metus levat hortaturque timentem.

10:467 forsitan aetatis quoque nomine "filia" dixit,

10:468 dixit et illa "pater," sceleri ne nomina desint.

 

10:469 'Plena patris thalamis excedit et inpia diro

10:470 semina fert utero conceptaque crimina portat.

10:471 postera nox facinus geminat, nec finis in illa est,

10:472 cum tandem Cinyras, avidus cognoscere amantem

10:473 post tot concubitus, inlato lumine vidit

10:474 et scelus et natam verbisque dolore retentis

10:475 pendenti nitidum vagina deripit ensem;

10:476 Myrrha fugit: tenebrisque et caecae munere noctis

10:477 intercepta neci est latosque vagata per agros

10:478 palmiferos Arabas Panchaeaque rura relinquit

10:479 perque novem erravit redeuntis cornua lunae,

10:480 cum tandem terra requievit fessa Sabaea;

10:481 vixque uteri portabat onus. tum nescia voti

10:482 atque inter mortisque metus et taedia vitae

10:483 est tales conplexa preces: "o siqua patetis

10:484 numina confessis, merui nec triste recuso

10:485 supplicium, sed ne violem vivosque superstes

10:486 mortuaque exstinctos, ambobus pellite regnis

10:487 mutataeque mihi vitamque necemque negate!"

10:488 numen confessis aliquod patet: ultima certe

10:489 vota suos habuere deos. nam crura loquentis

10:490 terra supervenit, ruptosque obliqua per ungues

10:491 porrigitur radix, longi firmamina trunci,

10:492 ossaque robur agunt, mediaque manente medulla

10:493 sanguis it in sucos, in magnos bracchia ramos,

10:494 in parvos digiti, duratur cortice pellis.

10:495 iamque gravem crescens uterum perstrinxerat arbor

10:496 pectoraque obruerat collumque operire parabat:

10:497 non tulit illa moram venientique obvia ligno

10:498 subsedit mersitque suos in cortice vultus.

10:499 quae quamquam amisit veteres cum corpore sensus,

10:500 flet tamen, et tepidae manant ex arbore guttae.

10:501 est honor et lacrimis, stillataque cortice murra

10:502 nomen erile tenet nulloque tacebitur aevo.

 

10:503 'At male conceptus sub robore creverat infans

10:504 quaerebatque viam, qua se genetrice relicta

10:505 exsereret; media gravidus tumet arbore venter.

10:506 tendit onus matrem; neque habent sua verba dolores,

10:507 nec Lucina potest parientis voce vocari.

10:508 nitenti tamen est similis curvataque crebros

10:509 dat gemitus arbor lacrimisque cadentibus umet.

10:510 constitit ad ramos mitis Lucina dolentes

10:511 admovitque manus et verba puerpera dixit:

10:512 arbor agit rimas et fissa cortice vivum

10:513 reddit onus, vagitque puer; quem mollibus herbis

10:514 naides inpositum lacrimis unxere parentis.

10:515 laudaret faciem Livor quoque; qualia namque

10:516 corpora nudorum tabula pinguntur Amorum,

10:517 talis erat, sed, ne faciat discrimina cultus,

10:518 aut huic adde leves, aut illis deme pharetras.

 

10:519 'Labitur occulte fallitque volatilis aetas,

10:520 et nihil est annis velocius: ille sorore

10:521 natus avoque suo, qui conditus arbore nuper,

10:522 nuper erat genitus, modo formosissimus infans,

10:523 iam iuvenis, iam vir, iam se formosior ipso est,

10:524 iam placet et Veneri matrisque ulciscitur ignes.

10:525 namque pharetratus dum dat puer oscula matri,

10:526 inscius exstanti destrinxit harundine pectus;

10:527 laesa manu natum dea reppulit: altius actum

10:528 vulnus erat specie primoque fefellerat ipsam.

10:529 capta viri forma non iam Cythereia curat

10:530 litora, non alto repetit Paphon aequore cinctam

10:531 piscosamque Cnidon gravidamve Amathunta metallis;

10:532 abstinet et caelo: caelo praefertur Adonis.

10:533 hunc tenet, huic comes est adsuetaque semper in umbra

10:534 indulgere sibi formamque augere colendo

10:535 per iuga, per silvas dumosaque saxa vagatur

10:536 fine genus vestem ritu succincta Dianae

10:537 hortaturque canes tutaeque animalia praedae,

10:538 aut pronos lepores aut celsum in cornua cervum

10:539 aut agitat dammas; a fortibus abstinet apris

10:540 raptoresque lupos armatosque unguibus ursos

10:541 vitat et armenti saturatos caede leones.

10:542 te quoque, ut hos timeas, siquid prodesse monendo

10:543 possit, Adoni, monet, "fortis" que "fugacibus esto"

10:544 inquit; "in audaces non est audacia tuta.

10:545 parce meo, iuvenis, temerarius esse periclo,

10:546 neve feras, quibus arma dedit natura, lacesse,

10:547 stet mihi ne magno tua gloria. non movet aetas

10:548 nec facies nec quae Venerem movere, leones

10:549 saetigerosque sues oculosque animosque ferarum.

10:550 fulmen habent acres in aduncis dentibus apri,

10:551 impetus est fulvis et vasta leonibus ira,

10:552 invisumque mihi genus est." quae causa, roganti

10:553 "dicam," ait "et veteris monstrum mirabere culpae.

10:554 sed labor insolitus iam me lassavit, et, ecce,

10:555 opportuna sua blanditur populus umbra,

10:556 datque torum caespes: libet hac requiescere tecum"

10:557 (et requievit) "humo" pressitque et gramen et ipsum

10:558 inque sinu iuvenis posita cervice reclinis

10:559 sic ait ac mediis interserit oscula verbis:

 

10:560 '"Forsitan audieris aliquam certamine cursus

10:561 veloces superasse viros: non fabula rumor

10:562 ille fuit; superabat enim. nec dicere posses,

10:563 laude pedum formaene bono praestantior esset.

10:564 scitanti deus huic de coniuge 'coniuge' dixit

10:565 'nil opus est, Atalanta, tibi: fuge coniugis usum.

10:566 nec tamen effugies teque ipsa viva carebis.'

10:567 territa sorte dei per opacas innuba silvas

10:568 vivit et instantem turbam violenta procorum

10:569 condicione fugat, 'ne' c 'sum potiunda, nisi' inquit

10:570 'victa prius cursu. pedibus contendite mecum:

10:571 praemia veloci coniunx thalamique dabuntur,

10:572 mors pretium tardis: ea lex certaminis esto.'

10:573 illa quidem inmitis, sed (tanta potentia formae est)

10:574 venit ad hanc legem temeraria turba procorum.

10:575 sederat Hippomenes cursus spectator iniqui

10:576 et 'petitur cuiquam per tanta pericula coniunx?'

10:577 dixerat ac nimios iuvenum damnarat amores;

10:578 ut faciem et posito corpus velamine vidit,

10:579 quale meum, vel quale tuum, si femina fias,

10:580 obstipuit tollensque manus 'ignoscite,' dixit

10:581 'quos modo culpavi! nondum mihi praemia nota,

10:582 quae peteretis, erant.' laudando concipit ignes

10:583 et, ne quis iuvenum currat velocius, optat

10:584 invidiaque timet. 'sed cur certaminis huius

10:585 intemptata mihi fortuna relinquitur?' inquit

10:586 'audentes deus ipse iuvat!' dum talia secum

10:587 exigit Hippomenes, passu volat alite virgo.

10:588 quae quamquam Scythica non setius ire sagitta

10:589 Aonio visa est iuveni, tamen ille decorem

10:590 miratur magis: et cursus facit ipse decorem.

10:591 aura refert ablata citis talaria plantis,

10:592 tergaque iactantur crines per eburnea, quaeque

10:593 poplitibus suberant picto genualia limbo;

10:594 inque puellari corpus candore ruborem

10:595 traxerat, haud aliter, quam cum super atria velum

10:596 candida purpureum simulatas inficit umbras.

10:597 dum notat haec hospes, decursa novissima meta est,

10:598 et tegitur festa victrix Atalanta corona.

10:599 dant gemitum victi penduntque ex foedere poenas.

 

10:600 '"Non tamen eventu iuvenis deterritus horum

10:601 constitit in medio vultuque in virgine fixo

10:602 'quid facilem titulum superando quaeris inertes?

10:603 mecum confer' ait. 'seu me fortuna potentem

10:604 fecerit, a tanto non indignabere vinci:

10:605 namque mihi genitor Megareus Onchestius, illi

10:606 est Neptunus avus, pronepos ego regis aquarum,

10:607 nec virtus citra genus est; seu vincar, habebis

10:608 Hippomene victo magnum et memorabile nomen.'

10:609 talia dicentem molli Schoeneia vultu

10:610 aspicit et dubitat, superari an vincere malit,

10:611 atque ita 'quis deus hunc formosis' inquit 'iniquus

10:612 perdere vult caraeque iubet discrimine vitae

10:613 coniugium petere hoc? non sum, me iudice, tanti.

10:614 nec forma tangor, (poteram tamen hac quoque tangi)

10:615 sed quod adhuc puer est; non me movet ipse, sed aetas.

10:616 quid, quod inest virtus et mens interrita leti?

10:617 quid, quod ab aequorea numeratur origine quartus?

10:618 quid, quod amat tantique putat conubia nostra,

10:619 ut pereat, si me fors illi dura negarit?

10:620 dum licet, hospes, abi thalamosque relinque cruentos.

10:621 coniugium crudele meum est, tibi nubere nulla

10:622 nolet, et optari potes a sapiente puella.∆

10:623 cur tamen est mihi cura tui tot iam ante peremptis?

10:624 viderit! intereat, quoniam tot caede procorum

10:625 admonitus non est agiturque in taedia vitae.∆

10:626 occidet hic igitur, voluit quia vivere mecum,

10:627 indignamque necem pretium patietur amoris?

10:628 non erit invidiae victoria nostra ferendae.

10:629 sed non culpa mea est! utinam desistere velles,

10:630 aut, quoniam es demens, utinam velocior esses!

10:631 at quam virgineus puerili vultus in ore est!

10:632 a! miser Hippomene, nollem tibi visa fuissem!

10:633 vivere dignus eras. quodsi felicior essem,

10:634 nec mihi coniugium fata inportuna negarent,

10:635 unus eras, cum quo sociare cubilia vellem.'

10:636 dixerat, utque rudis primoque cupidine tacta,

10:637 quod facit, ignorans amat et non sentit amorem.

 

10:638 '"Iam solitos poscunt cursus populusque paterque,

10:639 cum me sollicita proles Neptunia voce

10:640 invocat Hippomenes 'Cytherea,' que 'conprecor, ausis

10:641 adsit' ait 'nostris et quos dedit, adiuvet ignes.'

10:642 detulit aura preces ad me non invida blandas:

10:643 motaque sum, fateor, nec opis mora longa dabatur.

10:644 est ager, indigenae Tamasenum nomine dicunt,

10:645 telluris Cypriae pars optima, quem mihi prisci

10:646 sacravere senes templisque accedere dotem

10:647 hanc iussere meis; medio nitet arbor in arvo,

10:648 fulva comas, fulvo ramis crepitantibus auro:

10:649 hinc tria forte mea veniens decerpta ferebam

10:650 aurea poma manu nullique videnda nisi ipsi

10:651 Hippomenen adii docuique, quis usus in illis.

10:652 signa tubae dederant, cum carcere pronus uterque

10:653 emicat et summam celeri pede libat harenam:

10:654 posse putes illos sicco freta radere passu

10:655 et segetis canae stantes percurrere aristas.

10:656 adiciunt animos iuveni clamorque favorque

10:657 verbaque dicentum 'nunc, nunc incumbere tempus!

10:658 Hippomene, propera! nunc viribus utere totis!

10:659 pelle moram: vinces!' dubium, Megareius heros

10:660 gaudeat an virgo magis his Schoeneia dictis.

10:661 o quotiens, cum iam posset transire, morata est

10:662 spectatosque diu vultus invita reliquit!

10:663 aridus e lasso veniebat anhelitus ore,

10:664 metaque erat longe: tum denique de tribus unum

10:665 fetibus arboreis proles Neptunia misit.

10:666 obstipuit virgo nitidique cupidine pomi

10:667 declinat cursus aurumque volubile tollit;

10:668 praeterit Hippomenes: resonant spectacula plausu.

10:669 illa moram celeri cessataque tempora cursu

10:670 corrigit atque iterum iuvenem post terga relinquit:

10:671 et rursus pomi iactu remorata secundi

10:672 consequitur transitque virum. pars ultima cursus

10:673 restabat; 'nunc' inquit 'ades, dea muneris auctor!'

10:674 inque latus campi, quo tardius illa rediret,

10:675 iecit ab obliquo nitidum iuvenaliter aurum.

10:676 an peteret, virgo visa est dubitare: coegi

10:677 tollere et adieci sublato pondera malo

10:678 inpediique oneris pariter gravitate moraque,

10:679 neve meus sermo cursu sit tardior ipso,

10:680 praeterita est virgo: duxit sua praemia victor.

 

10:681 '"Dignane, cui grates ageret, cui turis honorem

10:682 ferret, Adoni, fui? nec grates inmemor egit,

10:683 nec mihi tura dedit. subitam convertor in iram,

10:684 contemptuque dolens, ne sim spernenda futuris,

10:685 exemplo caveo meque ipsa exhortor in ambos:

10:686 templa, deum Matri quae quondam clarus Echion

10:687 fecerat ex voto, nemorosis abdita silvis,

10:688 transibant, et iter longum requiescere suasit;

10:689 illic concubitus intempestiva cupido

10:690 occupat Hippomenen a numine concita nostro.

10:691 luminis exigui fuerat prope templa recessus,

10:692 speluncae similis, nativo pumice tectus,

10:693 religione sacer prisca, quo multa sacerdos

10:694 lignea contulerat veterum simulacra deorum;

10:695 hunc init et vetito temerat sacraria probro.

10:696 sacra retorserunt oculos, turritaque Mater

10:697 an Stygia sontes dubitavit mergeret unda:

10:698 poena levis visa est; ergo modo levia fulvae

10:699 colla iubae velant, digiti curvantur in ungues,

10:700 ex umeris armi fiunt, in pectora totum

10:701 pondus abit, summae cauda verruntur harenae;

10:702 iram vultus habet, pro verbis murmura reddunt,

10:703 pro thalamis celebrant silvas aliisque timendi

10:704 dente premunt domito Cybeleia frena leones.

10:705 hos tu, care mihi, cumque his genus omne ferarum,

10:706 quod non terga fugae, sed pugnae pectora praebet,

10:707 effuge, ne virtus tua sit damnosa duobus!"

 

10:708 'Illa quidem monuit iunctisque per aera cycnis

10:709 carpit iter, sed stat monitis contraria virtus.

10:710 forte suem latebris vestigia certa secuti

10:711 excivere canes, silvisque exire parantem

10:712 fixerat obliquo iuvenis Cinyreius ictu:

10:713 protinus excussit pando venabula rostro

10:714 sanguine tincta suo trepidumque et tuta petentem

10:715 trux aper insequitur totosque sub inguine dentes

10:716 abdidit et fulva moribundum stravit harena.

10:717 vecta levi curru medias Cytherea per auras

10:718 Cypron olorinis nondum pervenerat alis:

10:719 agnovit longe gemitum morientis et albas

10:720 flexit aves illuc, utque aethere vidit ab alto

10:721 exanimem inque suo iactantem sanguine corpus,

10:722 desiluit pariterque sinum pariterque capillos

10:723 rupit et indignis percussit pectora palmis

10:724 questaque cum fatis "at non tamen omnia vestri

10:725 iuris erunt" dixit. "luctus monimenta manebunt

10:726 semper, Adoni, mei, repetitaque mortis imago

10:727 annua plangoris peraget simulamina nostri;

10:728 at cruor in florem mutabitur. an tibi quondam

10:729 femineos artus in olentes vertere mentas,

10:730 Persephone, licuit: nobis Cinyreius heros

10:731 invidiae mutatus erit?" sic fata cruorem

10:732 nectare odorato sparsit, qui tinctus ab illo

10:733 intumuit sic, ut fulvo perlucida caeno

10:734 surgere bulla solet, nec plena longior hora

10:735 facta mora est, cum flos de sanguine concolor ortus,

10:736 qualem, quae lento celant sub cortice granum,

10:737 punica ferre solent; brevis est tamen usus in illo;

10:738 namque male haerentem et nimia levitate caducum

10:739 excutiunt idem, qui praestant nomina, venti.'

 

 

Metamorphoseon Liber XI

11:1 Carmine dum tali silvas animosque ferarum

11:2 Threicius vates et saxa sequentia ducit,

11:3 ecce nurus Ciconum tectae lymphata ferinis

11:4 pectora velleribus tumuli de vertice cernunt

11:5 Orphea percussis sociantem carmina nervis.

11:6 e quibus una leves iactato crine per auras,

11:7 'en,' ait 'en, hic est nostri contemptor!' et hastam

11:8 vatis Apollinei vocalia misit in ora,

11:9 quae foliis praesuta notam sine vulnere fecit;

11:10 alterius telum lapis est, qui missus in ipso

11:11 aere concentu victus vocisque lyraeque est

11:12 ac veluti supplex pro tam furialibus ausis

11:13 ante pedes iacuit. sed enim temeraria crescunt

11:14 bella modusque abiit insanaque regnat Erinys;

11:15 cunctaque tela forent cantu mollita, sed ingens

11:16 clamor et infracto Berecyntia tibia cornu

11:17 tympanaque et plausus et Bacchei ululatus

11:18 obstrepuere sono citharae, tum denique saxa

11:19 non exauditi rubuerunt sanguine vatis.

11:20 ac primum attonitas etiamnum voce canentis

11:21 innumeras volucres anguesque agmenque ferarum

11:22 maenades Orphei titulum rapuere triumphi;

11:23 inde cruentatis vertuntur in Orphea dextris

11:24 et coeunt ut aves, si quando luce vagantem

11:25 noctis avem cernunt, structoque utrimque theatro

11:26 ceu matutina cervus periturus harena

11:27 praeda canum est, vatemque petunt et fronde virentes

11:28 coniciunt thyrsos non haec in munera factos.

11:29 hae glaebas, illae direptos arbore ramos,

11:30 pars torquent silices; neu desint tela furori,

11:31 forte boves presso subigebant vomere terram,

11:32 nec procul hinc multo fructum sudore parantes

11:33 dura lacertosi fodiebant arva coloni,

11:34 agmine qui viso fugiunt operisque relinquunt

11:35 arma sui, vacuosque iacent dispersa per agros

11:36 sarculaque rastrique graves longique ligones;

11:37 quae postquam rapuere ferae cornuque minaces

11:38 divulsere boves, ad vatis fata recurrunt

11:39 tendentemque manus et in illo tempore primum

11:40 inrita dicentem nec quicquam voce moventem

11:41 sacrilegae perimunt, perque os, pro Iuppiter! illud

11:42 auditum saxis intellectumque ferarum

11:43 sensibus in ventos anima exhalata recessit.

 

11:44 Te maestae volucres, Orpheu, te turba ferarum,

11:45 te rigidi silices, te carmina saepe secutae

11:46 fleverunt silvae, positis te frondibus arbor

11:47 tonsa comas luxit; lacrimis quoque flumina dicunt

11:48 increvisse suis, obstrusaque carbasa pullo

11:49 naides et dryades passosque habuere capillos.

11:50 membra iacent diversa locis, caput, Hebre, lyramque

11:51 excipis: et (mirum!) medio dum labitur amne,

11:52 flebile nescio quid queritur lyra, flebile lingua

11:53 murmurat exanimis, respondent flebile ripae.

11:54 iamque mare invectae flumen populare relinquunt

11:55 et Methymnaeae potiuntur litore Lesbi:

11:56 hic ferus expositum peregrinis anguis harenis

11:57 os petit et sparsos stillanti rore capillos.

11:58 tandem Phoebus adest morsusque inferre parantem

11:59 arcet et in lapidem rictus serpentis apertos

11:60 congelat et patulos, ut erant, indurat hiatus.

 

11:61 Umbra subit terras, et quae loca viderat ante,

11:62 cuncta recognoscit quaerensque per arva piorum

11:63 invenit Eurydicen cupidisque amplectitur ulnis;

11:64 hic modo coniunctis spatiantur passibus ambo,

11:65 nunc praecedentem sequitur, nunc praevius anteit

11:66 Eurydicenque suam iam tuto respicit Orpheus.

 

11:67 Non inpune tamen scelus hoc sinit esse Lyaeus

11:68 amissoque dolens sacrorum vate suorum

11:69 protinus in silvis matres Edonidas omnes,

11:70 quae videre nefas, torta radice ligavit;

11:71 quippe pedum digitos via, quam tum est quaeque secuta,

11:72 traxit et in solidam detrusit acumina terram,

11:73 utque suum laqueis, quos callidus abdidit auceps,

11:74 crus ubi commisit volucris sensitque teneri,

11:75 plangitur ac trepidans adstringit vincula motu:

11:76 sic, ut quaeque solo defixa cohaeserat harum,

11:77 exsternata fugam frustra temptabat, at illam

11:78 lenta tenet radix exsultantemque coercet,

11:79 dumque ubi sint digiti, dum pes ubi, quaerit, et ungues,

11:80 aspicit in teretes lignum succedere suras

11:81 et conata femur maerenti plangere dextra

11:82 robora percussit, pectus quoque robora fiunt,

11:83 robora sunt umeri; nodosaque bracchia veros

11:84 esse putes ramos, et non fallare putando.

 

11:85 Nec satis hoc Baccho est, ipsos quoque deserit agros

11:86 cumque choro meliore sui vineta Timoli

11:87 Pactolonque petit, quamvis non aureus illo

11:88 tempore nec caris erat invidiosus harenis.

11:89 hunc adsueta cohors, satyri bacchaeque, frequentant,

11:90 at Silenus abest: titubantem annisque meroque

11:91 ruricolae cepere Phryges vinctumque coronis

11:92 ad regem duxere Midan, cui Thracius Orpheus

11:93 orgia tradiderat cum Cecropio Eumolpo.

11:94 qui simul agnovit socium comitemque sacrorum,

11:95 hospitis adventu festum genialiter egit

11:96 per bis quinque dies et iunctas ordine noctes,

11:97 et iam stellarum sublime coegerat agmen

11:98 Lucifer undecimus, Lydos cum laetus in agros

11:99 rex venit et iuveni Silenum reddit alumno.

 

11:100 Huic deus optandi gratum, sed inutile, fecit

11:101 muneris arbitrium gaudens altore recepto.

11:102 ille male usurus donis ait 'effice, quicquid

11:103 corpore contigero, fulvum vertatur in aurum.'

11:104 adnuit optatis nocituraque munera solvit

11:105 Liber et indoluit, quod non meliora petisset.

11:106 laetus abit gaudetque malo Berecyntius heros

11:107 pollicitique fidem tangendo singula temptat

11:108 vixque sibi credens, non alta fronde virentem

11:109 ilice detraxit virgam: virga aurea facta est;

11:110 tollit humo saxum: saxum quoque palluit auro;

11:111 contigit et glaebam: contactu glaeba potenti

11:112 massa fit; arentis Cereris decerpsit aristas:

11:113 aurea messis erat; demptum tenet arbore pomum:

11:114 Hesperidas donasse putes; si postibus altis

11:115 admovit digitos, postes radiare videntur;

11:116 ille etiam liquidis palmas ubi laverat undis,

11:117 unda fluens palmis Danaen eludere posset;

11:118 vix spes ipse suas animo capit aurea fingens

11:119 omnia. gaudenti mensas posuere ministri

11:120 exstructas dapibus nec tostae frugis egentes:

11:121 tum vero, sive ille sua Cerealia dextra

11:122 munera contigerat, Cerealia dona rigebant,

11:123 sive dapes avido convellere dente parabat,

11:124 lammina fulva dapes admoto dente premebat;

11:125 miscuerat puris auctorem muneris undis:

11:126 fusile per rictus aurum fluitare videres.

 

11:127 Attonitus novitate mali divesque miserque

11:128 effugere optat opes et quae modo voverat, odit.

11:129 copia nulla famem relevat; sitis arida guttur

11:130 urit, et inviso meritus torquetur ab auro

11:131 ad caelumque manus et splendida bracchia tollens

11:132 'da veniam, Lenaee pater! peccavimus' inquit,

11:133 'sed miserere, precor, speciosoque eripe damno!'

11:134 mite deum numen: Bacchus peccasse fatentem

11:135 restituit pactique fide data munera solvit

11:136 'ne' ve 'male optato maneas circumlitus auro,

11:137 vade' ait 'ad magnis vicinum Sardibus amnem

11:138 perque iugum nitens labentibus obvius undis

11:139 carpe viam, donec venias ad fluminis ortus,

11:140 spumigeroque tuum fonti, qua plurimus exit,

11:141 subde caput corpusque simul, simul elue crimen.'

11:142 rex iussae succedit aquae: vis aurea tinxit

11:143 flumen et humano de corpore cessit in amnem;

11:144 nunc quoque iam veteris percepto semine venae

11:145 arva rigent auro madidis pallentia glaebis.

 

11:146 Ille perosus opes silvas et rura colebat

11:147 Panaque montanis habitantem semper in antris,

11:148 pingue sed ingenium mansit, nocituraque, ut ante,

11:149 rursus erant domino stultae praecordia mentis.

11:150 nam freta prospiciens late riget arduus alto

11:151 Tmolus in ascensu clivoque extensus utroque

11:152 Sardibus hinc, illinc parvis finitur Hypaepis.

11:153 Pan ibi dum teneris iactat sua sibila nymphis

11:154 et leve cerata modulatur harundine carmen

11:155 ausus Apollineos prae se contemnere cantus,

11:156 iudice sub Tmolo certamen venit ad inpar.

 

11:157 Monte suo senior iudex consedit et aures

11:158 liberat arboribus: quercu coma caerula tantum

11:159 cingitur, et pendent circum cava tempora glandes.

11:160 isque deum pecoris spectans 'in iudice' dixit

11:161 'nulla mora est.' calamis agrestibus insonat ille

11:162 barbaricoque Midan (aderat nam forte canenti)

11:163 carmine delenit; post hunc sacer ora retorsit

11:164 Tmolus ad os Phoebi: vultum sua silva secuta est.

11:165 ille caput flavum lauro Parnaside vinctus

11:166 verrit humum Tyrio saturata murice palla

11:167 instructamque fidem gemmis et dentibus Indis

11:168 sustinet a laeva, tenuit manus altera plectrum;

11:169 artificis status ipse fuit. tum stamina docto

11:170 pollice sollicitat, quorum dulcedine captus

11:171 Pana iubet Tmolus citharae submittere cannas.

 

11:172 Iudicium sanctique placet sententia montis

11:173 omnibus, arguitur tamen atque iniusta vocatur

11:174 unius sermone Midae; nec Delius aures

11:175 humanam stolidas patitur retinere figuram,

11:176 sed trahit in spatium villisque albentibus inplet

11:177 instabilesque imas facit et dat posse moveri:

11:178 cetera sunt hominis, partem damnatur in unam

11:179 induiturque aures lente gradientis aselli.

11:180 ille quidem celare cupit turpique pudore

11:181 tempora purpureis temptat relevare tiaris;

11:182 sed solitus longos ferro resecare capillos

11:183 viderat hoc famulus, qui cum nec prodere visum

11:184 dedecus auderet, cupiens efferre sub auras,

11:185 nec posset reticere tamen, secedit humumque

11:186 effodit et, domini quales adspexerit aures,

11:187 voce refert parva terraeque inmurmurat haustae

11:188 indiciumque suae vocis tellure regesta

11:189 obruit et scrobibus tacitus discedit opertis.

11:190 creber harundinibus tremulis ibi surgere lucus

11:191 coepit et, ut primum pleno maturuit anno,

11:192 prodidit agricolam: leni nam motus ab austro

11:193 obruta verba refert dominique coarguit aures.

 

11:194 Ultus abit Tmolo liquidumque per aera vectus

11:195 angustum citra pontum Nepheleidos Helles

11:196 Laomedonteis Latoius adstitit arvis.

11:197 dextera Sigei, Rhoetei laeva profundi

11:198 ara Panomphaeo vetus est sacrata Tonanti:

11:199 inde novae primum moliri moenia Troiae

11:200 Laomedonta videt susceptaque magna labore

11:201 crescere difficili nec opes exposcere parvas

11:202 cumque tridentigero tumidi genitore profundi

11:203 mortalem induitur formam Phrygiaeque tyranno

11:204 aedificat muros pactus pro moenibus aurum.

11:205 stabat opus: pretium rex infitiatur et addit,

11:206 perfidiae cumulum, falsis periuria verbis.

11:207 'non inpune feres' rector maris inquit, et omnes

11:208 inclinavit aquas ad avarae litora Troiae

11:209 inque freti formam terras conplevit opesque

11:210 abstulit agricolis et fluctibus obruit agros.

11:211 poena neque haec satis est: regis quoque filia monstro

11:212 poscitur aequoreo, quam dura ad saxa revinctam

11:213 vindicat Alcides promissaque munera dictos

11:214 poscit equos tantique operis mercede negata

11:215 bis periura capit superatae moenia Troiae.

11:216 nec, pars militiae, Telamon sine honore recessit

11:217 Hesioneque data potitur. nam coniuge Peleus

11:218 clarus erat diva nec avi magis ille superbus

11:219 nomine quam soceri, siquidem Iovis esse nepoti

11:220 contigit haut uni, coniunx dea contigit uni.

 

11:221 Namque senex Thetidi Proteus 'dea' dixerat 'undae,

11:222 concipe: mater eris iuvenis, qui fortibus annis

11:223 acta patris vincet maiorque vocabitur illo.'

11:224 ergo, ne quicquam mundus Iove maius haberet,

11:225 quamvis haut tepidos sub pectore senserat ignes,

11:226 Iuppiter aequoreae Thetidis conubia fugit,

11:227 in suaque Aeaciden succedere vota nepotem

11:228 iussit et amplexus in virginis ire marinae.

 

11:229 Est sinus Haemoniae curvos falcatus in arcus,

11:230 bracchia procurrunt: ubi, si foret altior unda,

11:231 portus erat; summis inductum est aequor harenis;

11:232 litus habet solidum, quod nec vestigia servet

11:233 nec remoretur iter nec opertum pendeat alga;

11:234 myrtea silva subest bicoloribus obsita bacis.

11:235 est specus in medio, natura factus an arte,

11:236 ambiguum, magis arte tamen: quo saepe venire

11:237 frenato delphine sedens, Theti, nuda solebas.

11:238 illic te Peleus, ut somno vincta iacebas,

11:239 occupat, et quoniam precibus temptata repugnas,

11:240 vim parat, innectens ambobus colla lacertis;

11:241 quod nisi venisses variatis saepe figuris

11:242 ad solitas artes, auso foret ille potitus;

11:243 sed modo tu volucris: volucrem tamen ille tenebat;

11:244 nunc gravis arbor eras: haerebat in arbore Peleus;

11:245 tertia forma fuit maculosae tigridis: illa

11:246 territus Aeacides a corpore bracchia solvit.

11:247 inde deos pelagi vino super aequora fuso

11:248 et pecoris fibris et fumo turis adorat,

11:249 donec Carpathius medio de gurgite vates

11:250 'Aeacide,' dixit 'thalamis potiere petitis,

11:251 tu modo, cum rigido sopita quiescet in antro,

11:252 ignaram laqueis vincloque innecte tenaci.

11:253 nec te decipiat centum mentita figuras,

11:254 sed preme, quicquid erit, dum, quod fuit ante, reformet.'

11:255 dixerat haec Proteus et condidit aequore vultum

11:256 admisitque suos in verba novissima fluctus.

 

11:257 Pronus erat Titan inclinatoque tenebat

11:258 Hesperium temone fretum, cum pulchra relicto

11:259 Nereis ingreditur consueta cubilia ponto;

11:260 vix bene virgineos Peleus invaserat artus:

11:261 illa novat formas, donec sua membra teneri

11:262 sentit et in partes diversas bracchia tendi.

11:263 tum denum ingemuit, 'ne' que ait 'sine numine vincis'

11:264 exhibita estque Thetis: confessam amplectitur heros

11:265 et potitur votis ingentique inplet Achille.

 

11:266 Felix et nato, felix et coniuge Peleus,

11:267 et cui, si demas iugulati crimina Phoci,

11:268 omnia contigerant: fraterno sanguine sontem

11:269 expulsumque domo patria Trachinia tellus

11:270 accipit. hic regnum sine vi, sine caede gerebat

11:271 Lucifero genitore satus patriumque nitorem

11:272 ore ferens Ceyx, illo qui tempore maestus

11:273 dissimilisque sui fratrem lugebat ademptum.

11:274 quo postquam Aeacides fessus curaque viaque

11:275 venit et intravit paucis comitantibus urbem,

11:276 quosque greges pecorum, quae secum armenta trahebat,

11:277 haut procul a muris sub opaca valle reliquit;

11:278 copia cum facta est adeundi prima tyranni,

11:279 velamenta manu praetendens supplice, qui sit

11:280 quoque satus, memorat, tantum sua crimina celat

11:281 mentiturque fugae causam; petit, urbe vel agro

11:282 se iuvet. hunc contra placido Trachinius ore

11:283 talibus adloquitur: 'mediae quoque commoda plebi

11:284 nostra patent, Peleu, nec inhospita regna tenemus;

11:285 adicis huic animo momenta potentia, clarum

11:286 nomen avumque Iovem; ne tempora perde precando!

11:287 quod petis, omne feres tuaque haec pro parte vocato,

11:288 qualiacumque vides! utinam meliora videres!'

11:289 et flebat: moveat tantos quae causa dolores,

11:290 Peleusque comitesque rogant; quibus ille profatur:

11:291 'forsitan hanc volucrem, rapto quae vivit et omnes

11:292 terret aves, semper pennas habuisse putetis:

11:293 vir fuit (et∆tanta est animi constantia∆iam tum

11:294 acer erat belloque ferox ad vimque paratus)

11:295 nomine Daedalion. illo genitore creatis,

11:296 qui vocat Auroram caeloque novissimus exit,

11:297 culta mihi pax est, pacis mihi cura tenendae

11:298 coniugiique fuit, fratri fera bella placebant:

11:299 illius virtus reges gentesque subegit,

11:300 quae nunc Thisbaeas agitat mutata columbas.

11:301 nata erat huic Chione, quae dotatissima forma

11:302 mille procos habuit, bis septem nubilis annis.

11:303 forte revertentes Phoebus Maiaque creatus,

11:304 ille suis Delphis, hic vertice Cyllenaeo,

11:305 videre hanc pariter, pariter traxere colorem.

11:306 spem veneris differt in tempora noctis Apollo;

11:307 non fert ille moras virgaque movente soporem

11:308 virginis os tangit: tactu iacet illa potenti

11:309 vimque dei patitur; nox caelum sparserat astris:

11:310 Phoebus anum simulat praereptaque gaudia sumit.

11:311 ut sua maturus conplevit tempora venter,

11:312 alipedis de stirpe dei versuta propago

11:313 nascitur Autolycus furtum ingeniosus ad omne,

11:314 candida de nigris et de candentibus atra

11:315 qui facere adsuerat, patriae non degener artis;

11:316 nascitur e Phoebo (namque est enixa gemellos)

11:317 carmine vocali clarus citharaque Philammon.

11:318 quid peperisse duos et dis placuisse duobus

11:319 et forti genitore et progenitore nitenti

11:320 esse satam prodest? an obest quoque gloria multis?

11:321 obfuit huic certe! quae se praeferre Dianae

11:322 sustinuit faciemque deae culpavit, at illi

11:323 ira ferox mota est "factis" que "placebimus" inquit.

11:324 nec mora, curvavit cornu nervoque sagittam

11:325 inpulit et meritam traiecit harundine linguam.

11:326 lingua tacet, nec vox temptataque verba sequuntur,

11:327 conantemque loqui cum sanguine vita reliquit;

11:328 quam miser amplexans ego tum patriumque dolorem

11:329 corde tuli fratrique pio solacia dixi,

11:330 quae pater haut aliter quam cautes murmura ponti

11:331 accipit et natam delamentatur ademptam;

11:332 ut vero ardentem vidit, quater impetus illi

11:333 in medios fuit ire rogos, quater inde repulsus

11:334 concita membra fugae mandat similisque iuvenco

11:335 spicula crabronum pressa cervice gerenti,

11:336 qua via nulla, ruit. iam tum mihi currere visus

11:337 plus homine est, alasque pedes sumpsisse putares.

11:338 effugit ergo omnes veloxque cupidine leti

11:339 vertice Parnasi potitur; miseratus Apollo,

11:340 cum se Daedalion saxo misisset ab alto,

11:341 fecit avem et subitis pendentem sustulit alis

11:342 oraque adunca dedit, curvos dedit unguibus hamos,

11:343 virtutem antiquam, maiores corpore vires,

11:344 et nunc accipiter, nulli satis aequus, in omnes

11:345 saevit aves aliisque dolens fit causa dolendi.'

 

11:346 Quae dum Lucifero genitus miracula narrat

11:347 de consorte suo, cursu festinus anhelo

11:348 advolat armenti custos Phoceus Onetor

11:349 et 'Peleu, Peleu! magnae tibi nuntius adsum

11:350 cladis' ait. quodcumque ferat, iubet edere Peleus,

11:351 pendet et ipse metu trepidi Trachinius oris;

11:352 ille refert 'fessos ad litora curva iuvencos

11:353 adpuleram, medio cum Sol altissimus orbe

11:354 tantum respiceret, quantum superesse videret,

11:355 parsque boum fulvis genua inclinarat harenis

11:356 latarumque iacens campos spectabat aquarum,

11:357 pars gradibus tardis illuc errabat et illuc;

11:358 nant alii celsoque exstant super aequora collo.

11:359 templa mari subsunt nec marmore clara neque auro,

11:360 sed trabibus densis lucoque umbrosa vetusto:

11:361 Nereides Nereusque tenent (hos navita ponti

11:362 edidit esse deos, dum retia litore siccat);

11:363 iuncta palus huic est densis obsessa salictis,

11:364 quam restagnantis fecit maris unda paludem:

11:365 inde fragore gravi strepitans loca proxima terret,

11:366 belua vasta, lupus iuncisque palustribus exit,

11:367 oblitus et spumis et sparsus sanguine rictus

11:368 fulmineos, rubra suffusus lumina flamma.

11:369 qui quamquam saevit pariter rabieque fameque,

11:370 acrior est rabie: neque enim ieiunia curat

11:371 caede boum diramque famem finire, sed omne

11:372 vulnerat armentum sternitque hostiliter omne.

11:373 pars quoque de nobis funesto saucia morsu,

11:374 dum defensamus, leto est data; sanguine litus

11:375 undaque prima rubet demugitaeque paludes.

11:376 sed mora damnosa est, nec res dubitare remittit:

11:377 dum superest aliquid, cuncti coeamus et arma,

11:378 arma capessamus coniunctaque tela feramus!'

11:379 dixerat agrestis: nec Pelea damna movebant,

11:380 sed memor admissi Nereida conligit orbam

11:381 damna sua inferias exstincto mittere Phoco.

11:382 induere arma viros violentaque sumere tela

11:383 rex iubet Oetaeus; cum quis simul ipse parabat

11:384 ire, sed Alcyone coniunx excita tumultu

11:385 prosilit et nondum totos ornata capillos

11:386 disicit hos ipsos colloque infusa mariti,

11:387 mittat ut auxilium sine se, verbisque precatur

11:388 et lacrimis, animasque duas ut servet in una.

11:389 Aeacides illi: 'pulchros, regina, piosque

11:390 pone metus! plena est promissi gratia vestri.

11:391 non placet arma mihi contra nova monstra moveri;

11:392 numen adorandum pelagi est!' erat ardua turris,

11:393 arce focus summa, fessis nota grata carinis:

11:394 ascendunt illuc stratosque in litore tauros

11:395 cum gemitu adspiciunt vastatoremque cruento

11:396 ore ferum, longos infectum sanguine villos.

11:397 inde manus tendens in aperti litora ponti

11:398 caeruleam Peleus Psamathen, ut finiat iram,

11:399 orat, opemque ferat; nec vocibus illa rogantis

11:400 flectitur Aeacidae, Thetis hanc pro coniuge supplex

11:401 accepit veniam. sed enim revocatus ab acri

11:402 caede lupus perstat, dulcedine sanguinis asper,

11:403 donec inhaerentem lacerae cervice iuvencae

11:404 marmore mutavit: corpus praeterque colorem

11:405 omnia servavit, lapidis color indicat illum

11:406 iam non esse lupum, iam non debere timeri.

11:407 nec tamen hac profugum consistere Pelea terra

11:408 fata sinunt, Magnetas adit vagus exul et illic

11:409 sumit ab Haemonio purgamina caedis Acasto.

 

11:410 Interea fratrisque sui fratremque secutis

11:411 anxia prodigiis turbatus pectora Ceyx,

11:412 consulat ut sacras, hominum oblectamina, sortes,

11:413 ad Clarium parat ire deum; nam templa profanus

11:414 invia cum Phlegyis faciebat Delphica Phorbas.

11:415 consilii tamen ante sui, fidissima, certam

11:416 te facit, Alcyone; cui protinus intima frigus

11:417 ossa receperunt, buxoque simillimus ora

11:418 pallor obit, lacrimisque genae maduere profusis.

11:419 ter conata loqui, ter fletibus ora rigavit

11:420 singultuque pias interrumpente querellas

11:421 'quae mea culpa tuam,' dixit 'carissime, mentem

11:422 vertit? ubi est quae cura mei prior esse solebat?

11:423 iam potes Alcyone securus abesse relicta?

11:424 iam via longa placet? iam sum tibi carior absens?

11:425 at, puto, per terras iter est, tantumque dolebo,

11:426 non etiam metuam, curaeque timore carebunt.

11:427 aequora me terrent et ponti tristis imago:

11:428 et laceras nuper tabulas in litore vidi

11:429 et saepe in tumulis sine corpore nomina legi.

11:430 neve tuum fallax animum fiducia tangat,

11:431 quod socer Hippotades tibi sit, qui carcere fortes

11:432 contineat ventos, et, cum velit, aequora placet.

11:433 cum semel emissi tenuerunt aequora venti,

11:434 nil illis vetitum est: incommendataque tellus

11:435 omnis et omne fretum est, caeli quoque nubila vexant

11:436 excutiuntque feris rutilos concursibus ignes.

11:437 quo magis hos novi (nam novi et saepe paterna

11:438 parva domo vidi), magis hoc reor esse timendos.

11:439 quod tua si flecti precibus sententia nullis,

11:440 care, potest, coniunx, nimiumque es certus eundi,

11:441 me quoque tolle simul! certe iactabimur una,

11:442 nec nisi quae patiar, metuam, pariterque feremus,

11:443 quicquid erit, pariter super aequora lata feremur.'

 

11:444 Talibus Aeolidis dictis lacrimisque movetur

11:445 sidereus coniunx: neque enim minor ignis in ipso est;

11:446 sed neque propositos pelagi dimittere cursus,

11:447 nec vult Alcyonen in partem adhibere pericli

11:448 multaque respondit timidum solantia pectus.

11:449 non tamen idcirco causam probat; addidit illis

11:450 hoc quoque lenimen, quo solo flexit amantem:

11:451 'longa quidem est nobis omnis mora, sed tibi iuro

11:452 per patrios ignes, si me modo fata remittant,

11:453 ante reversurum, quam luna bis inpleat orbem.'

11:454 his ubi promissis spes est admota recursus,

11:455 protinus eductam navalibus aequore tingui

11:456 aptarique suis pinum iubet armamentis;

11:457 qua rursus visa veluti praesaga futuri

11:458 horruit Alcyone lacrimasque emisit obortas

11:459 amplexusque dedit tristique miserrima tandem

11:460 ore 'vale' dixit conlapsaque corpore toto est;

11:461 ast iuvenes quaerente moras Ceyce reducunt

11:462 ordinibus geminis ad fortia pectora remos

11:463 aequalique ictu scindunt freta: sustulit illa

11:464 umentes oculos stantemque in puppe recurva

11:465 concussaque manu dantem sibi signa maritum

11:466 prona videt redditque notas; ubi terra recessit

11:467 longius, atque oculi nequeunt cognoscere vultus,

11:468 dum licet, insequitur fugientem lumine pinum;

11:469 haec quoque ut haut poterat spatio submota videri,

11:470 vela tamen spectat summo fluitantia malo;

11:471 ut nec vela videt, vacuum petit anxia lectum

11:472 seque toro ponit: renovat lectusque torusque

11:473 Alcyonae lacrimas et quae pars admonet absit.

 

11:474 Portibus exierant, et moverat aura rudentes:

11:475 obvertit lateri pendentes navita remos

11:476 cornuaque in summa locat arbore totaque malo

11:477 carbasa deducit venientesque accipit auras.

11:478 aut minus, aut certe medium non amplius aequor

11:479 puppe secabatur, longeque erat utraque tellus,

11:480 cum mare sub noctem tumidis albescere coepit

11:481 fluctibus et praeceps spirare valentius eurus.

11:482 'ardua iamdudum demittite cornua' rector

11:483 clamat 'et antemnis totum subnectite velum.'

11:484 hic iubet; inpediunt adversae iussa procellae,

11:485 nec sinit audiri vocem fragor aequoris ullam:

11:486 sponte tamen properant alii subducere remos,

11:487 pars munire latus, pars ventis vela negare;

11:488 egerit hic fluctus aequorque refundit in aequor,

11:489 hic rapit antemnas; quae dum sine lege geruntur,

11:490 aspera crescit hiems, omnique e parte feroces

11:491 bella gerunt venti fretaque indignantia miscent.

11:492 ipse pavet nec se, qui sit status, ipse fatetur

11:493 scire ratis rector, nec quid iubeatve vetetve:

11:494 tanta mali moles tantoque potentior arte est.

11:495 quippe sonant clamore viri, stridore rudentes,

11:496 undarum incursu gravis unda, tonitribus aether.

11:497 fluctibus erigitur caelumque aequare videtur

11:498 pontus et inductas aspergine tangere nubes;

11:499 et modo, cum fulvas ex imo vertit harenas,

11:500 concolor est illis, Stygia modo nigrior unda,

11:501 sternitur interdum spumisque sonantibus albet.

11:502 ipsa quoque his agitur vicibus Trachinia puppis

11:503 et nunc sublimis veluti de vertice montis

11:504 despicere in valles imumque Acheronta videtur,

11:505 nunc, ubi demissam curvum circumstetit aequor,

11:506 suspicere inferno summum de gurgite caelum.

11:507 saepe dat ingentem fluctu latus icta fragorem

11:508 nec levius pulsata sonat, quam ferreus olim

11:509 cum laceras aries balistave concutit arces,

11:510 utque solent sumptis incursu viribus ire

11:511 pectore in arma feri protentaque tela leones,

11:512 sic, ubi se ventis admiserat unda coortis,

11:513 ibat in alta ratis multoque erat altior illis;

11:514 iamque labant cunei, spoliataque tegmine cerae

11:515 rima patet praebetque viam letalibus undis.

11:516 ecce cadunt largi resolutis nubibus imbres,

11:517 inque fretum credas totum descendere caelum,

11:518 inque plagas caeli tumefactum ascendere pontum.

11:519 vela madent nimbis, et cum caelestibus undis

11:520 aequoreae miscentur aquae; caret ignibus aether,

11:521 caecaque nox premitur tenebris hiemisque suisque.

11:522 discutiunt tamen has praebentque micantia lumen

11:523 fulmina: fulmineis ardescunt ignibus imbres.

11:524 dat quoque iam saltus intra cava texta carinae

11:525 fluctus; et ut miles, numero praestantior omni,

11:526 cum saepe adsiluit defensae moenibus urbis,

11:527 spe potitur tandem laudisque accensus amore

11:528 inter mille viros murum tamen occupat unus,

11:529 sic ubi pulsarunt noviens latera ardua fluctus,

11:530 vastius insurgens decimae ruit impetus undae

11:531 nec prius absistit fessam oppugnare carinam,

11:532 quam velut in captae descendat moenia navis.

11:533 pars igitur temptabat adhuc invadere pinum,

11:534 pars maris intus erat: trepidant haud setius omnes,

11:535 quam solet urbs aliis murum fodientibus extra

11:536 atque aliis murum trepidare tenentibus intus.

11:537 deficit ars, animique cadunt, totidemque videntur,

11:538 quot veniunt fluctus, ruere atque inrumpere mortes.

11:539 non tenet hic lacrimas, stupet hic, vocat ille beatos,

11:540 funera quos maneant, hic votis numen adorat

11:541 bracchiaque ad caelum, quod non videt, inrita tollens

11:542 poscit opem; subeunt illi fraterque parensque,

11:543 huic cum pignoribus domus et quodcunque relictum est;

11:544 Alcyone Ceyca movet, Ceycis in ore

11:545 nulla nisi Alcyone est et, cum desideret unam,

11:546 gaudet abesse tamen; patriae quoque vellet ad oras

11:547 respicere inque domum supremos vertere vultus,

11:548 verum, ubi sit, nescit: tanta vertigine pontus

11:549 fervet, et inducta piceis e nubibus umbra

11:550 omne latet caelum, duplicataque noctis imago est.

11:551 frangitur incursu nimbosi turbinis arbor,

11:552 frangitur et regimen, spoliisque animosa superstes

11:553 unda, velut victrix, sinuataque despicit undas;

11:554 nec levius, quam siquis Athon Pindumve revulsos

11:555 sede sua totos in apertum everterit aequor,

11:556 praecipitata cadit pariterque et pondere et ictu

11:557 mergit in ima ratem; cum qua pars magna virorum

11:558 gurgite pressa gravi neque in aera reddita fato

11:559 functa suo est, alii partes et membra carinae

11:560 trunca tenent: tenet ipse manu, qua sceptra solebat,

11:561 fragmina navigii Ceyx socerumque patremque

11:562 invocat heu! frustra, sed plurima nantis in ore

11:563 Alcyone coniunx: illam meminitque refertque,

11:564 illius ante oculos ut agant sua corpora fluctus

11:565 optat et exanimis manibus tumuletur amicis.

11:566 dum natat, absentem, quotiens sinit hiscere fluctus,

11:567 nominat Alcyonen ipsisque inmurmurat undis.

11:568 ecce super medios fluctus niger arcus aquarum

11:569 frangitur et rupta mersum caput obruit unda.

11:570 Lucifer obscurus nec quem cognoscere posses

11:571 illa luce fuit, quoniamque excedere caelo

11:572 non licuit, densis texit sua nubibus ora.

 

11:573 Aeolis interea, tantorum ignara malorum,

11:574 dinumerat noctes et iam, quas induat ille,

11:575 festinat vestes, iam quas, ubi venerit ille,

11:576 ipsa gerat, reditusque sibi promittit inanes.

11:577 omnibus illa quidem superis pia tura ferebat,

11:578 ante tamen cunctos Iunonis templa colebat

11:579 proque viro, qui nullus erat, veniebat ad aras

11:580 utque foret sospes coniunx suus utque rediret,

11:581 optabat, nullamque sibi praeferret; at illi

11:582 hoc de tot votis poterat contingere solum.

 

11:583 At dea non ultra pro functo morte rogari

11:584 sustinet utque manus funestas arceat aris,

11:585 'Iri, meae' dixit 'fidissima nuntia vocis,

11:586 vise soporiferam Somni velociter aulam

11:587 exstinctique iube Ceycis imagine mittat

11:588 somnia ad Alcyonen veros narrantia casus.'

11:589 dixerat: induitur velamina mille colorum

11:590 Iris et arquato caelum curvamine signans

11:591 tecta petit iussi sub nube latentia regis.

 

11:592 Est prope Cimmerios longo spelunca recessu,

11:593 mons cavus, ignavi domus et penetralia Somni,

11:594 quo numquam radiis oriens mediusve cadensve

11:595 Phoebus adire potest: nebulae caligine mixtae

11:596 exhalantur humo dubiaeque crepuscula lucis.

11:597 non vigil ales ibi cristati cantibus oris

11:598 evocat Auroram, nec voce silentia rumpunt

11:599 sollicitive canes canibusve sagacior anser;

11:600 non fera, non pecudes, non moti flamine rami

11:601 humanaeve sonum reddunt convicia linguae.

11:602 muta quies habitat; saxo tamen exit ab imo

11:603 rivus aquae Lethes, per quem cum murmure labens

11:604 invitat somnos crepitantibus unda lapillis.

11:605 ante fores antri fecunda papavera florent

11:606 innumeraeque herbae, quarum de lacte soporem

11:607 Nox legit et spargit per opacas umida terras.

11:608 ianua, ne verso stridores cardine reddat,

11:609 nulla domo tota est, custos in limine nullus;

11:610 at medio torus est ebeno sublimis in antro,

11:611 plumeus, atricolor, pullo velamine tectus,

11:612 quo cubat ipse deus membris languore solutis.

11:613 hunc circa passim varias imitantia formas

11:614 Somnia vana iacent totidem, quot messis aristas,

11:615 silva gerit frondes, eiectas litus harenas.

 

11:616 Quo simul intravit manibusque obstantia virgo

11:617 Somnia dimovit, vestis fulgore reluxit

11:618 sacra domus, tardaque deus gravitate iacentes

11:619 vix oculos tollens iterumque iterumque relabens

11:620 summaque percutiens nutanti pectora mento

11:621 excussit tandem sibi se cubitoque levatus,

11:622 quid veniat, (cognovit enim) scitatur, at illa:

11:623 'Somne, quies rerum, placidissime, Somne, deorum,

11:624 pax animi, quem cura fugit, qui corpora duris

11:625 fessa ministeriis mulces reparasque labori,

11:626 Somnia, quae veras aequent imitamine formas,

11:627 Herculea Trachine iube sub imagine regis

11:628 Alcyonen adeant simulacraque naufraga fingant.

11:629 imperat hoc Iuno.' postquam mandata peregit,

11:630 Iris abit: neque enim ulterius tolerare soporis

11:631 vim poterat, labique ut somnum sensit in artus,

11:632 effugit et remeat per quos modo venerat arcus.

 

11:633 At pater e populo natorum mille suorum

11:634 excitat artificem simulatoremque figurae

11:635 Morphea: non illo quisquam sollertius alter

11:636 exprimit incessus vultumque sonumque loquendi;

11:637 adicit et vestes et consuetissima cuique

11:638 verba; sed hic solos homines imitatur, at alter

11:639 fit fera, fit volucris, fit longo corpore serpens:

11:640 hunc Icelon superi, mortale Phobetora vulgus

11:641 nominat; est etiam diversae tertius artis

11:642 Phantasos: ille in humum saxumque undamque trabemque,

11:643 quaeque vacant anima, fallaciter omnia transit;

11:644 regibus hi ducibusque suos ostendere vultus

11:645 nocte solent, populos alii plebemque pererrant.

11:646 praeterit hos senior cunctisque e fratribus unum

11:647 Morphea, qui peragat Thaumantidos edita, Somnus

11:648 eligit et rursus molli languore solutus

11:649 deposuitque caput stratoque recondidit alto.

 

11:650 Ille volat nullos strepitus facientibus alis

11:651 per tenebras intraque morae breve tempus in urbem

11:652 pervenit Haemoniam, positisque e corpore pennis

11:653 in faciem Ceycis abit sumptaque figura

11:654 luridus, exanimi similis, sine vestibus ullis,

11:655 coniugis ante torum miserae stetit: uda videtur

11:656 barba viri, madidisque gravis fluere unda capillis.

 

11:657 tum lecto incumbens fletu super ora profuso

11:658 haec ait: 'agnoscis Ceyca, miserrima coniunx,

11:659 an mea mutata est facies nece? respice: nosces

11:660 inveniesque tuo pro coniuge coniugis umbram!

11:661 nil opis, Alcyone, nobis tua vota tulerunt!

11:662 occidimus! falso tibi me promittere noli!

11:663 nubilus Aegaeo deprendit in aequore navem

11:664 auster et ingenti iactatam flamine solvit,

11:665 oraque nostra tuum frustra clamantia nomen

11:666 inplerunt fluctus.∆non haec tibi nuntiat auctor

11:667 ambiguus, non ista vagis rumoribus audis:

11:668 ipse ego fata tibi praesens mea naufragus edo.

11:669 surge, age, da lacrimas lugubriaque indue nec me

11:670 indeploratum sub inania Tartara mitte!'

11:671 adicit his vocem Morpheus, quam coniugis illa

11:672 crederet esse sui (fletus quoque fundere veros

11:673 visus erat), gestumque manus Ceycis habebat.

11:674 ingemit Alcyone lacrimans, motatque lacertos

11:675 per somnum corpusque petens amplectitur auras

11:676 exclamatque: 'mane! quo te rapis? ibimus una.'

11:677 voce sua specieque viri turbata soporem

11:678 excutit et primo, si sit, circumspicit, illic,

11:679 qui modo visus erat; nam moti voce ministri

11:680 intulerant lumen. postquam non invenit usquam,

11:681 percutit ora manu laniatque a pectore vestes

11:682 pectoraque ipsa ferit nec crines solvere curat:

11:683 scindit et altrici, quae luctus causa, roganti

11:684 'nulla est Alcyone, nulla est' ait. 'occidit una

11:685 cum Ceyce suo. solantia tollite verba!

11:686 naufragus interiit: vidi agnovique manusque

11:687 ad discedentem cupiens retinere tetendi.

11:688 umbra fuit, sed et umbra tamen manifesta virique

11:689 vera mei. non ille quidem, si quaeris, habebat

11:690 adsuetos vultus nec quo prius, ore nitebat:

11:691 pallentem nudumque et adhuc umente capillo

11:692 infelix vidi. stetit hoc miserabilis ipso

11:693 ecce loco'; et quaerit, vestigia siqua supersint.

11:694 'hoc erat, hoc, animo quod divinante timebam,

11:695 et ne me fugiens ventos sequerere rogabam.

11:696 at certe vellem, quoniam periturus abibas,

11:697 me quoque duxisses: multum fuit utile tecum

11:698 ire mihi; neque enim de vitae tempore quicquam

11:699 non simul egissem, nec mors discreta fuisset.

11:700 nunc absens perii, iactor quoque fluctibus absens,

11:701 et sine me me pontus habet. crudelior ipso

11:702 sit mihi mens pelago, si vitam ducere nitar

11:703 longius et tanto pugnem superesse dolori!

11:704 sed neque pugnabo nec te, miserande, relinquam

11:705 et tibi nunc saltem veniam comes, inque sepulcro

11:706 si non urna, tamen iunget nos littera: si non

11:707 ossibus ossa meis, at nomen nomine tangam.'

11:708 plura dolor prohibet, verboque intervenit omni

11:709 plangor, et attonito gemitus a corde trahuntur.

 

11:710 Mane erat: egreditur tectis ad litus et illum

11:711 maesta locum repetit, de quo spectarat euntem,

11:712 dumque moratur ibi dumque 'hic retinacula solvit,

11:713 hoc mihi discedens dedit oscula litore' dicit

11:714 dumque notata locis reminiscitur acta fretumque

11:715 prospicit, in liquida, spatio distante, tuetur

11:716 nescio quid quasi corpus aqua, primoque, quid illud

11:717 esset, erat dubium; postquam paulum adpulit unda,

11:718 et, quamvis aberat, corpus tamen esse liquebat,

11:719 qui foret, ignorans, quia naufragus, omine mota est

11:720 et, tamquam ignoto lacrimam daret, 'heu! miser,' inquit

11:721 'quisquis es, et siqua est coniunx tibi!' fluctibus actum

11:722 fit propius corpus: quod quo magis illa tuetur,

11:723 hoc minus et minus est mentis, vae! iamque propinquae

11:724 admotum terrae, iam quod cognoscere posset,

11:725 cernit: erat coniunx! 'ille est!' exclamat et una

11:726 ora, comas, vestem lacerat tendensque trementes

11:727 ad Ceyca manus 'sic, o carissime coniunx,

11:728 sic ad me, miserande, redis?' ait. adiacet undis

11:729 facta manu moles, quae primas aequoris iras

11:730 frangit et incursus quae praedelassat aquarum.

11:731 insilit huc, mirumque fuit potuisse: volabat

11:732 percutiensque levem modo natis aera pennis

11:733 stringebat summas ales miserabilis undas,

11:734 dumque volat, maesto similem plenumque querellae

11:735 ora dedere sonum tenui crepitantia rostro.

11:736 ut vero tetigit mutum et sine sanguine corpus,

11:737 dilectos artus amplexa recentibus alis

11:738 frigida nequiquam duro dedit oscula rostro.

11:739 senserit hoc Ceyx, an vultum motibus undae

11:740 tollere sit visus, populus dubitabat, at ille

11:741 senserat: et tandem, superis miserantibus, ambo

11:742 alite mutantur; fatis obnoxius isdem

11:743 tunc quoque mansit amor nec coniugiale solutum

11:744 foedus in alitibus: coeunt fiuntque parentes,

11:745 perque dies placidos hiberno tempore septem

11:746 incubat Alcyone pendentibus aequore nidis.

11:747 tunc iacet unda maris: ventos custodit et arcet

11:748 Aeolus egressu praestatque nepotibus aequor.

 

11:749 Hos aliquis senior iunctim freta lata volantes

11:750 spectat et ad finem servatos laudat amores:

11:751 proximus, aut idem, si fors tulit, 'hic quoque,' dixit

11:752 'quem mare carpentem substrictaque crura gerentem

11:753 aspicis,' (ostendens spatiosum in guttura mergum)

11:754 'regia progenies, et si descendere ad ipsum

11:755 ordine perpetuo quaeris, sunt huius origo

11:756 Ilus et Assaracus raptusque Iovi Ganymedes

11:757 Laomedonque senex Priamusque novissima Troiae

11:758 tempora sortitus; frater fuit Hectoris iste:

11:759 qui nisi sensisset prima nova fata iuventa,

11:760 forsitan inferius non Hectore nomen haberet,

11:761 quamvis est illum proles enixa Dymantis,

11:762 Aesacon umbrosa furtim peperisse sub Ida

11:763 fertur Alexiroe, Granico nata bicorni.

11:764 oderat hic urbes nitidaque remotus ab aula

11:765 secretos montes et inambitiosa colebat

11:766 rura nec Iliacos coetus nisi rarus adibat.

11:767 non agreste tamen nec inexpugnabile amori

11:768 pectus habens silvas captatam saepe per omnes

11:769 aspicit Hesperien patria Cebrenida ripa

11:770 iniectos umeris siccantem sole capillos.

11:771 visa fugit nymphe, veluti perterrita fulvum

11:772 cerva lupum longeque lacu deprensa relicto

11:773 accipitrem fluvialis anas; quam Troius heros

11:774 insequitur celeremque metu celer urget amore.

11:775 ecce latens herba coluber fugientis adunco

11:776 dente pedem strinxit virusque in corpore liquit;

11:777 cum vita suppressa fuga est: amplectitur amens

11:778 exanimem clamatque "piget, piget esse secutum!

11:779 sed non hoc timui, neque erat mihi vincere tanti.

11:780 perdidimus miseram nos te duo: vulnus ab angue,

11:781 a me causa data est! ego sim sceleratior illo,

11:782 ni tibi morte mea mortis solacia mittam."

11:783 dixit et e scopulo, quem rauca subederat unda,

11:784 se dedit in pontum. Tethys miserata cadentem

11:785 molliter excepit nantemque per aequora pennis

11:786 texit, et optatae non est data copia mortis.

11:787 indignatur amans, invitum vivere cogi

11:788 obstarique animae misera de sede volenti

11:789 exire, utque novas umeris adsumpserat alas,

11:790 subvolat atque iterum corpus super aequora mittit.

11:791 pluma levat casus: furit Aesacos inque profundum

11:792 pronus abit letique viam sine fine retemptat.

11:793 fecit amor maciem: longa internodia crurum,

11:794 longa manet cervix, caput est a corpore longe;

11:795 aequora amat nomenque tenet, quia mergitur illo.' 

 

Metamorphoseon Liber XII

12:1 Nescius adsumptis Priamus pater Aesacon alis

12:2 vivere lugebat: tumulo quoque nomen habenti

12:3 inferias dederat cum fratribus Hector inanes;

12:4 defuit officio Paridis praesentia tristi,

12:5 postmodo qui rapta longum cum coniuge bellum

12:6 attulit in patriam: coniurataeque sequuntur

12:7 mille rates gentisque simul commune Pelasgae;

12:8 nec dilata foret vindicta, nisi aequora saevi

12:9 invia fecissent venti, Boeotaque tellus

12:10 Aulide piscosa puppes tenuisset ituras.

12:11 hic patrio de more Iovi cum sacra parassent,

12:12 ut vetus accensis incanduit ignibus ara,

12:13 serpere caeruleum Danai videre draconem

12:14 in platanum, coeptis quae stabat proxima sacris.

12:15 nidus erat volucrum bis quattuor arbore summa:

12:16 quas simul et matrem circum sua damna volantem

12:17 corripuit serpens avidoque recondidit ore,

12:18 obstipuere omnes, at veri providus augur

12:19 Thestorides 'vincemus'; ait, 'gaudete, Pelasgi!

12:20 Troia cadet, sed erit nostri mora longa laboris,'

12:21 atque novem volucres in belli digerit annos.

12:22 ille, ut erat virides amplexus in arbore ramos,

12:23 fit lapis et signat serpentis imagine saxum.

 

12:24 Permanet Aoniis Boreas violentus in undis

12:25 bellaque non transfert, et sunt, qui parcere Troiae

12:26 Neptunum credant, quia moenia fecerat urbi;

12:27 at non Thestorides: nec enim nescitve tacetve

12:28 sanguine virgineo placandam virginis iram

12:29 esse deae. postquam pietatem publica causa

12:30 rexque patrem vicit, castumque datura cruorem

12:31 flentibus ante aram stetit Iphigenia ministris,

12:32 victa dea est nubemque oculis obiecit et inter

12:33 officium turbamque sacri vocesque precantum

12:34 supposita fertur mutasse Mycenida cerva.

12:35 ergo ubi, qua decuit, lenita est caede Diana,

12:36 et pariter Phoebes, pariter maris ira recessit,

12:37 accipiunt ventos a tergo mille carinae

12:38 multaque perpessae Phrygia potiuntur harena.

 

12:39 Orbe locus medio est inter terrasque fretumque

12:40 caelestesque plagas, triplicis confinia mundi;

12:41 unde quod est usquam, quamvis regionibus absit,

12:42 inspicitur, penetratque cavas vox omnis ad aures:

12:43 Fama tenet summaque domum sibi legit in arce,

12:44 innumerosque aditus ac mille foramina tectis

12:45 addidit et nullis inclusit limina portis;

12:46 nocte dieque patet: tota est ex aere sonanti,

12:47 tota fremit vocesque refert iteratque quod audit;

12:48 nulla quies intus nullaque silentia parte,

12:49 nec tamen est clamor, sed parvae murmura vocis,

12:50 qualia de pelagi, siquis procul audiat, undis

12:51 esse solent, qualemve sonum, cum Iuppiter atras

12:52 increpuit nubes, extrema tonitrua reddunt.

12:53 atria turba tenet: veniunt, leve vulgus, euntque

12:54 mixtaque cum veris passim commenta vagantur

12:55 milia rumorum confusaque verba volutant;

12:56 e quibus hi vacuas inplent sermonibus aures,

12:57 hi narrata ferunt alio, mensuraque ficti

12:58 crescit, et auditis aliquid novus adicit auctor.

12:59 illic Credulitas, illic temerarius Error

12:60 vanaque Laetitia est consternatique Timores

12:61 Seditioque repens dubioque auctore Susurri;

12:62 ipsa, quid in caelo rerum pelagoque geratur

12:63 et tellure, videt totumque inquirit in orbem.

 

12:64 Fecerat haec notum, Graias cum milite forti

12:65 adventare rates, neque inexspectatus in armis

12:66 hostis adest: prohibent aditus litusque tuentur

12:67 Troes, et Hectorea primus fataliter hasta,

12:68 Protesilae, cadis, commissaque proelia magno

12:69 stant Danais, fortisque animae nece cognitus Hector.

12:70 nec Phryges exiguo, quid Achaica dextera posset,

12:71 sanguine senserunt, et iam Sigea rubebant

12:72 litora, iam leto proles Neptunia, Cycnus,

12:73 mille viros dederat, iam curru instabat Achilles

12:74 totaque Peliacae sternebat cuspidis ictu

12:75 agmina perque acies aut Cycnum aut Hectora quaerens

12:76 congreditur Cycno (decimum dilatus in annum

12:77 Hector erat): tum colla iugo candentia pressos

12:78 exhortatus equos currum derexit in hostem

12:79 concutiensque suis vibrantia tela lacertis

12:80 'quisquis es, o iuvenis,' dixit 'solamen habeto

12:81 mortis, ab Haemonio quod sis iugulatus Achille!'

12:82 hactenus Aeacides: vocem gravis hasta secuta est,

12:83 sed quamquam certa nullus fuit error in hasta,

12:84 nil tamen emissi profecit acumine ferri

12:85 utque hebeti pectus tantummodo contudit ictu.

12:86 'nate dea, nam te fama praenovimus,' inquit

12:87 ille 'quid a nobis vulnus miraris abesse?'

12:88 (mirabatur enim.) 'non haec, quam cernis, equinis

12:89 fulva iubis cassis neque onus, cava parma, sinistrae

12:90 auxilio mihi sunt: decor est quaesitus ab istis;

12:91 Mars quoque ob hoc capere arma solet! removebitur huius

12:92 tegminis officium: tamen indestrictus abibo;

12:93 est aliquid non esse satum Nereide, sed qui

12:94 Nereaque et natas et totum temperat aequor.'

12:95 dixit et haesurum clipei curvamine telum

12:96 misit in Aeaciden, quod et aes et proxima rupit

12:97 terga novena boum, decimo tamen orbe moratum est.

12:98 excutit hoc heros rursusque trementia forti

12:99 tela manu torsit: rursus sine vulnere corpus

12:100 sincerumque fuit; nec tertia cuspis apertum

12:101 et se praebentem valuit destringere Cycnum.

12:102 haut secus exarsit, quam circo taurus aperto,

12:103 cum sua terribili petit inritamina cornu,

12:104 poeniceas vestes, elusaque vulnera sentit;

12:105 num tamen exciderit ferrum considerat hastae:

12:106 haerebat ligno. 'manus est mea debilis ergo,

12:107 quasque' ait 'ante habuit vires, effudit in uno?

12:108 nam certe valuit, vel cum Lyrnesia primus

12:109 moenia deieci, vel cum Tenedonque suoque

12:110 Eetioneas inplevi sanguine Thebas,

12:111 vel cum purpureus populari caede Caicus

12:112 fluxit, opusque meae bis sensit Telephus hastae.

12:113 hic quoque tot caesis, quorum per litus acervos

12:114 et feci et video, valuit mea dextra valetque.'

12:115 dixit et, ante actis veluti male crederet, hastam

12:116 misit in adversum Lycia de plebe Menoeten

12:117 loricamque simul subiectaque pectora rupit.

12:118 quo plangente gravem moribundo vertice terram

12:119 extrahit illud idem calido de vulnere telum

12:120 atque ait: 'haec manus est, haec, qua modo vicimus, hasta:

12:121 utar in hoc isdem; sit in hoc, precor, exitus idem!'

12:122 sic fatus Cycnum repetit, nec fraxinus errat

12:123 inque umero sonuit non evitata sinistro,

12:124 inde velut muro solidaque a caute repulsa est;

12:125 qua tamen ictus erat, signatum sanguine Cycnum

12:126 viderat et frustra fuerat gavisus Achilles:

12:127 vulnus erat nullum, sanguis fuit ille Menoetae!

12:128 tum vero praeceps curru fremebundus ab alto

12:129 desilit et nitido securum comminus hostem

12:130 ense petens parmam gladio galeamque cavari

12:131 cernit, at in duro laedi quoque corpore ferrum.

12:132 haut tulit ulterius clipeoque adversa reducto

12:133 ter quater ora viri, capulo et cava tempora pulsat

12:134 cedentique sequens instat turbatque ruitque

12:135 attonitoque negat requiem: pavor occupat illum,

12:136 ante oculosque natant tenebrae retroque ferenti

12:137 aversos passus medio lapis obstitit arvo;

12:138 quem super inpulsum resupino corpore Cycnum

12:139 vi multa vertit terraeque adflixit Achilles.

12:140 tum clipeo genibusque premens praecordia duris

12:141 vincla trahit galeae, quae presso subdita mento

12:142 elidunt fauces et respiramen iterque

12:143 eripiunt animae. victum spoliare parabat:

12:144 arma relicta videt; corpus deus aequoris albam

12:145 contulit in volucrem, cuius modo nomen habebat.

 

12:146 Hic labor, haec requiem multorum pugna dierum

12:147 attulit et positis pars utraque substitit armis.

12:148 dumque vigil Phrygios servat custodia muros,

12:149 et vigil Argolicas servat custodia fossas,

12:150 festa dies aderat, qua Cycni victor Achilles

12:151 Pallada mactatae placabat sanguine vaccae;

12:152 cuius ut inposuit prosecta calentibus aris,

12:153 et dis acceptus penetravit in aethera nidor,

12:154 sacra tulere suam, pars est data cetera mensis.

12:155 discubuere toris proceres et corpora tosta

12:156 carne replent vinoque levant curasque sitimque.

12:157 non illos citharae, non illos carmina vocum

12:158 longave multifori delectat tibia buxi,

12:159 sed noctem sermone trahunt, virtusque loquendi

12:160 materia est: pugnas referunt hostisque suasque,

12:161 inque vices adita atque exhausta pericula saepe

12:162 commemorare iuvat; quid enim loqueretur Achilles,

12:163 aut quid apud magnum potius loquerentur Achillem?

12:164 proxima praecipue domito victoria Cycno

12:165 in sermone fuit: visum mirabile cunctis,

12:166 quod iuveni corpus nullo penetrabile telo

12:167 invictumque a vulnere erat ferrumque terebat.

12:168 hoc ipse Aeacides, hoc mirabantur Achivi,

12:169 cum sic Nestor ait: 'vestro fuit unicus aevo

12:170 contemptor ferri nulloque forabilis ictu

12:171 Cycnus. at ipse olim patientem vulnera mille

12:172 corpore non laeso Perrhaebum Caenea vidi,

12:173 Caenea Perrhaebum, qui factis inclitus Othryn

12:174 incoluit, quoque id mirum magis esset in illo,

12:175 femina natus erat.' monstri novitate moventur

12:176 quisquis adest, narretque rogant: quos inter Achilles:

12:177 'dic age! nam cunctis eadem est audire voluntas,

12:178 o facunde senex, aevi prudentia nostri,

12:179 quis fuerit Caeneus, cur in contraria versus,

12:180 qua tibi militia, cuius certamine pugnae

12:181 cognitus, a quo sit victus, si victus ab ullo est.'

12:182 tum senior: 'quamvis obstet mihi tarda vetustas,

12:183 multaque me fugiant primis spectata sub annis,

12:184 plura tamen memini. nec quae magis haereat ulla

12:185 pectore res nostro est inter bellique domique

12:186 acta tot, ac si quem potuit spatiosa senectus

12:187 spectatorem operum multorum reddere, vixi

12:188 annos bis centum; nunc tertia vivitur aetas.

 

12:189 'Clara decore fuit proles Elateia Caenis,

12:190 Thessalidum virgo pulcherrima, perque propinquas

12:191 perque tuas urbes (tibi enim popularis, Achille),

12:192 multorum frustra votis optata procorum.

12:193 temptasset Peleus thalamos quoque forsitan illos:

12:194 sed iam aut contigerant illi conubia matris

12:195 aut fuerant promissa tuae, nec Caenis in ullos

12:196 denupsit thalamos secretaque litora carpens

12:197 aequorei vim passa dei est (ita fama ferebat),

12:198 utque novae Veneris Neptunus gaudia cepit,

12:199 "sint tua vota licet" dixit "secura repulsae:

12:200 elige, quid voveas!" (eadem hoc quoque fama ferebat)

12:201 "magnum" Caenis ait "facit haec iniuria votum,

12:202 tale pati iam posse nihil; da, femina ne sim:

12:203 omnia praestiteris." graviore novissima dixit

12:204 verba sono poteratque viri vox illa videri,

12:205 sicut erat; nam iam voto deus aequoris alti

12:206 adnuerat dederatque super, nec saucius ullis

12:207 vulneribus fieri ferrove occumbere posset.

12:208 munere laetus abit studiisque virilibus aevum

12:209 exigit Atracides Peneiaque arva pererrat.

 

12:210 'Duxerat Hippodamen audaci Ixione natus

12:211 nubigenasque feros positis ex ordine mensis

12:212 arboribus tecto discumbere iusserat antro.

12:213 Haemonii proceres aderant, aderamus et ipsi,

12:214 festaque confusa resonabat regia turba.

12:215 ecce canunt Hymenaeon, et ignibus atria fumant,

12:216 cinctaque adest virgo matrum nuruumque caterva,

12:217 praesignis facie; felicem diximus illa

12:218 coniuge Pirithoum, quod paene fefellimus omen.

12:219 nam tibi, saevorum saevissime Centaurorum,

12:220 Euryte, quam vino pectus, tam virgine visa

12:221 ardet, et ebrietas geminata libidine regnat.

12:222 protinus eversae turbant convivia mensae,

12:223 raptaturque comis per vim nova nupta prehensis.

12:224 Eurytus Hippodamen, alii, quam quisque probabant

12:225 aut poterant, rapiunt, captaeque erat urbis imago.

12:226 femineo clamore sonat domus: ocius omnes

12:227 surgimus, et primus "quae te vecordia," Theseus

12:228 "Euryte, pulsat," ait, "qui me vivente lacessas

12:229 Pirithoum violesque duos ignarus in uno?"

12:230 [neve ea magnanimus frustra memoraverit ore,

12:231 submovet instantes raptamque furentibus aufert.]

12:232 ille nihil contra, (neque enim defendere verbis

12:233 talia facta potest) sed vindicis ora protervis

12:234 insequitur manibus generosaque pectora pulsat.

12:235 forte fuit iuxta signis exstantibus asper

12:236 antiquus crater; quem vastum vastior ipse

12:237 sustulit Aegides adversaque misit in ora:

12:238 sanguinis ille globos pariter cerebrumque merumque

12:239 vulnere et ore vomens madida resupinus harena

12:240 calcitrat. ardescunt germani caede bimembres

12:241 certatimque omnes uno ore "arma, arma" loquuntur.

12:242 vina dabant animos, et prima pocula pugna

12:243 missa volant fragilesque cadi curvique lebetes,

12:244 res epulis quondam, tum bello et caedibus aptae.

 

12:245 'Primus Ophionides Amycus penetralia donis

12:246 haut timuit spoliare suis et primus ab aede

12:247 lampadibus densum rapuit funale coruscis

12:248 elatumque alte, veluti qui candida tauri

12:249 rumpere sacrifica molitur colla securi,

12:250 inlisit fronti Lapithae Celadontis et ossa

12:251 non cognoscendo confusa relinquit in ore.

12:252 exsiluere oculi, disiectisque ossibus oris

12:253 acta retro naris medioque est fixa palato.

12:254 hunc pede convulso mensae Pellaeus acernae

12:255 stravit humi Pelates deiecto in pectora mento

12:256 cumque atro mixtos sputantem sanguine dentes

12:257 vulnere Tartareas geminato mittit ad umbras.

 

12:258 'Proximus ut steterat spectans altaria vultu

12:259 fumida terribili "cur non" ait "utimur istis?"

12:260 cumque suis Gryneus inmanem sustulit aram

12:261 ignibus et medium Lapitharum iecit in agmen

12:262 depressitque duos, Brotean et Orion: Orio

12:263 mater erat Mycale, quam deduxisse canendo

12:264 saepe reluctanti constabat cornua lunae.

12:265 "non impune feres, teli modo copia detur!"

12:266 dixerat Exadius telique habet instar, in alta

12:267 quae fuerant pinu votivi cornua cervi.

12:268 figitur hinc duplici Gryneus in lumina ramo

12:269 eruiturque oculos, quorum pars cornibus haeret,

12:270 pars fluit in barbam concretaque sanguine pendet.

 

12:271 'Ecce rapit mediis flagrantem Rhoetus ab aris

12:272 pruniceum torrem dextraque a parte Charaxi

12:273 tempora perfringit fulvo protecta capillo.

12:274 correpti rapida, veluti seges arida, flamma

12:275 arserunt crines, et vulnere sanguis inustus

12:276 terribilem stridore sonum dedit, ut dare ferrum

12:277 igne rubens plerumque solet, quod forcipe curva

12:278 cum faber eduxit, lacubus demittit: at illud

12:279 stridet et in trepida submersum sibilat unda.

12:280 saucius hirsutis avidum de crinibus ignem

12:281 excutit inque umeros limen tellure revulsum

12:282 tollit, onus plaustri, quod ne permittat in hostem,

12:283 ipsa facit gravitas: socium quoque saxea moles

12:284 oppressit spatio stantem propiore Cometen.

12:285 gaudia nec retinet Rhoetus: "sic, conprecor," inquit

12:286 "cetera sit fortis castrorum turba tuorum!"

12:287 semicremoque novat repetitum stipite vulnus

12:288 terque quaterque gravi iuncturas verticis ictu

12:289 rupit, et in liquido sederunt ossa cerebro.

 

12:290 'Victor ad Euagrum Corythumque Dryantaque transit;

12:291 e quibus ut prima tectus lanugine malas

12:292 procubuit Corythus, "puero quae gloria fuso

12:293 parta tibi est?" Euagrus ait, nec dicere Rhoetus

12:294 plura sinit rutilasque ferox in aperta loquentis

12:295 condidit ora viri perque os in pectora flammas.

12:296 te quoque, saeve Drya, circum caput igne rotato

12:297 insequitur, sed non in te quoque constitit idem

12:298 exitus: adsiduae successu caedis ovantem,

12:299 qua iuncta est umero cervix, sude figis obusta.

12:300 ingemuit duroque sudem vix osse revulsit

12:301 Rhoetus et ipse suo madefactus sanguine fugit.

12:302 fugit et Orneus Lycabasque et saucius armo

12:303 dexteriore Medon et cum Pisenore Thaumas,

12:304 quique pedum nuper certamine vicerat omnes

12:305 Mermeros, accepto tum vulnere tardius ibat;

12:306 et Pholus et Melaneus et Abas praedator aprorum,

12:307 quique suis frustra bellum dissuaserat augur

12:308 Asbolus: ille etiam metuenti vulnera Nesso

12:309 "ne fuge! ad Herculeos" inquit "servaberis arcus."

12:310 at non Eurynomus Lycidasque et Areos et Imbreus

12:311 effugere necem; quos omnes dextra Dryantis

12:312 perculit adversos. adversum tu quoque, quamvis

12:313 terga fugae dederas, vulnus, Crenaee, tulisti:

12:314 nam grave respiciens inter duo lumina ferrum,

12:315 qua naris fronti committitur, accipis, imae.

 

12:316 'In tanto fremitu cunctis sine fine iacebat

12:317 sopitus venis et inexperrectus Aphidas

12:318 languentique manu carchesia mixta tenebat,

12:319 fusus in Ossaeae villosis pellibus ursae;

12:320 quem procul ut vidit frustra nulla arma moventem,

12:321 inserit amento digitos "miscenda" que dixit

12:322 "cum Styge vina bibes" Phorbas; nec plura moratus

12:323 in iuvenem torsit iaculum, ferrataque collo

12:324 fraxinus, ut casu iacuit resupinus, adacta est.

12:325 mors caruit sensu, plenoque e gutture fluxit

12:326 inque toros inque ipsa niger carchesia sanguis.

 

12:327 'Vidi ego Petraeum conantem tollere terra

12:328 glandiferam quercum; quam dum conplexibus ambit

12:329 et quatit huc illuc labefactaque robora iactat,

12:330 lancea Pirithoi costis inmissa Petraei

12:331 pectora cum duro luctantia robore fixit.

12:332 Pirithoi virtute Lycum cecidisse ferebant,

12:333 Pirithoi virtute Chromin, sed uterque minorem

12:334 victori titulum quam Dictys Helopsque dederunt,

12:335 fixus Helops iaculo, quod pervia tempora fecit

12:336 et missum a dextra laevam penetravit ad aurem,

12:337 Dictys ab ancipiti delapsus acumine montis,

12:338 dum fugit instantem trepidans Ixione natum,

12:339 decidit in praeceps et pondere corporis ornum

12:340 ingentem fregit suaque induit ilia fractae.

 

12:341 'Ultor adest Aphareus saxumque e monte revulsum

12:342 mittere conatur; conantem stipite querno

12:343 occupat Aegides cubitique ingentia frangit

12:344 ossa nec ulterius dare corpus inutile leto

12:345 aut vacat aut curat tergoque Bienoris alti

12:346 insilit, haut solito quemquam portare nisi ipsum,

12:347 opposuitque genu costis prensamque sinistra

12:348 caesariem retinens vultum minitantiaque ora

12:349 robore nodoso praeduraque tempora fregit.

12:350 robore Nedymnum iaculatoremque Lycopen

12:351 sternit et inmissa protectum pectora barba

12:352 Hippason et summis exstantem Riphea silvis

12:353 Thereaque, Haemoniis qui prensos montibus ursos

12:354 ferre domum vivos indignantesque solebat.

12:355 haut tulit utentem pugnae successibus ultra

12:356 Thesea Demoleon: solidoque revellere trunco

12:357 annosam pinum magno molimine temptat;

12:358 quod quia non potuit, praefractam misit in hostem,

12:359 sed procul a telo Theseus veniente recessit

12:360 Pallados admonitu: credi sic ipse volebat.

12:361 non tamen arbor iners cecidit; nam Crantoris alti

12:362 abscidit iugulo pectusque umerumque sinistrum:

12:363 armiger ille tui fuerat genitoris, Achille,

12:364 quem Dolopum rector, bello superatus, Amyntor

12:365 Aeacidae dederat pacis pignusque fidemque.

12:366 Hunc procul ut foedo disiectum vulnere Peleus

12:367 vidit, "at inferias, iuvenum gratissime Crantor,

12:368 accipe" ait validoque in Demoleonta lacerto

12:369 fraxineam misit contentis viribus hastam,

12:370 quae laterum cratem praerupit et ossibus haerens

12:371 intremuit: trahit ille manu sine cuspide lignum

12:372 (id quoque vix sequitur), cuspis pulmone retenta est;

12:373 ipse dolor vires animo dabat: aeger in hostem

12:374 erigitur pedibusque virum proculcat equinis.

12:375 excipit ille ictus galea clipeoque sonantes

12:376 defensatque umeros praetentaque sustinet arma

12:377 perque armos uno duo pectora perforat ictu.

12:378 ante tamen leto dederat Phlegraeon et Hylen

12:379 eminus, Iphinoum conlato Marte Claninque;

12:380 additur his Dorylas, qui tempora tecta gerebat

12:381 pelle lupi saevique vicem praestantia teli

12:382 cornua vara boum multo rubefacta cruore.

 

12:383 'Huic ego (nam viris animus dabat) "aspice," dixi

12:384 "quantum concedant nostro tua cornua ferro"

12:385 et iaculum torsi: quod cum vitare nequiret,

12:386 opposuit dextram passurae vulnera fronti:

12:387 adfixa est cum fronte manus; fit clamor, at illum

12:388 haerentem Peleus et acerbo vulnere victum

12:389 (stabat enim propior) mediam ferit ense sub alvum.

12:390 prosiluit terraque ferox sua viscera traxit

12:391 tractaque calcavit calcataque rupit et illis

12:392 crura quoque inpediit et inani concidit alvo.

 

12:393 'Nec te pugnantem tua, Cyllare, forma redemit,

12:394 si modo naturae formam concedimus illi.

12:395 barba erat incipiens, barbae color aureus, aurea

12:396 ex umeris medios coma dependebat in armos.

12:397 gratus in ore vigor; cervix umerique manusque

12:398 pectoraque artificum laudatis proxima signis,

12:399 et quacumque vir est; nec equi mendosa sub illo

12:400 deteriorque viro facies; da colla caputque,

12:401 Castore dignus erit: sic tergum sessile, sic sunt

12:402 pectora celsa toris. totus pice nigrior atra,

12:403 candida cauda tamen; color est quoque cruribus albus.

12:404 multae illum petiere sua de gente, sed una

12:405 abstulit Hylonome, qua nulla decentior inter

12:406 semiferos altis habitavit femina silvis;

12:407 haec et blanditiis et amando et amare fatendo

12:408 Cyllaron una tenet, cultu quoque, quantus in illis

12:409 esse potest membris, ut sit coma pectine levis,

12:410 ut modo rore maris, modo se violave rosave

12:411 inplicet, interdum candentia lilia gestet,

12:412 bisque die lapsis Pagasaeae vertice silvae

12:413 fontibus ora lavet, bis flumine corpora tinguat,

12:414 nec nisi quae deceant electarumque ferarum

12:415 aut umero aut lateri praetendat vellera laevo.

12:416 par amor est illis: errant in montibus una,

12:417 antra simul subeunt; et tum Lapitheia tecta

12:418 intrarant pariter, pariter fera bella gerebant:

12:419 (auctor in incerto est) iaculum de parte sinistra

12:420 venit et inferius quam collo pectora subsunt,

12:421 Cyllare, te fixit; parvo cor vulnere laesum

12:422 corpore cum toto post tela educta refrixit.

12:423 protinus Hylonome morientes excipit artus

12:424 inpositaque manu vulnus fovet oraque ad ora

12:425 admovet atque animae fugienti obsistere temptat;

12:426 ut videt exstinctum, dictis, quae clamor ad aures

12:427 arcuit ire meas, telo, quod inhaeserat illi,

12:428 incubuit moriensque suum conplexa maritum est.

 

12:429 'Ante oculos stat et ille meos, qui sena leonum

12:430 vinxerat inter se conexis vellera nodis,

12:431 Phaeocomes, hominemque simul protectus equumque;

12:432 caudice qui misso, quem vix iuga bina moverent,

12:433 Tectaphon Oleniden a summo vertice fregit;

12:434 [fracta volubilitas capitis latissima, perque os

12:435 perque cavas nares oculosque auresque cerebrum

12:436 molle fluit, veluti concretum vimine querno

12:437 lac solet utve liquor rari sub pondere cribri

12:438 manat et exprimitur per densa foramina spissus.]

12:439 ast ego, dum parat hic armis nudare iacentem,

12:440 (scit tuus hoc genitor) gladium spoliantis in ima

12:441 ilia demisi. Cthonius quoque Teleboasque

12:442 ense iacent nostro: ramum prior ille bifurcum

12:443 gesserat, hic iaculum; iaculo mihi vulnera fecit:

12:444 signa vides! adparet adhuc vetus inde cicatrix.

12:445 tunc ego debueram capienda ad Pergama mitti;

12:446 tum poteram magni, si non superare, morari

12:447 Hectoris arma meis! illo sed tempore nullus,

12:448 aut puer, Hector erat, nunc me mea deficit aetas.

12:449 quid tibi victorem gemini Periphanta Pyraethi,

12:450 Ampyca quid referam, qui quadrupedantis Echecli

12:451 fixit in adverso cornum sine cuspide vultu?

12:452 vecte Pelethronium Macareus in pectus adacto

12:453 stravit Erigdupum; memini et venabula condi

12:454 inguine Nesseis manibus coniecta Cymeli.

12:455 nec tu credideris tantum cecinisse futura

12:456 Ampyciden Mopsum: Mopso iaculante biformis

12:457 occubuit frustraque loqui temptavit Hodites

12:458 ad mentum lingua mentoque ad guttura fixo.

 

12:459 'Quinque neci Caeneus dederat Styphelumque Bromumque

12:460 Antimachumque Elymumque securiferumque Pyracmon:

12:461 vulnera non memini, numerum nomenque notavi.

12:462 provolat Emathii spoliis armatus Halesi,

12:463 quem dederat leto, membris et corpore Latreus

12:464 maximus: huic aetas inter iuvenemque senemque,

12:465 vis iuvenalis erat, variabant tempora cani.

12:466 qui clipeo galeaque Macedoniaque sarisa

12:467 conspicuus faciemque obversus in agmen utrumque

12:468 armaque concussit certumque equitavit in orbem

12:469 verbaque tot fudit vacuas animosus in auras:

12:470 "et te, Caeni, feram? nam tu mihi femina semper,

12:471 tu mihi Caenis eris. nec te natalis origo

12:472 commonuit, mentemque subit, quo praemia facto

12:473 quaque viri falsam speciem mercede pararis?

12:474 quid sis nata, vide, vel quid sis passa, columque,

12:475 i, cape cum calathis et stamina pollice torque;

12:476 bella relinque viris." iactanti talia Caeneus

12:477 extentum cursu missa latus eruit hasta,

12:478 qua vir equo commissus erat. furit ille dolore

12:479 nudaque Phyllei iuvenis ferit ora sarisa:

12:480 non secus haec resilit, quam tecti a culmine grando,

12:481 aut siquis parvo feriat cava tympana saxo.

12:482 comminus adgreditur laterique recondere duro

12:483 luctatur gladium: gladio loca pervia non sunt.

12:484 "haut tamen effugies! medio iugulaberis ense,

12:485 quandoquidem mucro est hebes" inquit et in latus ensem

12:486 obliquat longaque amplectitur ilia dextra.

12:487 plaga facit gemitus ut corpore marmoris icto,

12:488 fractaque dissiluit percusso lammina callo.

12:489 ut satis inlaesos miranti praebuit artus,

12:490 "nunc age" ait Caeneus "nostro tua corpora ferro

12:491 temptemus!" capuloque tenus demisit in armos

12:492 ensem fatiferum caecamque in viscera movit

12:493 versavitque manum vulnusque in vulnere fecit.

12:494 ecce ruunt vasto rabidi clamore bimembres

12:495 telaque in hunc omnes unum mittuntque feruntque.

12:496 tela retusa cadunt: manet inperfossus ab omni

12:497 inque cruentatus Caeneus Elateius ictu.

12:498 fecerat attonitos nova res. "heu dedecus ingens!"

12:499 Monychus exclamat. "populus superamur ab uno

12:500 vixque viro; quamquam ille vir est, nos segnibus actis,

12:501 quod fuit ille, sumus. quid membra inmania prosunt?

12:502 quid geminae vires et quod fortissima rerum

12:503 in nobis natura duplex animalia iunxit?

12:504 nec nos matre dea, nec nos Ixione natos

12:505 esse reor, qui tantus erat, Iunonis ut altae

12:506 spem caperet: nos semimari superamur ab hoste!

12:507 saxa trabesque super totosque involvite montes

12:508 vivacemque animam missis elidite silvis!

12:509 massa premat fauces, et erit pro vulnere pondus."

12:510 dixit et insanis deiectam viribus austri

12:511 forte trabem nactus validum coniecit in hostem

12:512 exemplumque fuit, parvoque in tempore nudus

12:513 arboris Othrys erat, nec habebat Pelion umbras.

12:514 obrutus inmani cumulo sub pondere Caeneus

12:515 aestuat arboreo congestaque robora duris

12:516 fert umeris, sed enim postquam super ora caputque

12:517 crevit onus neque habet, quas ducat, spiritus auras,

12:518 deficit interdum, modo se super aera frustra

12:519 tollere conatur iactasque evolvere silvas

12:520 interdumque movet, veluti, quam cernimus, ecce,

12:521 ardua si terrae quatiatur motibus Ide.

12:522 exitus in dubio est: alii sub inania corpus

12:523 Tartara detrusum silvarum mole ferebant;

12:524 abnuit Ampycides medioque ex aggere fulvis

12:525 vidit avem pennis liquidas exire sub auras,

12:526 quae mihi tum primum, tunc est conspecta supremum.

12:527 hanc ubi lustrantem leni sua castra volatu

12:528 Mopsus et ingenti circum clangore sonantem

12:529 adspexit pariterque animis oculisque secutus

12:530 "o salve," dixit "Lapithaeae gloria gentis,

12:531 maxime vir quondam, sed nunc avis unica, Caencu!"

12:532 credita res auctore suo est: dolor addidit iram,

12:533 oppressumque aegre tulimus tot ab hostibus unum;

12:534 nec prius abstitimus ferro exercere dolorem,

12:535 quam data pars leto, partem fuga noxque removit.'

 

12:536 Haec inter Lapithas et semihomines Centauros

12:537 proelia Tlepolemus Pylio referente dolorem

12:538 praeteriti Alcidae tacito non pertulit ore

12:539 atque ait: 'Herculeae mirum est oblivia laudis

12:540 acta tibi, senior; certe mihi saepe referre

12:541 nubigenas domitos a se pater esse solebat.'

12:542 tristis ad haec Pylius: 'quid me meminisse malorum

12:543 cogis et obductos annis rescindere luctus

12:544 inque tuum genitorem odium offensasque fateri?

12:545 ille quidem maiora fide, di! gessit et orbem

12:546 inplevit meritis, quod mallem posse negare;

12:547 sed neque Deiphobum nec Pulydamanta nec ipsum

12:548 Hectora laudamus: quis enim laudaverit hostem?

12:549 ille tuus genitor Messenia moenia quondam

12:550 stravit et inmeritas urbes Elinque Pylonque

12:551 diruit inque meos ferrum flammamque penatis

12:552 inpulit, utque alios taceam, quos ille peremit,

12:553 bis sex Nelidae fuimus, conspecta iuventus,

12:554 bis sex Herculeis ceciderunt me minus uno

12:555 viribus; atque alios vinci potuisse ferendum est:

12:556 mira Periclymeni mors est, cui posse figuras

12:557 sumere, quas vellet, rursusque reponere sumptas

12:558 Neptunus dederat, Nelei sanguinis auctor.

12:559 hic ubi nequiquam est formas variatus in omnes,

12:560 vertitur in faciem volucris, quae fulmina curvis

12:561 ferre solet pedibus divum gratissima regi;

12:562 viribus usus avis pennis rostroque redunco

12:563 hamatisque viri laniaverat unguibus ora.

12:564 tendit in hanc nimium certos Tirynthius arcus

12:565 atque inter nubes sublimia membra ferentem

12:566 pendentemque ferit, lateri qua iungitur ala;

12:567 nec grave vulnus erat, sed rupti vulnere nervi

12:568 deficiunt motumque negant viresque volandi.

12:569 decidit in terram, non concipientibus auras

12:570 infirmis pennis, et qua levis haeserat alae

12:571 corporis adflicti pressa est gravitate sagitta

12:572 perque latus summum iugulo est exacta sinistro.

12:573 nunc videor debere tui praeconia rebus

12:574 Herculis, o Rhodiae ductor pulcherrime classis?

12:575 nec tamen ulterius, quam fortia facta silendo

12:576 ulciscor fratres: solida est mihi gratia tecum.'

 

12:577 Haec postquam dulci Neleius edidit ore,

12:578 a sermone senis repetito munere Bacchi

12:579 surrexere toris: nox est data cetera somno.

 

12:580 At deus, aequoreas qui cuspide temperat undas,

12:581 in volucrem corpus nati Phaethontida versum

12:582 mente dolet patria saevumque perosus Achillem

12:583 exercet memores plus quam civiliter iras.

12:584 iamque fere tracto duo per quinquennia bello

12:585 talibus intonsum conpellat Sminthea dictis:

12:586 'o mihi de fratris longe gratissime natis,

12:587 inrita qui mecum posuisti moenia Troiae,

12:588 ecquid, ubi has iamiam casuras adspicis arces,

12:589 ingemis? aut ecquid tot defendentia muros

12:590 milia caesa doles? ecquid, ne persequar omnes,

12:591 Hectoris umbra subit circum sua Pergama tracti?

12:592 cum tamen ille ferox belloque cruentior ipso

12:593 vivit adhuc, operis nostri populator, Achilles.

12:594 det mihi se: faxo, triplici quid cuspide possim,

12:595 sentiat; at quoniam concurrere comminus hosti

12:596 non datur, occulta necopinum perde sagitta!'

12:597 adnuit atque animo pariter patruique suoque

12:598 Delius indulgens nebula velatus in agmen

12:599 pervenit Iliacum mediaque in caede virorum

12:600 rara per ignotos spargentem cernit Achivos

12:601 tela Parin fassusque deum, 'quid spicula perdis

12:602 sanguine plebis?' ait. 'siqua est tibi cura tuorum,

12:603 vertere in Aeaciden caesosque ulciscere fratres!'

12:604 dixit et ostendens sternentem Troica ferro

12:605 corpora Peliden, arcus obvertit in illum

12:606 certaque letifera derexit spicula dextra.

12:607 quod Priamus gaudere senex post Hectora posset,

12:608 hoc fuit; ille igitur tantorum victor, Achille,

12:609 victus es a timido Graiae raptore maritae!

12:610 at si femineo fuerat tibi Marte cadendum,

12:611 Thermodontiaca malles cecidisse bipenni.

 

12:612 Iam timor ille Phrygum, decus et tutela Pelasgi

12:613 nominis, Aeacides, caput insuperabile bello,

12:614 arserat: armarat deus idem idemque cremarat;

12:615 iam cinis est, et de tam magno restat Achille

12:616 nescio quid parvum, quod non bene conpleat urnam,

12:617 at vivit totum quae gloria conpleat orbem.

12:618 haec illi mensura viro respondet, et hac est

12:619 par sibi Pelides nec inania Tartara sentit.

12:620 ipse etiam, ut, cuius fuerit, cognoscere posses,

12:621 bella movet clipeus, deque armis arma feruntur.

12:622 non ea Tydides, non audet Oileos Aiax,

12:623 non minor Atrides, non bello maior et aevo

12:624 poscere, non alii: solis Telamone creatis

12:625 Laertaque fuit tantae fiducia laudis.

12:626 a se Tantalides onus invidiamque removit

12:627 Argolicosque duces mediis considere castris

12:628 iussit et arbitrium litis traiecit in omnes.

 

 

Liber XIII

13:1 Consedere duces et vulgi stante corona

13:2 surgit ad hos clipei dominus septemplicis Aiax,

13:3 utque erat inpatiens irae, Sigeia torvo

13:4 litora respexit classemque in litore vultu

13:5 intendensque manus 'agimus, pro Iuppiter!' inquit

13:6 'ante rates causam, et mecum confertur Ulixes!

13:7 at non Hectoreis dubitavit cedere flammis,

13:8 quas ego sustinui, quas hac a classe fugavi.

13:9 tutius est igitur fictis contendere verbis,

13:10 quam pugnare manu, sed nec mihi dicere promptum,

13:11 nec facere est isti: quantumque ego Marte feroci

13:12 inque acie valeo, tantum valet iste loquendo.

13:13 nec memoranda tamen vobis mea facta, Pelasgi,

13:14 esse reor: vidistis enim; sua narret Ulixes,

13:15 quae sine teste gerit, quorum nox conscia sola est!

13:16 praemia magna peti fateor; sed demit honorem

13:17 aemulus: Aiaci non est tenuisse superbum,

13:18 sit licet hoc ingens, quicquid speravit Ulixes;

13:19 iste tulit pretium iam nunc temptaminis huius,

13:20 quod, cum victus erit, mecum certasse feretur.

 

13:21 'Atque ego, si virtus in me dubitabilis esset,

13:22 nobilitate potens essem, Telamone creatus,

13:23 moenia qui forti Troiana sub Hercule cepit

13:24 litoraque intravit Pagasaea Colcha carina;

13:25 Aeacus huic pater est, qui iura silentibus illic

13:26 reddit, ubi Aeoliden saxum grave Sisyphon urget;

13:27 Aeacon agnoscit summus prolemque fatetur

13:28 Iuppiter esse suam: sic a Iove tertius Aiax.

13:29 nec tamen haec series in causam prosit, Achivi,

13:30 si mihi cum magno non est communis Achille:

13:31 frater erat, fraterna peto! quid sanguine cretus

13:32 Sisyphio furtisque et fraude simillimus illi

13:33 inseris Aeacidis alienae nomina gentis?

 

13:34 'An quod in arma prior nulloque sub indice veni,

13:35 arma neganda mihi, potiorque videbitur ille,

13:36 ultima qui cepit detractavitque furore

13:37 militiam ficto, donec sollertior isto

13:38 sed sibi inutilior timidi commenta retexit

13:39 Naupliades animi vitataque traxit ad arma?

13:40 optima num sumat, quia sumere noluit ulla:

13:41 nos inhonorati et donis patruelibus orbi,

13:42 obtulimus quia nos ad prima pericula, simus?

 

13:43 'Atque utinam aut verus furor ille, aut creditus esset,

13:44 nec comes hic Phrygias umquam venisset ad arces

13:45 hortator scelerum! non te, Poeantia proles,

13:46 expositum Lemnos nostro cum crimine haberet!

13:47 qui nunc, ut memorant, silvestribus abditus antris

13:48 saxa moves gemitu Laertiadaeque precaris,

13:49 quae meruit, quae, si di sunt, non vana precaris.

13:50 et nunc ille eadem nobis iuratus in arma,

13:51 heu! pars una ducum, quo successore sagittae

13:52 Herculis utuntur, fractus morboque fameque

13:53 velaturque aliturque avibus, volucresque petendo

13:54 debita Troianis exercet spicula fatis.

13:55 ille tamen vivit, quia non comitavit Ulixem;

13:56 mallet et infelix Palamedes esse relictus,

13:57 [viveret aut certe letum sine crimine haberet]

13:58 quem male convicti nimium memor iste furoris

13:59 prodere rem Danaam finxit fictumque probavit

13:60 crimen et ostendit, quod iam praefoderat, aurum.

13:61 ergo aut exilio vires subduxit Achivis,

13:62 aut nece: sic pugnat, sic est metuendus Ulixes!

 

13:63 'Qui licet eloquio fidum quoque Nestora vincat,

13:64 haut tamen efficiet, desertum ut Nestora crimen

13:65 esse rear nullum; qui cum inploraret Ulixem

13:66 vulnere tardus equi fessusque senilibus annis,

13:67 proditus a socio est; non haec mihi crimina fingi

13:68 scit bene Tydides, qui nomine saepe vocatum

13:69 corripuit trepidoque fugam exprobravit amico.

13:70 aspiciunt oculis superi mortalia iustis!

13:71 en eget auxilio, qui non tulit, utque reliquit,

13:72 sic linquendus erat: legem sibi dixerat ipse.

13:73 conclamat socios: adsum videoque trementem

13:74 pallentemque metu et trepidantem morte futura;

13:75 opposui molem clipei texique iacentem

13:76 servavique animam (minimum est hoc laudis) inertem.

13:77 si perstas certare, locum redeamus in illum:

13:78 redde hostem vulnusque tuum solitumque timorem

13:79 post clipeumque late et mecum contende sub illo!

13:80 at postquam eripui, cui standi vulnera vires

13:81 non dederant, nullo tardatus vulnere fugit.

 

13:82 'Hector adest secumque deos in proelia ducit,

13:83 quaque ruit, non tu tantum terreris, Ulixe,

13:84 sed fortes etiam: tantum trahit ille timoris.

13:85 hunc ego sanguineae successu caedis ovantem

13:86 eminus ingenti resupinum pondere fudi,

13:87 hunc ego poscentem, cum quo concurreret, unus

13:88 sustinui: sortemque meam vovistis, Achivi,

13:89 et vestrae valuere preces. si quaeritis huius

13:90 fortunam pugnae, non sum superatus ab illo.

13:91 ecce ferunt Troes ferrumque ignesque Iovemque

13:92 in Danaas classes: ubi nunc facundus Ulixes?

13:93 nempe ego mille meo protexi pectore puppes,

13:94 spem vestri reditus: date pro tot navibus arma.

 

13:95 'Quodsi vera licet mihi dicere, quaeritur istis

13:96 quam mihi maior honos, coniunctaque gloria nostra est,

13:97 atque Aiax armis, non Aiaci arma petuntur.

13:98 conferat his Ithacus Rhesum inbellemque Dolona

13:99 Priamidenque Helenum rapta cum Pallade captum:

13:100 luce nihil gestum, nihil est Diomede remoto;

13:101 si semel ista datis meritis tam vilibus arma,

13:102 dividite, et pars sit maior Diomedis in illis.

 

13:103 'Quo tamen haec Ithaco, qui clam, qui semper inermis

13:104 rem gerit et furtis incautum decipit hostem?

13:105 ipse nitor galeae claro radiantis ab auro

13:106 insidias prodet manifestabitque latentem;

13:107 sed neque Dulichius sub Achillis casside vertex

13:108 pondera tanta feret, nec non onerosa gravisque

13:109 Pelias hasta potest inbellibus esse lacertis,

13:110 nec clipeus vasti caelatus imagine mundi

13:111 conveniet timidae nataeque ad furta sinistrae:

13:112 debilitaturum quid te petis, inprobe, munus,

13:113 quod tibi si populi donaverit error Achivi,

13:114 cur spolieris, erit, non, cur metuaris ab hoste,

13:115 et fuga, qua sola cunctos, timidissime, vincis,

13:116 tarda futura tibi est gestamina tanta trahenti?

13:117 adde quod iste tuus, tam raro proelia passus,

13:118 integer est clipeus; nostro, qui tela ferendo

13:119 mille patet plagis, novus est successor habendus.

 

13:120 'Denique (quid verbis opus est?) spectemur agendo!

13:121 arma viri fortis medios mittantur in hostes:

13:122 inde iubete peti et referentem ornate relatis.'

 

13:123 Finierat Telamone satus, vulgique secutum

13:124 ultima murmur erat, donec Laertius heros

13:125 adstitit atque oculos paulum tellure moratos

13:126 sustulit ad proceres exspectatoque resolvit

13:127 ora sono, neque abest facundis gratia dictis.

 

13:128 'Si mea cum vestris valuissent vota, Pelasgi,

13:129 non foret ambiguus tanti certaminis heres,

13:130 tuque tuis armis, nos te poteremur, Achille,

13:131 quem quoniam non aequa mihi vobisque negarunt

13:132 fata,' (manuque simul veluti lacrimantia tersit

13:133 lumina) 'quis magno melius succedat Achilli,

13:134 quam per quem magnus Danais successit Achilles?

13:135 huic modo ne prosit, quod, uti est, hebes esse videtur,

13:136 neve mihi noceat, quod vobis semper, Achivi,

13:137 profuit ingenium, meaque haec facundia, siqua est,

13:138 quae nunc pro domino, pro vobis saepe locuta est,

13:139 invidia careat, bona nec sua quisque recuset.

 

13:140 'Nam genus et proavos et quae non fecimus ipsi,

13:141 vix ea nostra voco, sed enim, quia rettulit Aiax

13:142 esse Iovis pronepos, nostri quoque sanguinis auctor

13:143 Iuppiter est, totidemque gradus distamus ab illo:

13:144 nam mihi Laertes pater est, Arcesius illi,

13:145 Iuppiter huic, neque in his quisquam damnatus et exul;

13:146 est quoque per matrem Cyllenius addita nobis

13:147 altera nobilitas: deus est in utroque parente.

13:148 sed neque materno quod sum generosior ortu,

13:149 nec mihi quod pater est fraterni sanguinis insons,

13:150 proposita arma peto: meritis expendite causam,

13:151 dummodo, quod fratres Telamon Peleusque fuerunt,

13:152 Aiacis meritum non sit nec sanguinis ordo,

13:153 sed virtutis honor spoliis quaeratur in istis!

13:154 aut si proximitas primusque requiritur heres,

13:155 est genitor Peleus, est Pyrrhus filius illi:

13:156 quis locus Aiaci? Pthiam haec Scyrumve ferantur!

13:157 nec minus est isto Teucer patruelis Achilli:

13:158 num petit ille tamen? num, si petat, auferat illa?

13:159 ergo, operum quoniam nudum certamen habetur,

13:160 plura quidem feci, quam quae conprendere dictis

13:161 in promptu mihi sit, rerum tamen ordine ducar.

 

13:162 'Praescia venturi genetrix Nereia leti

13:163 dissimulat cultu natum, et deceperat omnes,

13:164 in quibus Aiacem, sumptae fallacia vestis:

13:165 arma ego femineis animum motura virilem

13:166 mercibus inserui, neque adhuc proiecerat heros

13:167 virgineos habitus, cum parmam hastamque tenenti

13:168 "nate dea," dixi "tibi se peritura reservant

13:169 Pergama! quid dubitas ingentem evertere Troiam?"

13:170 iniecique manum fortemque ad fortia misi.

13:171 ergo opera illius mea sunt: ego Telephon hasta

13:172 pugnantem domui, victum orantemque refeci;

13:173 quod Thebae cecidere, meum est; me credite Lesbon,

13:174 me Tenedon Chrysenque et Cillan, Apollinis urbes,

13:175 et Scyrum cepisse; mea concussa putate

13:176 procubuisse solo Lyrnesia moenia dextra,

13:177 utque alios taceam, qui saevum perdere posset

13:178 Hectora, nempe dedi: per me iacet inclitus Hector!

13:179 illis haec armis, quibus est inventus Achilles,

13:180 arma peto: vivo dederam, post fata reposco.

 

13:181 'Ut dolor unius Danaos pervenit ad omnes,

13:182 Aulidaque Euboicam conplerunt mille carinae,

13:183 exspectata diu, nulla aut contraria classi

13:184 flamina erant, duraeque iubent Agamemnona sortes

13:185 inmeritam saevae natam mactare Dianae.

13:186 denegat hoc genitor divisque irascitur ipsis

13:187 atque in rege tamen pater est, ego mite parentis

13:188 ingenium verbis ad publica commoda verti:

13:189 hanc equidem (fateor, fassoque ignoscat Atrides)

13:190 difficilem tenui sub iniquo iudice causam.

13:191 hunc tamen utilitas populi fraterque datique

13:192 summa movet sceptri, laudem ut cum sanguine penset;

13:193 mittor et ad matrem, quae non hortanda, sed astu

13:194 decipienda fuit, quo si Telamonius isset,

13:195 orba suis essent etiam nunc lintea ventis.

 

13:196 'Mittor et Iliacas audax orator ad arces,

13:197 visaque et intrata est altae mihi curia Troiae,

13:198 plenaque adhuc erat illa viris; interritus egi

13:199 quam mihi mandarat communem Graecia causam

13:200 accusoque Parin praedamque Helenamque reposco

13:201 et moveo Priamum Priamoque Antenora iunctum;

13:202 at Paris et fratres et qui rapuere sub illo,

13:203 vix tenuere manus (scis hoc, Menelae) nefandas,

13:204 primaque lux nostri tecum fuit illa pericli.

 

13:205 'Longa referre mora est, quae consilioque manuque

13:206 utiliter feci spatiosi tempore belli.

13:207 post acies primas urbis se moenibus hostes

13:208 continuere diu, nec aperti copia Martis

13:209 ulla fuit; decimo demum pugnavimus anno:

13:210 quid facis interea, qui nil nisi proelia nosti?

13:211 quis tuus usus erat? nam si mea facta requiris,

13:212 hostibus insidior, fossa munimina cingo,

13:213 consolor socios, ut longi taedia belli

13:214 mente ferant placida, doceo, quo simus alendi

13:215 armandique modo, mittor, quo postulat usus.

 

13:216 'Ecce Iovis monitu deceptus imagine somni

13:217 rex iubet incepti curam dimittere belli;

13:218 ille potest auctore suam defendere vocem:

13:219 non sinat hoc Aiax delendaque Pergama poscat,

13:220 quodque potest, pugnet! cur non remoratur ituros?

13:221 cur non arma capit, dat, quod vaga turba sequatur?

13:222 non erat hoc nimium numquam nisi magna loquenti.

13:223 quid, quod et ipse fugit? vidi, puduitque videre,

13:224 cum tu terga dares inhonestaque vela parares;

13:225 nec mora, "quid facitis? quae vos dementia" dixi

13:226 "concitat, o socii, captam dimittere Troiam,

13:227 quidque domum fertis decimo, nisi dedecus, anno?"

13:228 talibus atque aliis, in quae dolor ipse disertum

13:229 fecerat, aversos profuga de classe reduxi.

13:230 convocat Atrides socios terrore paventes:

13:231 nec Telamoniades etiamnunc hiscere quicquam

13:232 audet, at ausus erat reges incessere dictis

13:233 Thersites etiam, per me haut inpune protervis!

13:234 erigor et trepidos cives exhortor in hostem

13:235 amissamque mea virtutem voce repono.

13:236 tempore ab hoc, quodcumque potest fecisse videri

13:237 fortiter iste, meum est, qui dantem terga retraxi.

 

13:238 'Denique de Danais quis te laudatve petitve?

13:239 at sua Tydides mecum communicat acta,

13:240 me probat et socio semper confidit Ulixe.

13:241 est aliquid, de tot Graiorum milibus unum

13:242 a Diomede legi! nec me sors ire iubebat:

13:243 sic tamen et spreto noctisque hostisque periclo

13:244 ausum eadem, quae nos, Phrygia de gente Dolona

13:245 interimo, non ante tamen, quam cuncta coegi

13:246 prodere et edidici, quid perfida Troia pararet.

13:247 omnia cognoram nec, quod specularer, habebam

13:248 et iam promissa poteram cum laude reverti:

13:249 haut contentus eo petii tentoria Rhesi

13:250 inque suis ipsum castris comitesque peremi

13:251 atque ita captivo, victor votisque potitus,

13:252 ingredior curru laetos imitante triumphos;

13:253 cuius equos pretium pro nocte poposcerat hostis,

13:254 arma negate mihi, fueritque benignior Aiax.

13:255 quid Lycii referam Sarpedonis agmina ferro

13:256 devastata meo? cum multo sanguine fudi

13:257 Coeranon Iphitiden et Alastoraque Chromiumque

13:258 Alcandrumque Haliumque Noemonaque Prytaninque

13:259 exitioque dedi cum Chersidamante Thoona

13:260 et Charopem fatisque inmitibus Ennomon actum

13:261 quique minus celebres nostra sub moenibus urbis

13:262 procubuere manu. sunt et mihi vulnera, cives,

13:263 ipso pulchra loco; nec vanis credite verbis,

13:264 aspicite! en' vestemque manu diduxit et 'haec sunt

13:265 pectora semper' ait 'vestris exercita rebus!

13:266 at nihil inpendit per tot Telamonius annos

13:267 sanguinis in socios et habet sine vulnere corpus!

 

13:268 'Quid tamen hoc refert, si se pro classe Pelasga

13:269 arma tulisse refert contra Troasque Iovemque?

13:270 confiteorque, tulit (neque enim benefacta maligne

13:271 detractare meum est), sed ne communia solus

13:272 occupet atque aliquem vobis quoque reddat honorem,

13:273 reppulit Actorides sub imagine tutus Achillis

13:274 Troas ab arsuris cum defensore carinis.

13:275 ausum etiam Hectoreis solum concurrere telis

13:276 se putat, oblitus regisque ducumque meique,

13:277 nonus in officio et praelatus munere sortis.

13:278 sed tamen eventus vestrae, fortissime, pugnae

13:279 quis fuit? Hector abit violatus vulnere nullo!

 

13:280 'Me miserum, quanto cogor meminisse dolore

13:281 temporis illius, quo, Graium murus, Achilles

13:282 procubuit! nec me lacrimae luctusque timorque

13:283 tardarunt, quin corpus humo sublime referrem:

13:284 his umeris, his inquam, umeris ego corpus Achillis

13:285 et simul arma tuli, quae nunc quoque ferre laboro.

13:286 sunt mihi, quae valeant in talia pondera, vires,

13:287 est animus certe vestros sensurus honores:

13:288 scilicet idcirco pro nato caerula mater

13:289 ambitiosa suo fuit, ut caelestia dona,

13:290 artis opus tantae, rudis et sine pectore miles

13:291 indueret? neque enim clipei caelamina novit,

13:292 Oceanum et terras cumque alto sidera caelo

13:293 Pleiadasque Hyadasque inmunemque aequoris Arcton

13:294 diversosque orbes nitidumque Orionis ensem.

13:295 [postulat, ut capiat, quae non intellegit, arma!]

 

13:296 'Quid, quod me duri fugientem munera belli

13:297 arguit incepto serum accessisse labori

13:298 nec se magnanimo maledicere sentit Achilli?

13:299 si simulasse vocas crimen, simulavimus ambo;

13:300 si mora pro culpa est, ego sum maturior illo.

13:301 me pia detinuit coniunx, pia mater Achillem,

13:302 primaque sunt illis data tempora, cetera vobis:

13:303 haut timeo, si iam nequeam defendere, crimen

13:304 cum tanto commune viro: deprensus Ulixis

13:305 ingenio tamen ille, at non Aiacis Ulixes.

 

13:306 'Neve in me stolidae convicia fundere linguae

13:307 admiremur eum, vobis quoque digna pudore

13:308 obicit. an falso Palameden crimine turpe

13:309 accusasse mihi, vobis damnasse decorum est?

13:310 sed neque Naupliades facinus defendere tantum

13:311 tamque patens valuit, nec vos audistis in illo

13:312 crimina: vidistis, pretioque obiecta patebant.

 

13:313 'Nec, Poeantiaden quod habet Vulcania Lemnos,

13:314 esse reus merui (factum defendite vestrum!

13:315 consensistis enim), nec me suasisse negabo,

13:316 ut se subtraheret bellique viaeque labori

13:317 temptaretque feros requie lenire dolores.

13:318 paruitÆet vivit! non haec sententia tantum

13:319 fida, sed et felix, cum sit satis esse fidelem.

13:320 quem quoniam vates delenda ad Pergama poscunt,

13:321 ne mandate mihi! melius Telamonius ibit

13:322 eloquioque virum morbis iraque furentem

13:323 molliet aut aliqua producet callidus arte!

13:324 ante retro Simois fluet et sine frondibus Ide

13:325 stabit, et auxilium promittet Achaia Troiae,

13:326 quam, cessante meo pro vestris pectore rebus,

13:327 Aiacis stolidi Danais sollertia prosit.

13:328 sis licet infestus sociis regique mihique

13:329 dure Philoctete, licet exsecrere meumque

13:330 devoveas sine fine caput cupiasque dolenti

13:331 me tibi forte dari nostrumque haurire cruorem,

13:332 utque tui mihi sit, fiat tibi copia nostri:

13:333 te tamen adgrediar mecumque reducere nitar

13:334 tamque tuis potiar (faveat Fortuna) sagittis,

13:335 quam sum Dardanio, quem cepi, vate potitus,

13:336 quam responsa deum Troianaque fata retexi,

13:337 quam rapui Phrygiae signum penetrale Minervae

13:338 hostibus e mediis. et se mihi conferat Aiax?

13:339 nempe capi Troiam prohibebant fata sine illo:

13:340 fortis ubi est Aiax? ubi sunt ingentia magni

13:341 verba viri? cur hic metuis? cur audet Ulixes

13:342 ire per excubias et se committere nocti

13:343 perque feros enses non tantum moenia Troum,

13:344 verum etiam summas arces intrare suaque

13:345 eripere aede deam raptamque adferre per hostes?

13:346 quae nisi fecissem, frustra Telamone creatus

13:347 gestasset laeva taurorum tergora septem.

13:348 illa nocte mihi Troiae victoria parta est:

13:349 Pergama tunc vici, cum vinci posse coegi.

 

13:350 'Desine Tydiden vultuque et murmure nobis

13:351 ostentare meum: pars est sua laudis in illo!

13:352 nec tu, cum socia clipeum pro classe tenebas,

13:353 solus eras: tibi turba comes, mihi contigit unus.

13:354 qui nisi pugnacem sciret sapiente minorem

13:355 esse nec indomitae deberi praemia dextrae,

13:356 ipse quoque haec peteret; peteret moderatior Aiax

13:357 Eurypylusque ferox claroque Andraemone natus

13:358 nec minus Idomeneus patriaque creatus eadem

13:359 Meriones, peteret maioris frater Atridae:

13:360 quippe manu fortes nec sunt mihi Marte secundi,

13:361 consiliis cessere meis. tibi dextera bello

13:362 utilis, ingenium est, quod eget moderamine nostro;

13:363 tu vires sine mente geris, mihi cura futuri;

13:364 tu pugnare potes, pugnandi tempora mecum

13:365 eligit Atrides; tu tantum corpore prodes,

13:366 nos animo; quantoque ratem qui temperat, anteit

13:367 remigis officium, quanto dux milite maior,

13:368 tantum ego te supero. nec non in corpore nostro

13:369 pectora sunt potiora manu: vigor omnis in illis.

 

13:370 'At vos, o proceres, vigili date praemia vestro,

13:371 proque tot annorum cura, quibus anxius egi,

13:372 hunc titulum meritis pensandum reddite nostris:

13:373 iam labor in fine est; obstantia fata removi

13:374 altaque posse capi faciendo Pergama, cepi.

13:375 per spes nunc socias casuraque moenia Troum

13:376 perque deos oro, quos hosti nuper ademi,

13:377 per siquid superest, quod sit sapienter agendum,

13:378 siquid adhuc audax ex praecipitique petendum est,

13:379 [si Troiae fatis aliquid restare putatis,]

13:380 este mei memores! aut si mihi non datis arma,

13:381 huic date!' et ostendit signum fatale Minervae.

 

13:382 Mota manus procerum est, et quid facundia posset,

13:383 re patuit, fortisque viri tulit arma disertus.

13:384 Hectora qui solus, qui ferrum ignesque Iovemque

13:385 sustinuit totiens, unam non sustinet iram,

13:386 invictumque virum vicit dolor: arripit ensem

13:387 et 'meus hic certe est! an et hunc sibi poscit Ulixes?

13:388 hoc' ait 'utendum est in me mihi, quique cruore

13:389 saepe Phrygum maduit, domini nunc caede madebit,

13:390 ne quisquam Aiacem possit superare nisi Aiax.'

13:391 dixit et in pectus tum demum vulnera passum,

13:392 qua patuit ferrum, letalem condidit ensem.

13:393 nec valuere manus infixum educere telum:

13:394 expulit ipse cruor, rubefactaque sanguine tellus

13:395 purpureum viridi genuit de caespite florem,

13:396 qui prius Oebalio fuerat de vulnere natus;

13:397 littera communis mediis pueroque viroque

13:398 inscripta est foliis, haec nominis, illa querellae.

 

13:399 Victor ad Hypsipyles patriam clarique Thoantis

13:400 et veterum terras infames caede virorum

13:401 vela dat, ut referat Tirynthia tela, sagittas;

13:402 quae postquam ad Graios domino comitante revexit,

13:403 inposita est sero tandem manus ultima bello.

13:404 [Troia simul Priamusque cadunt. Priameia coniunx

13:405 perdidit infelix hominis post omnia formam

13:406 externasque novo latratu terruit auras,

13:407 longus in angustum qua clauditur Hellespontus.]

13:408 Ilion ardebat, neque adhuc consederat ignis,

13:409 exiguumque senis Priami Iovis ara cruorem

13:410 conbiberat, tractata comis antistita Phoebi

13:411 non profecturas tendebat ad aethera palmas;

13:412 Dardanidas matres patriorum signa deorum,

13:413 dum licet, amplexas succensaque templa tenentes

13:414 invidiosa trahunt victores praemia Grai;

13:415 mittitur Astyanax illis de turribus, unde

13:416 pugnantem pro se proavitaque regna tuentem

13:417 saepe videre patrem monstratum a matre solebat.

13:418 iamque viam suadet Boreas, flatuque secundo

13:419 carbasa mota sonant: iubet uti navita ventis;

13:420 'Troia, vale! rapimur' clamant, dant oscula terrae

13:421 Troades et patriae fumantia tecta relinquunt.

13:422 ultima conscendit classemÆmiserabile visu!Æ

13:423 in mediis Hecabe natorum inventa sepulcris:

13:424 prensantem tumulos atque ossibus oscula dantem

13:425 Dulichiae traxere manus, tamen unius hausit

13:426 inque sinu cineres secum tulit Hectoris haustos;

13:427 Hectoris in tumulo canum de vertice crinem,

13:428 inferias inopes, crinem lacrimasque reliquit,

 

13:429 Est, ubi Troia fuit, Phrygiae contraria tellus

13:430 Bistoniis habitata viris: Polymestoris illic

13:431 regia dives erat, cui te commisit alendum

13:432 clam, Polydore, pater Phrygiisque removit ab armis,

13:433 consilium sapiens, sceleris nisi praemia magnas

13:434 adiecisset opes, animi inritamen avari.

13:435 ut cecidit fortuna Phrygum, capit inpius ensem

13:436 rex Thracum iuguloque sui demisit alumni

13:437 et, tamquam tolli cum corpore crimina possent,

13:438 exanimem scopulo subiectas misit in undas.

 

13:439 Litore Threicio classem religarat Atrides,

13:440 dum mare pacatum, dum ventus amicior esset:

13:441 hic subito, quantus, cum viveret, esse solebat,

13:442 exit humo late rupta similisque minanti

13:443 temporis illius vultum referebat Achilles,

13:444 quo ferus iniustum petiit Agamemnona ferro

13:445 'inmemores' que 'mei disceditis,' inquit 'Achivi,

13:446 obrutaque est mecum virtutis gratia nostrae!

13:447 ne facite! utque meum non sit sine honore sepulcrum,

13:448 placet Achilleos mactata Polyxena manes!'

13:449 dixit, et inmiti sociis parentibus umbrae,

13:450 rapta sinu matris, quam iam prope sola fovebat,

13:451 fortis et infelix et plus quam femina virgo

13:452 ducitur ad tumulum diroque fit hostia busto.

13:453 quae memor ipsa sui postquam crudelibus aris

13:454 admota est sensitque sibi fera sacra parari,

13:455 utque Neoptolemum stantem ferrumque tenentem;

13:456 inque suo vidit figentem lumina vultu,

13:457 'utere iamdudum generoso sanguine' dixit

13:458 'nulla mora est; at tu iugulo vel pectore telum

13:459 conde meo' iugulumque simul pectusque retexit.

13:460 'scilicet haud ulli servire Polyxena vellem.

13:461 haud per tale sacrum numen placabitis ullum!

13:462 mors tantum vellem matrem mea fallere posset:

13:463 mater obest minuitque necis mihi gaudia, quamvis

13:464 non mea mors illi, verum sua vita tremenda est.

13:465 vos modo, ne Stygios adeam non libera manes,

13:466 ite procul, si iusta peto, tactuque viriles

13:467 virgineo removete manus! acceptior illi,

13:468 quisquis is est, quem caede mea placare paratis,

13:469 liber erit sanguis. siquos tamen ultima nostri

13:470 verba movent oris (Priami vos filia regis,

13:471 non captiva rogat), genetrici corpus inemptum

13:472 reddite, neve auro redimat ius triste sepulcri,

13:473 sed lacrimis! tum, cum poterat, redimebat et auro.'

13:474 dixerat, at populus lacrimas, quas illa tenebat,

13:475 non tenet; ipse etiam flens invitusque sacerdos

13:476 praebita coniecto rupit praecordia ferro.

13:477 illa super terram defecto poplite labens

13:478 pertulit intrepidos ad fata novissima vultus;

13:479 tunc quoque cura fuit partes velare tegendas,

13:480 cum caderet, castique decus servare pudoris.

 

13:481 Troades excipiunt deploratosque recensent

13:482 Priamidas et quot dederit domus una cruores,

13:483 teque gemunt, virgo, teque, o modo regia coniunx,

13:484 regia dicta parens, Asiae florentis imago,

13:485 nunc etiam praedae mala sors; quam victor Ulixes

13:486 esse suam nollet, nisi quod tamen Hectora partu

13:487 edideras: dominum matri vix repperit Hector!

13:488 quae corpus conplexa animae tam fortis inane,

13:489 quas totiens patriae dederat natisque viroque,

13:490 huic quoque dat lacrimas; lacrimas in vulnera fundit

13:491 osculaque ore tegit consuetaque pectora plangit

13:492 canitiemque suam concretam sanguine vellens

13:493 plura quidem, sed et haec laniato pectore, dixit:

13:494 'nata, tuaeÆquid enim superest?Ædolor ultime matris,

13:495 nata, iaces, videoque tuum, mea vulnera, vulnus:

13:496 en, ne perdiderim quemquam sine caede meorum,

13:497 tu quoque vulnus habes; at te, quia femina, rebar

13:498 a ferro tutam: cecidisti et femina ferro,

13:499 totque tuos idem fratres, te perdidit idem,

13:500 exitium Troiae nostrique orbator, Achilles;

13:501 at postquam cecidit Paridis Phoebique sagittis,

13:502 nunc certe, dixi, non est metuendus Achilles:

13:503 nunc quoque mi metuendus erat; cinis ipse sepulti

13:504 in genus hoc saevit, tumulo quoque sensimus hostem:

13:505 Aeacidae fecunda fui! iacet Ilion ingens,

13:506 eventuque gravi finita est publica clades,

13:507 sed finita tamen; soli mihi Pergama restant.

13:508 in cursuque meus dolor est: modo maxima rerum,

13:509 tot generis natisque potens nuribusque viroque

13:510 nunc trahor exul, inops, tumulis avulsa meorum,

13:511 Penelopae munus, quae me data pensa trahentem

13:512 matribus ostendens Ithacis "haec Hectoris illa est

13:513 clara parens, haec est" dicet "Priameia coniunx,"

13:514 postque tot amissos tu nunc, quae sola levabas

13:515 maternos luctus, hostilia busta piasti!

13:516 inferias hosti peperi! quo ferrea resto?

13:517 quidve moror? quo me servas, annosa senectus?

13:518 quo, di crudeles, nisi uti nova funera cernam,

13:519 vivacem differtis anum? quis posse putaret

13:520 felicem Priamum post diruta Pergama dici?

13:521 felix morte sua est! nec te, mea nata, peremptam

13:522 adspicit et vitam pariter regnumque reliquit.

13:523 at, puto, funeribus dotabere, regia virgo,

13:524 condeturque tuum monumentis corpus avitis!

13:525 non haec est fortuna domus: tibi munera matris

13:526 contingent fletus peregrinaeque haustus harenae!

13:527 omnia perdidimus: superest, cur vivere tempus

13:528 in breve sustineam, proles gratissima matri,

13:529 nunc solus, quondam minimus de stirpe virili,

13:530 has datus Ismario regi Polydorus in oras.

13:531 quid moror interea crudelia vulnera lymphis

13:532 abluere et sparsos inmiti sanguine vultus?'

 

13:533 Dixit et ad litus passu processit anili,

13:534 albentes lacerata comas. 'date, Troades, urnam!'

13:535 dixerat infelix, liquidas hauriret ut undas:

13:536 adspicit eiectum Polydori in litore corpus

13:537 factaque Threiciis ingentia vulnera telis;

13:538 Troades exclamant, obmutuit illa dolore,

13:539 et pariter vocem lacrimasque introrsus obortas

13:540 devorat ipse dolor, duroque simillima saxo

13:541 torpet et adversa figit modo lumina terra,

13:542 interdum torvos sustollit ad aethera vultus,

13:543 nunc positi spectat vultum, nunc vulnera nati,

13:544 vulnera praecipue, seque armat et instruit ira.

13:545 qua simul exarsit, tamquam regina maneret,

13:546 ulcisci statuit poenaeque in imagine tota est,

13:547 utque furit catulo lactente orbata leaena

13:548 signaque nacta pedum sequitur, quem non videt, hostem,

13:549 sic Hecabe, postquam cum luctu miscuit iram,

13:550 non oblita animorum, annorum oblita suorum,

13:551 vadit ad artificem dirae, Polymestora, caedis

13:552 conloquiumque petit; nam se monstrare relictum

13:553 velle latens illi, quod nato redderet, aurum.

13:554 credidit Odrysius praedaeque adsuetus amore

13:555 in secreta venit: tum blando callidus ore

13:556 'tolle moras, Hecabe,' dixit 'da munera nato!

13:557 omne fore illius, quod das, quod et ante dedisti,

13:558 per superos iuro.' spectat truculenta loquentem

13:559 falsaque iurantem tumidaque exaestuat ira

13:560 atque ita correpto captivarum agmina matrum

13:561 invocat et digitos in perfida lumina condit

13:562 expellitque genis oculos (facit ira potentem)

13:563 inmergitque manus foedataque sanguine sonti

13:564 non lumen (neque enim superest), loca luminis haurit.

13:565 clade sui Thracum gens inritata tyranni

13:566 Troada telorum lapidumque incessere iactu

13:567 coepit, at haec missum rauco cum murmure saxum

13:568 morsibus insequitur rictuque in verba parato

13:569 latravit, conata loqui: locus exstat et ex re

13:570 nomen habet, veterumque diu memor illa malorum

13:571 tum quoque Sithonios ululavit maesta per agros.

13:572 illius Troasque suos hostesque Pelasgos,

13:573 illius fortuna deos quoque moverat omnes,

13:574 sic omnes, ut et ipsa Iovis coniunxque sororque

13:575 eventus Hecaben meruisse negaverit illos.

 

13:576 Non vacat Aurorae, quamquam isdem faverat armis,

13:577 cladibus et casu Troiaeque Hecabesque moveri.

13:578 cura deam propior luctusque domesticus angit

13:579 Memnonis amissi, Phrygiis quem lutea campis

13:580 vidit Achillea pereuntem cuspide mater;

13:581 vidit, et ille color, quo matutina rubescunt

13:582 tempora, palluerat, latuitque in nubibus aether.

13:583 at non inpositos supremis ignibus artus

13:584 sustinuit spectare parens, sed crine soluto

13:585 sicut erat, magni genibus procumbere non est

13:586 dedignata Iovis lacrimisque has addere voces:

13:587 'omnibus inferior, quas sustinet aureus aether,

13:588 (nam mihi sunt totum rarissima templa per orbem)

13:589 diva tamen, veni, non ut delubra diesque

13:590 des mihi sacrificos caliturasque ignibus aras:

13:591 si tamen adspicias, quantum tibi femina praestem,

13:592 tum cum luce nova noctis confinia servo,

13:593 praemia danda putes; sed non ea cura neque hic est

13:594 nunc status Aurorae, meritos ut poscat honores:

13:595 Memnonis orba mei venio, qui fortia frustra

13:596 pro patruo tulit arma suo primisque sub annis

13:597 occidit a forti (sic vos voluistis) Achille.

13:598 da, precor, huic aliquem, solacia mortis, honorem,

13:599 summe deum rector, maternaque vulnera leni!'

13:600 Iuppiter adnuerat, cum Memnonis arduus alto

13:601 corruit igne rogus, nigrique volumina fumi

13:602 infecere diem, veluti cum flumine Nais

13:603 exhalat nebulas, nec sol admittitur infra;

13:604 atra favilla volat glomerataque corpus in unum

13:605 densetur faciemque capit sumitque calorem

13:606 atque animam ex igni (levitas sua praebuit alas)

13:607 et primo similis volucri, mox vera volucris

13:608 insonuit pennis, pariter sonuere sorores

13:609 innumerae, quibus est eadem natalis origo,

13:610 terque rogum lustrant, et consonus exit in auras

13:611 ter plangor, quarto seducunt castra volatu;

13:612 tum duo diversa populi de parte feroces

13:613 bella gerunt rostrisque et aduncis unguibus iras

13:614 exercent alasque adversaque pectora lassant,

13:615 inferiaeque cadunt cineri cognata sepulto

13:616 corpora seque viro forti meminere creatas.

13:617 praepetibus subitis nomen facit auctor: ab illo

13:618 Memnonides dictae, cum sol duodena peregit

13:619 signa, parentali moriturae more rebellant.

13:620 ergo aliis latrasse Dymantida flebile visum est;

13:621 luctibus est Aurora suis intenta piasque

13:622 nunc quoque dat lacrimas et toto rorat in orbe.

 

13:623 Non tamen eversam Troiae cum moenibus esse

13:624 spem quoque fata sinunt: sacra et, sacra altera, patrem

13:625 fert umeris, venerabile onus, Cythereius heros.

13:626 de tantis opibus praedam pius eligit illam

13:627 Ascaniumque suum profugaque per aequora classe

13:628 fertur ab Antandro scelerataque limina Thracum

13:629 et Polydoreo manantem sanguine terram

13:630 linquit et utilibus ventis aestuque secundo

13:631 intrat Apollineam sociis comitantibus urbem.

13:632 hunc Anius, quo rege homines, antistite Phoebus

13:633 rite colebatur, temploque domoque recepit

13:634 urbemque ostendit delubraque nota duasque

13:635 Latona quondam stirpes pariente retentas.

13:636 ture dato flammis vinoque in tura profuso

13:637 caesarumque boum fibris de more crematis

13:638 regia tecta petunt, positique tapetibus altis

13:639 munera cum liquido capiunt Cerealia Baccho.

13:640 tum pius Anchises: 'o Phoebi lecte sacerdos,

13:641 fallor, an et natum, cum primum haec moenia vidi,

13:642 bisque duas natas, quantum reminiscor, habebas?'

13:643 huic Anius niveis circumdata tempora vittis

13:644 concutiens et tristis ait: 'non falleris, heros

13:645 maxime; vidisti natorum quinque parentem,

13:646 quem nunc (tanta homines rerum inconstantia versat)

13:647 paene vides orbum. quod enim mihi filius absens

13:648 auxilium, quem dicta suo de nomine tellus

13:649 Andros habet pro patre locumque et regna tenentem?

13:650 Delius augurium dedit huic, dedit altera Liber

13:651 femineae stirpi voto maiora fideque

13:652 munera: nam tactu natarum cuncta mearum

13:653 in segetem laticemque meri canaeque Minervae

13:654 transformabantur, divesque erat usus in illis.

13:655 hoc ubi cognovit Troiae populator Atrides,

13:656 (ne non ex aliqua vestram sensisse procellam

13:657 nos quoque parte putes), armorum viribus usus

13:658 abstrahit invitas gremio genitoris alantque

13:659 imperat Argolicam caelesti munere classem.

13:660 effugiunt, quo quaeque potest: Euboea duabus

13:661 et totidem natis Andros fraterna petita est.

13:662 miles adest et, ni dedantur, bella minatur:

13:663 victa metu pietas consortia corpora poenae

13:664 dedidit; et timido possis ignoscere fratri:

13:665 non hic Aeneas, non, qui defenderet Andron,

13:666 Hector erat, per quem decimum durastis in annum.

13:667 iamque parabantur captivis vincla lacertis:

13:668 illae tollentes etiamnum libera caelo

13:669 bracchia "Bacche pater, fer opem!" dixere, tulitque

13:670 muneris auctor opem,Æsi miro perdere more

13:671 ferre vocatur opem, nec qua ratione figuram

13:672 perdiderint, potui scire aut nunc dicere possum;

13:673 summa mali nota est: pennas sumpsere tuaeque

13:674 coniugis in volucres, niveas abiere columbas.'

 

13:675 Talibus atque aliis postquam convivia dictis

13:676 inplerunt, mensa somnum petiere remota

13:677 cumque die surgunt adeuntque oracula Phoebi,

13:678 qui petere antiquam matrem cognataque iussit

13:679 litora; prosequitur rex et dat munus ituris,

13:680 Anchisae sceptrum, chlamydem pharetramque nepoti,

13:681 cratera Aeneae, quem quondam transtulit illi

13:682 hospes ab Aoniis Therses Ismenius oris:

13:683 miserat hunc illi Therses, fabricaverat Alcon

13:684 Hyleus et longo caelaverat argumento.

13:685 urbs erat, et septem posses ostendere portas:

13:686 hae pro nomine erant, et quae foret illa, docebant;

13:687 ante urbem exequiae tumulique ignesque rogique

13:688 effusaeque comas et apertae pectora matres

13:689 significant luctum; nymphae quoque flere videntur

13:690 siccatosque queri fontes: sine frondibus arbor

13:691 nuda riget, rodunt arentia saxa capellae.

13:692 ecce facit mediis natas Orione Thebis

13:693 hac non femineum iugulo dare vulnus aperto,

13:694 illac demisso per fortia pectora telo

13:695 pro populo cecidisse suo pulchrisque per urbem

13:696 funeribus ferri celebrique in parte cremari.

13:697 tum de virginea geminos exire favilla,

13:698 ne genus intereat, iuvenes, quos fama Coronas

13:699 nominat, et cineri materno ducere pompam.

13:700 hactenus antiquo signis fulgentibus aere,

13:701 summus inaurato crater erat asper acantho.

13:702 nec leviora datis Troiani dona remittunt

13:703 dantque sacerdoti custodem turis acerram,

13:704 dant pateram claramque auro gemmisque coronam.

 

13:705 Inde recordati Teucros a sanguine Teucri

13:706 ducere principium Creten tenuere locique

13:707 ferre diu nequiere Iovem centumque relictis

13:708 urbibus Ausonios optant contingere portus,

13:709 saevit hiems iactatque viros, Strophadumque receptos

13:710 portubus infidis exterruit ales Aello.

13:711 et iam Dulichios portus Ithacamque Samonque

13:712 Neritiasque domus, regnum fallacis Ulixis,

13:713 praeter erant vecti: certatam lite deorum

13:714 Ambraciam versique vident sub imagine saxum

13:715 iudicis, Actiaco quae nunc ab Apolline nota est,

13:716 vocalemque sua terram Dodonida quercu

13:717 Chaoniosque sinus, ubi nati rege Molosso

13:718 inpia subiectis fugere incendia pennis.

 

13:719 Proxima Phaeacum felicibus obsita pomis

13:720 rura petunt, Epiros ab his regnataque vati

13:721 Buthrotos Phrygio simulataque Troia tenetur;

13:722 inde futurorum certi, quae cuncta fideli

13:723 Priamides Helenus monitu praedixerat, intrant

13:724 Sicaniam: tribus haec excurrit in aequora linguis,

13:725 e quibus imbriferos est versa Pachynos ad austros,

13:726 mollibus oppositum zephyris Lilybaeon, ad arctos

13:727 aequoris expertes spectat boreanque Peloros.

13:728 hac subeunt Teucri, et remis aestuque secundo

13:729 sub noctem potitur Zanclaea classis harena:

13:730 Scylla latus dextrum, laevum inrequieta Charybdis

13:731 infestat; vorat haec raptas revomitque carinas,

13:732 illa feris atram canibus succingitur alvum,

13:733 virginis ora gerens, et, si non omnia vates

13:734 ficta reliquerunt, aliquo quoque tempore virgo:

13:735 hanc multi petiere proci, quibus illa repulsis

13:736 ad pelagi nymphas, pelagi gratissima nymphis,

13:737 ibat et elusos iuvenum narrabat amores.

13:738 cui dum pectendos praebet Galatea capillos,

13:739 talibus adloquitur repetens suspiria dictis:

13:740 'te tamen, o virgo, genus haut inmite virorum

13:741 expetit, utque facis, potes his inpune negare;

13:742 at mihi, cui pater est Nereus, quam caerula Doris

13:743 enixa est, quae sum turba quoque tuta sororum,

13:744 non nisi per luctus licuit Cyclopis amorem

13:745 effugere.' et lacrimae vocem inpediere loquentis.

13:746 quas ubi marmoreo detersit pollice virgo

13:747 et solata deam est, 'refer, o carissima' dixit

13:748 'neve tui causam tege (sic sum fida) doloris!'

13:749 Nereis his contra resecuta Crataeide natam est:

13:750 'Acis erat Fauno nymphaque Symaethide cretus

13:751 magna quidem patrisque sui matrisque voluptas,

13:752 nostra tamen maior; nam me sibi iunxerat uni.

13:753 pulcher et octonis iterum natalibus actis

13:754 signarat teneras dubia lanugine malas.

13:755 hunc ego, me Cyclops nulla cum fine petebat.

13:756 nec, si quaesieris, odium Cyclopis amorne

13:757 Acidis in nobis fuerit praesentior, edam:

13:758 par utrumque fuit. pro! quanta potentia regni

13:759 est, Venus alma, tui! nempe ille inmitis et ipsis

13:760 horrendus silvis et visus ab hospite nullo

13:761 inpune et magni cum dis contemptor Olympi,

13:762 quid sit amor, sentit validaque cupidine captus

13:763 uritur oblitus pecorum antrorumque suorum.

13:764 iamque tibi formae, iamque est tibi cura placendi,

13:765 iam rigidos pectis rastris, Polypheme, capillos,

13:766 iam libet hirsutam tibi falce recidere barbam

13:767 et spectare feros in aqua et conponere vultus.

13:768 caedis amor feritasque sitisque inmensa cruoris

13:769 cessant, et tutae veniuntque abeuntque carinae.

13:770 Telemus interea Siculam delatus ad Aetnen,

13:771 Telemus Eurymides, quem nulla fefellerat ales,

13:772 terribilem Polyphemon adit "lumen" que, "quod unum

13:773 fronte geris media, rapiet tibi" dixit "Ulixes."

13:774 risit et "o vatum stolidissime, falleris," inquit,

13:775 "altera iam rapuit." sic frustra vera monentem

13:776 spernit et aut gradiens ingenti litora passu

13:777 degravat, aut fessus sub opaca revertitur antra.

13:778 prominet in pontum cuneatus acumine longo

13:779 collis (utrumque latus circumfluit aequoris unda):

13:780 huc ferus adscendit Cyclops mediusque resedit;

13:781 lanigerae pecudes nullo ducente secutae.

13:782 cui postquam pinus, baculi quae praebuit usum,

13:783 ante pedes posita est antemnis apta ferendis

13:784 sumptaque harundinibus conpacta est fistula centum,

13:785 senserunt toti pastoria sibila montes,

13:786 senserunt undae; latitans ego rupe meique

13:787 Acidis in gremio residens procul auribus hausi

13:788 talia dicta meis auditaque mente notavi:

 

13:789 '"Candidior folio nivei Galatea ligustri,

13:790 floridior pratis, longa procerior alno,

13:791 splendidior vitro, tenero lascivior haedo,

13:792 levior adsiduo detritis aequore conchis,

13:793 solibus hibernis, aestiva gratior umbra,

13:794 mobilior damma, platano conspectior alta,

13:795 lucidior glacie, matura dulcior uva,

13:796 mollior et cycni plumis et lacta coacto,

13:797 et, si non fugias, riguo formosior horto;

 

13:798 '"Saevior indomitis eadem Galatea iuvencis,

13:799 durior annosa quercu, fallacior undis,

13:800 lentior et salicis virgis et vitibus albis,

13:801 his inmobilior scopulis, violentior amne,

13:802 laudato pavone superbior, acrior igni,

13:803 asperior tribulis, feta truculentior ursa,

13:804 surdior aequoribus, calcato inmitior hydro,

13:805 et, quod praecipue vellem tibi demere possem,

13:806 non tantum cervo claris latratibus acto,

13:807 verum etiam ventis volucrique fugacior aura,

13:808 (at bene si noris, pigeat fugisse, morasque

13:809 ipsa tuas damnes et me retinere labores)

13:810 sunt mihi, pars montis, vivo pendentia saxo

13:811 antra, quibus nec sol medio sentitur in aestu,

13:812 nec sentitur hiems; sunt poma gravantia ramos,

13:813 sunt auro similes longis in vitibus uvae,

13:814 sunt et purpureae: tibi et has servamus et illas.

13:815 ipsa tuis manibus silvestri nata sub umbra

13:816 mollia fraga leges, ipsa autumnalia corna

13:817 prunaque non solum nigro liventia suco,

13:818 verum etiam generosa novasque imitantia ceras.

13:819 nec tibi castaneae me coniuge, nec tibi deerunt

13:820 arbutei fetus: omnis tibi serviet arbor.

 

13:821 '"Hoc pecus omne meum est, multae quoque vallibus errant,

13:822 multas silva tegit, multae stabulantur in antris,

13:823 nec, si forte roges, possim tibi dicere, quot sint:

13:824 pauperis est numerare pecus; de laudibus harum

13:825 nil mihi credideris, praesens potes ipsa videre,

13:826 ut vix circumeant distentum cruribus uber.

13:827 sunt, fetura minor, tepidis in ovilibus agni.

13:828 sunt quoque, par aetas, aliis in ovilibus haedi.

13:829 lac mihi semper adest niveum: pars inde bibenda

13:830 servatur, partem liquefacta coagula durant.

 

13:831 '"Nec tibi deliciae faciles vulgataque tantum

13:832 munera contingent, dammae leporesque caperque,

13:833 parve columbarum demptusve cacumine nidus:

13:834 inveni geminos, qui tecum ludere possint,

13:835 inter se similes, vix ut dignoscere possis,

13:836 villosae catulos in summis montibus ursae:

13:837 inveni et dixi 'dominae servabimus istos.'

 

13:838 '"Iam modo caeruleo nitidum caput exere ponto,

13:839 iam, Galatea, veni, nec munera despice nostra!

13:840 certe ego me novi liquidaeque in imagine vidi

13:841 nuper aquae, placuitque mihi mea forma videnti.

13:842 adspice, sim quantus: non est hoc corpore maior

13:843 Iuppiter in caelo, nam vos narrare soletis

13:844 nescio quem regnare Iovem; coma plurima torvos

13:845 prominet in vultus, umerosque, ut lucus, obumbrat;

13:846 nec mea quod rigidis horrent densissima saetis

13:847 corpora, turpe puta: turpis sine frondibus arbor,

13:848 turpis equus, nisi colla iubae flaventia velent;

13:849 pluma tegit volucres, ovibus sua lana decori est:

13:850 barba viros hirtaeque decent in corpore saetae.

13:851 unum est in media lumen mihi fronte, sed instar

13:852 ingentis clipei. quid? non haec omnia magnus

13:853 Sol videt e caelo? Soli tamen unicus orbis.

 

13:854 '"Adde, quod in vestro genitor meus aequore regnat:

13:855 hunc tibi do socerum; tantum miserere precesque

13:856 supplicis exaudi! tibi enim succumbimus uni,

13:857 quique Iovem et caelum sperno et penetrabile fulmen,

13:858 Nerei, te vereor, tua fulmine saevior ira est.

13:859 atque ego contemptus essem patientior huius,

13:860 si fugeres omnes; sed cur Cyclope repulso

13:861 Acin amas praefersque meis conplexibus Acin?

13:862 ille tamen placeatque sibi placeatque licebit,

13:863 quod nollem, Galatea, tibi; modo copia detur:

13:864 sentiet esse mihi tanto pro corpore vires!

13:865 viscera viva traham divulsaque membra per agros

13:866 perque tuas spargam (sic se tibi misceat!) undas.

13:867 uror enim, laesusque exaestuat acrius ignis,

13:868 cumque suis videor translatam viribus Aetnen

13:869 pectore ferre meo, nec tu, Galatea, moveris."

 

13:870 'Talia nequiquam questus (nam cuncta videbam)

13:871 surgit et ut taurus vacca furibundus adempta

13:872 stare nequit silvaque et notis saltibus errat,

13:873 cum ferus ignaros nec quicquam tale timentes

13:874 me videt atque Acin "video" que exclamat "et ista

13:875 ultima sit, faciam, Veneris concordia vestrae."

13:876 tantaque vox, quantam Cyclops iratus habere

13:877 debuit, illa fuit: clamore perhorruit Aetne.

13:878 ast ego vicino pavefacta sub aequore mergor;

13:879 terga fugae dederat conversa Symaethius heros

13:880 et "fer opem, Galatea, precor, mihi! ferte, parentes,"

13:881 dixerat "et vestris periturum admittite regnis!"

13:882 insequitur Cyclops partemque e monte revulsam

13:883 mittit, et extremus quamvis pervenit ad illum

13:884 angulus e saxo, totum tamen obruit Acin,

13:885 at nos, quod fieri solum per fata licebat,

13:886 fecimus, ut vires adsumeret Acis avitas.

13:887 puniceus de mole cruor manabat, et intra

13:888 temporis exiguum rubor evanescere coepit,

13:889 fitque color primo turbati fluminis imbre

13:890 purgaturque mora; tum moles iacta dehiscit,

13:891 vivaque per rimas proceraque surgit harundo,

13:892 osque cavum saxi sonat exsultantibus undis,

13:893 miraque res, subito media tenus exstitit alvo

13:894 incinctus iuvenis flexis nova cornua cannis,

13:895 qui, nisi quod maior, quod toto caerulus ore,

13:896 Acis erat, sed sic quoque erat tamen Acis, in amnem

13:897 versus, et antiquum tenuerunt flumina nomen.'

 

13:898 Desierat Galatea loqui, coetuque soluto

13:899 discedunt placidisque natant Nereides undis.

13:900 Scylla redit; neque enim medio se credere ponto

13:901 audet, et aut bibula sine vestibus errat harena

13:902 aut, ubi lassata est, seductos nacta recessus

13:903 gurgitis, inclusa sua membra refrigerat unda:

13:904 ecce fretum stringens, alti novus incola ponti,

13:905 nuper in Euboica versis Anthedone membris,

13:906 Glaucus adest, visaeque cupidine virginis haeret

13:907 et, quaecumque putat fugientem posse morari,

13:908 verba refert; fugit illa tamen veloxque timore

13:909 pervenit in summum positi prope litora montis.

13:910 ante fretum est ingens, apicem conlectus in unum

13:911 longa sub arboribus convexus in aequora vertex:

13:912 constitit hic et tuta loco, monstrumne deusne

13:913 ille sit, ignorans admiraturque colorem

13:914 caesariemque umeros subiectaque terga tegentem,

13:915 ultimaque excipiat quod tortilis inguina piscis.

13:916 sensit et innitens, quae stabat proxima, moli

13:917 'non ego prodigium nec sum fera belua, virgo,

13:918 sed deus' inquit 'aquae: nec maius in aequora Proteus

13:919 ius habet et Triton Athamantiadesque Palaemon.

13:920 ante tamen mortalis eram, sed, scilicet altis

13:921 debitus aequoribus, iam tum exercebar in illis;

13:922 nam modo ducebam ducentia retia pisces,

13:923 nunc in mole sedens moderabar harundine linum.

13:924 sunt viridi prato confinia litora, quorum

13:925 altera pars undis, pars altera cingitur herbis,

13:926 quas neque cornigerae morsu laesere iuvencae,

13:927 nec placidae carpsistis oves hirtaeve capellae;

13:928 non apis inde tulit conlectos sedula flores,

13:929 non data sunt capiti genialia serta, neque umquam

13:930 falciferae secuere manus; ego primus in illo

13:931 caespite consedi, dum lina madentia sicco,

13:932 utque recenserem captivos ordine pisces,

13:933 insuper exposui, quos aut in retia casus

13:934 aut sua credulitas in aduncos egerat hamos.

13:935 res similis fictae, sed quid mihi fingere prodest?

13:936 gramine contacto coepit mea praeda moveri

13:937 et mutare latus terraque ut in aequore niti.

13:938 dumque moror mirorque simul, fugit omnis in undas

13:939 turba suas dominumque novum litusque relinquunt.

13:940 obstipui dubitoque diu causamque requiro,

13:941 num deus hoc aliquis, num sucus fecerit herbae:

13:942 "quae tamen has" inquam "vires habet herba?" manuque

13:943 pabula decerpsi decerptaque dente momordi.

13:944 vix bene conbiberant ignotos guttura sucos,

13:945 cum subito trepidare intus praecordia sensi

13:946 alteriusque rapi naturae pectus amore;

13:947 nec potui restare diu "repetenda" que "numquam

13:948 terra, vale!" dixi corpusque sub aequora mersi.

13:949 di maris exceptum socio dignantur honore,

13:950 utque mihi, quaecumque feram, mortalia demant,

13:951 Oceanum Tethynque rogant: ego lustror ab illis,

13:952 et purgante nefas noviens mihi carmine dicto

13:953 pectora fluminibus iubeor supponere centum;

13:954 nec mora, diversis lapsi de partibus amnes

13:955 totaque vertuntur supra caput aequora nostrum.

13:956 hactenus acta tibi possum memoranda referre,

13:957 hactenus haec memini, nec mens mea cetera sensit.

13:958 quae postquam rediit, alium me corpore toto,

13:959 ac fueram nuper, neque eundem mente recepi:

13:960 hanc ego tum primum viridem ferrugine barbam

13:961 caesariemque meam, quam longa per aequora verro,

13:962 ingentesque umeros et caerula bracchia vidi

13:963 cruraque pinnigero curvata novissima pisce.

13:964 quid tamen haec species, quid dis placuisse marinis,

13:965 quid iuvat esse deum, si tu non tangeris istis?'

13:966 talia dicentem, dicturum plura, reliquit

13:967 Scylla deum; furit ille inritatusque repulsa

13:968 prodigiosa petit Titanidos atria Circes.

 

 

Metamorphoseon Liber XIV

14:1 Iamque Giganteis iniectam faucibus Aetnen

14:2 arvaque Cyclopum, quid rastra, quid usus aratri,

14:3 nescia nec quicquam iunctis debentia bubus

14:4 liquerat Euboicus tumidarum cultor aquarum,

14:5 liquerat et Zanclen adversaque moenia Regi

14:6 navifragumque fretum, gemino quod litore pressum

14:7 Ausoniae Siculaeque tenet confinia terrae.

14:8 inde manu magna Tyrrhena per aequora vectus

14:9 herbiferos adiit colles atque atria Glaucus

14:10 Sole satae Circes, variarum plena ferarum.

14:11 quam simul adspexit, dicta acceptaque salute,

14:12 'diva, dei miserere, precor! nam sola levare

14:13 tu potes hunc,' dixit 'videar modo dignus, amorem.

14:14 quanta sit herbarum, Titani, potentia, nulli

14:15 quam mihi cognitius, qui sum mutatus ab illis.

14:16 neve mei non nota tibi sit causa furoris:

14:17 litore in Italico, Messenia moenia contra,

14:18 Scylla mihi visa est. pudor est promissa precesque

14:19 blanditiasque meas contemptaque verba referre;

14:20 at tu, sive aliquid regni est in carmine, carmen

14:21 ore move sacro, sive expugnacior herba est,

14:22 utere temptatis operosae viribus herbae

14:23 nec medeare mihi sanesque haec vulnera mando,

14:24 fine nihil opus est: partem ferat illa caloris.'

14:25 at Circe (neque enim flammis habet aptius ulla

14:26 talibus ingenium, seu causa est huius in ipsa,

14:27 seu Venus indicio facit hoc offensa paterno,)

14:28 talia verba refert: 'melius sequerere volentem

14:29 optantemque eadem parilique cupidine captam.

14:30 dignus eras ultro (poteras certeque) rogari,

14:31 et, si spem dederis, mihi crede, rogaberis ultro.

14:32 neu dubites absitque tuae fiducia formae,

14:33 en ego, cum dea sim, nitidi cum filia Solis,

14:34 carmine cum tantum, tantum quoque gramine possim,

14:35 ut tua sim, voveo. spernentem sperne, sequenti

14:36 redde vices, unoque duas ulciscere facto.'

14:37 talia temptanti 'prius' inquit 'in aequore frondes'

14:38 Glaucus 'et in summis nascentur montibus algae,

14:39 Sospite quam Scylla nostri mutentur amores.'

14:40 indignata dea est et laedere quatenus ipsum

14:41 non poterat (nec vellet amans), irascitur illi,

14:42 quae sibi praelata est; venerisque offensa repulsa,

14:43 protinus horrendis infamia pabula sucis

14:44 conterit et tritis Hecateia carmina miscet

14:45 caerulaque induitur velamina perque ferarum

14:46 agmen adulantum media procedit ab aula

14:47 oppositumque petens contra Zancleia saxa

14:48 Region ingreditur ferventes aestibus undas,

14:49 in quibus ut solida ponit vestigia terra

14:50 summaque decurrit pedibus super aequora siccis.

14:51 parvus erat gurges, curvos sinuatus in arcus,

14:52 grata quies Scyllae: quo se referebat ab aestu

14:53 et maris et caeli, medio cum plurimus orbe

14:54 sol erat et minimas a vertice fecerat umbras.

14:55 hunc dea praevitiat portentificisque venenis

14:56 inquinat; hic pressos latices radice nocenti

14:57 spargit et obscurum verborum ambage novorum

14:58 ter noviens carmen magico demurmurat ore.

14:59 Scylla venit mediaque tenus descenderat alvo,

14:60 cum sua foedari latrantibus inguina monstris

14:61 adspicit ac primo credens non corporis illas

14:62 esse sui partes, refugitque abigitque timetque

14:63 ora proterva canum, sed quos fugit, attrahit una

14:64 et corpus quaerens femorum crurumque pedumque

14:65 Cerbereos rictus pro partibus invenit illis:

14:66 statque canum rabie subiectaque terga ferarum

14:67 inguinibus truncis uteroque exstante coercet.

 

14:68 Flevit amans Glaucus nimiumque hostiliter usae

14:69 viribus herbarum fugit conubia Circes;

14:70 Scylla loco mansit cumque est data copia, primum

14:71 in Circes odium sociis spoliavit Ulixem;

14:72 mox eadem Teucras fuerat mersura carinas,

14:73 ni prius in scopulum, qui nunc quoque saxeus exstat,

14:74 transformata foret: scopulum quoque navita vitat.

 

14:75 Hunc ubi Troianae remis avidamque Charybdin

14:76 evicere rates, cum iam prope litus adessent

14:77 Ausonium, Libycas vento referuntur ad oras.

14:78 excipit Aenean illic animoque domoque

14:79 non bene discidium Phrygii latura mariti

14:80 Sidonis; inque pyra sacri sub imagine facta

14:81 incubuit ferro deceptaque decipit omnes.

14:82 rursus harenosae fugiens nova moenia terrae

14:83 ad sedemque Erycis fidumque relatus Acesten

14:84 sacrificat tumulumque sui genitoris honorat.

14:85 quasque rates Iris Iunonia paene cremarat,

14:86 solvit et Hippotadae regnum terrasque calenti

14:87 sulphure fumantis Acheloiadumque relinquit

14:88 Sirenum scopulos, orbataque praeside pinus

14:89 Inarimen Prochytenque legit sterilique locatas

14:90 colle Pithecusas, habitantum nomine dictas.

14:91 quippe deum genitor, fraudem et periuria quondam

14:92 Cercopum exosus gentisque admissa dolosae,

14:93 in deforme viros animal mutavit, ut idem

14:94 dissimiles homini possent similesque videri,

14:95 membraque contraxit naresque a fronte resimas

14:96 contudit et rugis peraravit anilibus ora

14:97 totaque velatos flaventi corpora villo

14:98 misit in has sedes nec non prius abstulit usum

14:99 verborum et natae dira in periuria linguae;

14:100 posse queri tantum rauco stridore reliquit.

 

14:101 Has ubi praeteriit et Parthenopeia dextra

14:102 moenia deseruit, laeva de parte canori

14:103 Aeolidae tumulum et, loca feta palustribus ulvis,

14:104 litora Cumarum vivacisque antra Sibyllae

14:105 intrat et, ut manes adeat per Averna paternos,

14:106 orat. at illa diu vultum tellure moratum

14:107 erexit tandemque deo furibunda recepto

14:108 'magna petis,' dixit, 'vir factis maxime, cuius

14:109 dextera per ferrum, pietas spectata per ignes.

14:110 pone tamen, Troiane, metum: potiere petitis

14:111 Elysiasque domos et regna novissima mundi

14:112 me duce cognosces simulacraque cara parentis.

14:113 invia virtuti nulla est via.' dixit et auro

14:114 fulgentem ramum silva Iunonis Avernae

14:115 monstravit iussitque suo divellere trunco.

14:116 paruit Aeneas et formidabilis Orci

14:117 vidit opes atavosque suos umbramque senilem

14:118 magnanimi Anchisae; didicit quoque iura locorum,

14:119 quaeque novis essent adeunda pericula bellis.

14:120 inde ferens lassos averso tramite passus

14:121 cum duce Cumaea mollit sermone laborem.

14:122 dumque iter horrendum per opaca crepuscula carpit,

14:123 'seu dea tu praesens, seu dis gratissima,' dixit,

14:124 'numinis instar eris semper mihi, meque fatebor

14:125 muneris esse tui, quae me loca mortis adire,

14:126 quae loca me visae voluisti evadere mortis.

14:127 pro quibus aerias meritis evectus ad auras

14:128 templa tibi statuam, tribuam tibi turis honores.'

14:129 respicit hunc vates et suspiratibus haustis

14:130 'nec dea sum,' dixit 'nec sacri turis honore

14:131 humanum dignare caput, neu nescius erres,

14:132 lux aeterna mihi carituraque fine dabatur,

14:133 si mea virginitas Phoebo patuisset amanti.

14:134 dum tamen hanc sperat, dum praecorrumpere donis

14:135 me cupit, "elige," ait "virgo Cumaea, quid optes:

14:136 optatis potiere tuis." ego pulveris hausti

14:137 ostendens cumulum, quot haberet corpora pulvis,

14:138 tot mihi natales contingere vana rogavi;

14:139 excidit, ut peterem iuvenes quoque protinus annos.

14:140 hos tamen ille mihi dabat aeternamque iuventam,

14:141 si Venerem paterer: contempto munere Phoebi

14:142 innuba permaneo; sed iam felicior aetas

14:143 terga dedit, tremuloque gradu venit aegra senectus,

14:144 quae patienda diu est. nam iam mihi saecula septem

14:145 acta, tamen superest, numeros ut pulveris aequem,

14:146 ter centum messes, ter centum musta videre.

14:147 tempus erit, cum de tanto me corpore parvam

14:148 longa dies faciet, consumptaque membra senecta

14:149 ad minimum redigentur onus: nec amata videbor

14:150 nec placuisse deo, Phoebus quoque forsitan ipse

14:151 vel non cognoscet, vel dilexisse negabit:

14:152 usque adeo mutata ferar nullique videnda,

14:153 voce tamen noscar; vocem mihi fata relinquent.'

 

14:154 Talia convexum per iter memorante Sibylla

14:155 sedibus Euboicam Stygiis emergit in urbem

14:156 Troius Aeneas sacrisque ex more litatis

14:157 litora adit nondum nutricis habentia nomen.

14:158 hic quoque substiterat post taedia longa laborum

14:159 Neritius Macareus, comes experientis Ulixis.

14:160 desertum quondam mediis qui rupibus Aetnae

14:161 noscit Achaemeniden inprovisoque repertum

14:162 vivere miratus, 'qui te casusve deusve

14:163 servat, Achaemenide? cur' inquit 'barbara Graium

14:164 prora vehit? petitur vestra quae terra carina?'

14:165 talia quaerenti, iam non hirsutus amictu,

14:166 iam suus et spinis conserto tegmine nullis,

14:167 fatur Achaemenides: 'iterum Polyphemon et illos

14:168 adspiciam fluidos humano sanguine rictus,

14:169 hac mihi si potior domus est Ithaceque carina,

14:170 si minus Aenean veneror genitore, nec umquam

14:171 esse satis potero, praestem licet omnia, gratus.

14:172 quod loquor et spiro caelumque et sidera solis

14:173 respicio, possimne ingratus et inmemor esse?

14:174 ille dedit, quod non anima haec Cyclopis in ora

14:175 venit, et ut iam nunc lumen vitale relinquam,

14:176 aut tumulo aut certe non illa condar in alvo.

14:177 quid mihi tunc animi (nisi si timor abstulit omnem

14:178 sensum animumque) fuit, cum vos petere alta relictus

14:179 aequora conspexi? volui inclamare, sed hosti

14:180 prodere me timui: vestrae quoque clamor Ulixis

14:181 paene rati nocuit. vidi, cum monte revulsum

14:182 inmanem scopulum medias permisit in undas;

14:183 vidi iterum veluti tormenti viribus acta

14:184 vasta Giganteo iaculantem saxa lacerto

14:185 et, ne deprimeret fluctus ventusve carinam,

14:186 pertimui, iam me non esse oblitus in illa.

14:187 ut vero fuga vos a certa morte reduxit,

14:188 ille quidem totam gemebundus obambulat Aetnam

14:189 praetemptatque manu silvas et luminis orbus

14:190 rupibus incursat foedataque bracchia tabo

14:191 in mare protendens gentem exsecratur Achivam

14:192 atque ait: "o si quis referat mihi casus Ulixem,

14:193 aut aliquem e sociis, in quem mea saeviat ira,

14:194 viscera cuius edam, cuius viventia dextra

14:195 membra mea laniem, cuius mihi sanguis inundet

14:196 guttur, et elisi trepident sub dentibus artus:

14:197 quam nullum aut leve sit damnum mihi lucis ademptae!"

14:198 haec et plura ferox, me luridus occupat horror

14:199 spectantem vultus etiamnum caede madentes

14:200 crudelesque manus et inanem luminis orbem

14:201 membraque et humano concretam sanguine barbam.

14:202 mors erat ante oculos, minimum tamen illa malorum,

14:203 et iam prensurum, iam nunc mea viscera rebar

14:204 in sua mersurum, mentique haerebat imago

14:205 temporis illius, quo vidi bina meorum

14:206 ter quater adfligi sociorum corpora terrae,

14:207 cum super ipse iacens hirsuti more leonis

14:208 visceraque et carnes cumque albis ossa medullis

14:209 semianimesque artus avidam condebat in alvum;

14:210 me tremor invasit: stabam sine sanguine maestus,

14:211 mandentemque videns eiectantemque cruentas

14:212 ore dapes et frusta mero glomerata vomentem:

14:213 talia fingebam misero mihi fata parari

14:214 perque dies multos latitans omnemque tremiscens

14:215 ad strepitum mortemque timens cupidusque moriri

14:216 glande famem pellens et mixta frondibus herba

14:217 solus inops exspes leto poenaeque relictus

14:218 hanc procul adspexi longo post tempore navem

14:219 oravique fugam gestu ad litusque cucurri,

14:220 et movi: Graiumque ratis Troiana recepit!

14:221 tu quoque pande tuos, comitum gratissime, casus

14:222 et ducis et turbae, quae tecum est credita ponto.'

 

14:223 Aeolon ille refert Tusco regnare profundo,

14:224 Aeolon Hippotaden, cohibentem carcere ventos;

14:225 quos bovis inclusos tergo, memorabile munus,

14:226 Dulichium sumpsisse ducem flatuque secundo

14:227 lucibus isse novem et terram aspexisse petitam;

14:228 proxima post nonam cum sese aurora moveret,

14:229 invidia socios praedaeque cupidine victos

14:230 esse; ratos aurum, dempsisse ligamina ventis;

14:231 cum quibus isse retro, per quas modo venerat undas,

14:232 Aeoliique ratem portus repetisse tyranni.

14:233 'inde Lami veterem Laestrygonis' inquit 'in urbem

14:234 venimus: Antiphates terra regnabat in illa.

14:235 missus ad hunc ego sum, numero comitante duorum,

14:236 vixque fuga quaesita salus comitique mihique,

14:237 tertius e nobis Laestrygonis inpia tinxit

14:238 ora cruore suo. fugientibus instat et agmen

14:239 concitat Antiphates; coeunt et saxa trabesque

14:240 coniciunt merguntque viros merguntque carinas.

14:241 una tamen, quae nos ipsumque vehebat Ulixem,

14:242 effugit. amissa sociorum parte dolentes

14:243 multaque conquesti terris adlabimur illis,

14:244 quas procul hinc cernis (procul est, mihi crede, videnda

14:245 insula visa mihi!) tuque o iustissime Troum,

14:246 nate dea, (neque enim finito Marte vocandus

14:247 hostis es, Aenea) moneo, fuge litora Circes!

14:248 nos quoque Circaeo religata in litore pinu,

14:249 Antiphatae memores inmansuetique Cyclopis,

14:250 ire negabamus; sed tecta ignota subire

14:251 sorte sumus lecti: sors me fidumque Politen

14:252 Eurylochumque simul nimiique Elpenora vini

14:253 bisque novem socios Circaea ad moenia misit.

14:254 quae simul attigimus stetimusque in limine tecti,

14:255 mille lupi mixtaeque lupis ursaeque leaeque

14:256 occursu fecere metum, sed nulla timenda

14:257 nullaque erat nostro factura in corpore vulnus;

14:258 quin etiam blandas movere per aera caudas

14:259 nostraque adulantes comitant vestigia, donec

14:260 excipiunt famulae perque atria marmore tecta

14:261 ad dominam ducunt: pulchro sedet illa recessu

14:262 sollemni solio pallamque induta nitentem

14:263 insuper aurato circumvelatur amictu.

14:264 Nereides nymphaeque simul, quae vellera motis

14:265 nulla trahunt digitis nec fila sequentia ducunt:

14:266 gramina disponunt sparsosque sine ordine flores

14:267 secernunt calathis variasque coloribus herbas;

14:268 ipsa, quod hae faciunt, opus exigit, ipsa, quis usus

14:269 quove sit in folio, quae sit concordia mixtis,

14:270 novit et advertens pensas examinat herbas.

14:271 haec ubi nos vidit, dicta acceptaque salute

14:272 diffudit vultus et reddidit omina votis.

14:273 nec mora, misceri tosti iubet hordea grani

14:274 mellaque vimque meri cum lacte coagula passo,

14:275 quique sub hac lateant furtim dulcedine, sucos

14:276 adicit. accipimus sacra data pocula dextra.

14:277 quae simul arenti sitientes hausimus ore,

14:278 et tetigit summos virga dea dira capillos,

14:279 (et pudet et referam) saetis horrescere coepi,

14:280 nec iam posse loqui, pro verbis edere raucum

14:281 murmur et in terram toto procumbere vultu,

14:282 osque meum sensi pando occallescere rostro,

14:283 colla tumere toris, et qua modo pocula parte

14:284 sumpta mihi fuerant, illa vestigia feci

14:285 cumque eadem passis (tantum medicamina possunt!)

14:286 claudor hara, solumque suis caruisse figura

14:287 vidimus Eurylochum: solus data pocula fugit;

14:288 quae nisi vitasset, pecoris pars una manerem

14:289 nunc quoque saetigeri, nec tantae cladis ab illo

14:290 certior ad Circen ultor venisset Ulixes.

14:291 pacifer huic dederat florem Cyllenius album:

14:292 moly vocant superi, nigra radice tenetur;

14:293 tutus eo monitisque simul caelestibus intrat

14:294 ille domum Circes et ad insidiosa vocatus

14:295 pocula conantem virga mulcere capillos

14:296 reppulit et stricto pavidam deterruit ense.

14:297 inde fides dextraeque datae thalamoque receptus

14:298 coniugii dotem sociorum corpora poscit.

14:299 spargimur ignotae sucis melioribus herbae

14:300 percutimurque caput conversae verbere virgae,

14:301 verbaque dicuntur dictis contraria verbis.

14:302 quo magis illa canit, magis hoc tellure levati

14:303 erigimur, saetaeque cadunt, bifidosque relinquit

14:304 rima pedes, redeunt umeri et subiecta lacertis

14:305 bracchia sunt: flentem flentes amplectimur ipsi

14:306 haeremusque ducis collo nec verba locuti

14:307 ulla priora sumus quam nos testantia gratos.

14:308 annua nos illic tenuit mora, multaque praesens

14:309 tempore tam longo vidi, multa auribus hausi,

14:310 hoc quoque cum multis, quod clam mihi rettulit una

14:311 quattuor e famulis ad talia sacra paratis.

14:312 cum duce namque meo Circe dum sola moratur,

14:313 illa mihi niveo factum de marmore signum

14:314 ostendit iuvenale gerens in vertice picum,

14:315 aede sacra positum multisque insigne coronis.

14:316 quis foret et quare sacra coleretur in aede,

14:317 cur hanc ferret avem, quaerenti et scire volenti

14:318 "accipe" ait, "Macareu, dominaeque potentia quae sit

14:319 hinc quoque disce meae; tu dictis adice mentem!

 

14:320 '"Picus in Ausoniis, proles Saturnia, terris

14:321 rex fuit, utilium bello studiosus equorum;

14:322 forma viro, quam cernis, erat: licet ipse decorem

14:323 adspicias fictaque probes ab imagine verum;

14:324 par animus formae; nec adhuc spectasse per annos

14:325 quinquennem poterat Graia quater Elide pugnam.

14:326 ille suos dryadas Latiis in montibus ortas

14:327 verterat in vultus, illum fontana petebant

14:328 numina, naiades, quas Albula, quasque Numici,

14:329 quas Anienis aquae cursuque brevissimus Almo

14:330 Narve tulit praeceps et opacae Farfarus umbrae,

14:331 quaeque colunt Scythicae stagnum nemorale Dianae

14:332 finitimosque lacus; spretis tamen omnibus unam

14:333 ille colit nymphen, quam quondam in colle Palati

14:334 dicitur ancipiti peperisse Venilia Iano.

14:335 haec ubi nubilibus primum maturuit annis,

14:336 praeposito cunctis Laurenti tradita Pico est,

14:337 rara quidem facie, sed rarior arte canendi,

14:338 unde Canens dicta est: silvas et saxa movere

14:339 et mulcere feras et flumina longa morari

14:340 ore suo volucresque vagas retinere solebat.

14:341 quae dum feminea modulatur carmina voce,

14:342 exierat tecto Laurentes Picus in agros

14:343 indigenas fixurus apros tergumque premebat

14:344 acris equi laevaque hastilia bina ferebat

14:345 poeniceam fulvo chlamydem contractus ab auro.

14:346 venerat in silvas et filia Solis easdem,

14:347 utque novas legeret fecundis collibus herbas,

14:348 nomine dicta suo Circaea reliquerat arva.

14:349 quae simul ac iuvenem virgultis abdita vidit,

14:350 obstipuit: cecidere manu, quas legerat, herbae,

14:351 flammaque per totas visa est errare medullas.

14:352 ut primum valido mentem conlegit ab aestu,

14:353 quid cuperet, fassura fuit: ne posset adire,

14:354 cursus equi fecit circumfususque satelles.

14:355 'non' ait 'effugies, vento rapiare licebit,

14:356 si modo me novi, si non evanuit omnis

14:357 herbarum virtus, nec me mea carmina fallunt.'

14:358 dixit et effigiem nullo cum corpore falsi

14:359 fingit apri praeterque oculos transcurrere regis

14:360 iussit et in densum trabibus nemus ire videri,

14:361 plurima qua silva est et equo loca pervia non sunt.

14:362 haut mora, continuo praedae petit inscius umbram

14:363 Picus equique celer spumantia terga relinquit

14:364 spemque sequens vanam silva pedes errat in alta.

14:365 concipit illa preces et verba venefica dicit

14:366 ignotosque deos ignoto carmine adorat,

14:367 quo solet et niveae vultum confundere Lunae

14:368 et patrio capiti bibulas subtexere nubes.

14:369 tum quoque cantato densetur carmine caelum

14:370 et nebulas exhalat humus, caecisque vagantur

14:371 limitibus comites, et abest custodia regis.

14:372 nacta locum tempusque 'per o, tua lumina,' dixit

14:373 'quae mea ceperunt, perque hanc, pulcherrime, formam,

14:374 quae facit, ut supplex tibi sim dea, consule nostris

14:375 ignibus et socerum, qui pervidet omnia, Solem

14:376 accipe nec durus Titanida despice Circen.'

14:377 dixerat; ille ferox ipsamque precesque repellit

14:378 et 'quaecumque es,' ait 'non sum tuus; altera captum

14:379 me tenet et teneat per longum, conprecor, aevum,

14:380 nec Venere externa socialia foedera laedam,

14:381 dum mihi Ianigenam servabunt fata Canentem.'

14:382 saepe retemptatis precibus Titania frustra

14:383 'non inpune feres, neque' ait 'reddere Canenti,

14:384 laesaque quid faciat, quid amans, quid femina, disces

14:385 rebus; at est et amans et laesa et femina Circe!'

14:386 tum bis ad occasus, bis se convertit ad ortus,

14:387 ter iuvenem baculo tetigit, tria carmina dixit.

14:388 ille fugit, sed se solito velocius ipse

14:389 currere miratur: pennas in corpore vidit,

14:390 seque novam subito Latiis accedere silvis

14:391 indignatus avem duro fera robora rostro

14:392 figit et iratus longis dat vulnera ramis;

14:393 purpureum chlamydis pennae traxere colorem;

14:394 fibula quod fuerat vestemque momorderat aurum,

14:395 pluma fit, et fulvo cervix praecingitur auro,

14:396 nec quicquam antiquum Pico nisi nomina restat.

 

14:397 '"Interea comites, clamato saepe per agros

14:398 nequiquam Pico nullaque in parte reperto,

14:399 inveniunt Circen (nam iam tenuaverat auras

14:400 passaque erat nebulas ventis ac sole recludi)

14:401 criminibusque premunt veris regemque reposcunt

14:402 vimque ferunt saevisque parant incessere telis:

14:403 illa nocens spargit virus sucosque veneni

14:404 et Noctem Noctisque deos Ereboque Chaoque

14:405 convocat et longis Hecaten ululatibus orat.

14:406 exsiluere loco (dictu mirabile) silvae,

14:407 ingemuitque solum, vincinaque palluit arbor,

14:408 sparsaque sanguineis maduerunt pabula guttis,

14:409 et lapides visi mugitus edere raucos

14:410 et latrare canes et humus serpentibus atris

14:411 squalere et tenues animae volitare silentum:

14:412 attonitum monstris vulgus pavet; illa paventis

14:413 ora venenata tetigit mirantia virga,

14:414 cuius ab attactu variarum monstra ferarum

14:415 in iuvenes veniunt: nulli sua mansit imago.

 

14:416 '"Sparserat occiduus Tartessia litora Phoebus,

14:417 et frustra coniunx oculis animoque Canentis

14:418 exspectatus erat: famuli populusque per omnes

14:419 discurrunt silvas atque obvia lumina portant;

14:420 nec satis est nymphae flere et lacerare capillos

14:421 et dare plangorem (facit haec tamen omnia) seque

14:422 proripit ac Latios errat vesana per agros.

14:423 sex illam noctes, totidem redeuntia solis

14:424 lumina viderunt inopem somnique cibique

14:425 per iuga, per valles, qua fors ducebat, euntem;

14:426 ultimus adspexit Thybris luctuque viaque

14:427 fessam et iam longa ponentem corpora ripa.

14:428 illic cum lacrimis ipso modulata dolore

14:429 verba sono tenui maerens fundebat, ut olim

14:430 carmina iam moriens canit exequialia cycnus;

14:431 luctibus extremum tenues liquefacta medullas

14:432 tabuit inque leves paulatim evanuit auras,

14:433 fama tamen signata loco est, quem rite Canentem

14:434 nomine de nymphae veteres dixere Camenae."

 

14:435 'Talia multa mihi longum narrata per annum

14:436 visaque sunt. resides et desuetudine tardi

14:437 rursus inire fretum, rursus dare vela iubemur,

14:438 ancipitesque vias et iter Titania vastum

14:439 dixerat et saevi restare pericula ponti:

14:440 pertimui, fateor, nactusque hoc litus adhaesi.'

 

14:441 Finierat Macareus, urnaque Aeneia nutrix

14:442 condita marmorea tumulo breve carmen habebat

 

14:443 HIC . ME . CAIETAM . NOTAE . PIETATIS . ALUMNUS

14:444 EREPTAM . ARGOLICO . QUO . DEBUIT . IGNE . CREMAVIT

 

14:445 solvitur herboso religatus ab aggere funis,

14:446 et procul insidias infamataeque relinquunt

14:447 tecta deae lucosque petunt, ubi nubilus umbra

14:448 in mare cum flava prorumpit Thybris harena;

14:449 Faunigenaeque domo potitur nataque Latini,

14:450 non sine Marte tamen. bellum cum gente feroci

14:451 suscipitur, pactaque furit pro coniuge Turnus.

14:452 concurrit Latio Tyrrhenia tota, diuque

14:453 ardua sollicitis victoria quaeritur armis.

14:454 auget uterque suas externo robore vires,

14:455 et multi Rutulos, multi Troiana tuentur

14:456 castra, neque Aeneas Euandri ad moenia frustra,

14:457 at Venulus frustra profugi Diomedis ad urbem

14:458 venerat: ille quidem sub Iapyge maxima Dauno

14:459 moenia condiderat dotaliaque arva tenebat;

14:460 sed Venulus Turni postquam mandata peregit

14:461 auxiliumque petit, vires Aetolius heros

14:462 excusat: nec se aut soceri committere pugnae

14:463 velle sui populos, aut quos e gente suorum

14:464 armet habere ullos, 'neve haec commenta putetis,

14:465 admonitu quamquam luctus renoventur amari,

14:466 perpetiar memorare tamen. postquam alta cremata est

14:467 Ilios, et Danaas paverunt Pergama flammas,

14:468 Naryciusque heros, a virgine virgine rapta,

14:469 quam meruit poenam solus, digessit in omnes,

14:470 spargimur et ventis inimica per aequora rapti

14:471 fulmina, noctem, imbres, iram caelique marisque

14:472 perpetimur Danai cumulumque Capherea cladis,

14:473 neve morer referens tristes ex ordine casus,

14:474 Graecia tum potuit Priamo quoque flenda videri.

14:475 me tamen armiferae servatum cura Minervae

14:476 fluctibus eripuit, patriis sed rursus ab agris

14:477 pellor, et antiquo memores de vulnere poenas

14:478 exigit alma Venus, tantosque per alta labores

14:479 aequora sustinui, tantos terrestribus armis,

14:480 ut mihi felices sint illi saepe vocati,

14:481 quos communis hiems inportunusque Caphereus

14:482 mersit aquis, vellemque horum pars una fuissem.

 

14:483 'Ultima iam passi comites belloque fretoque

14:484 deficiunt finemque rogant erroris, at Acmon

14:485 fervidus ingenio, tum vero et cladibus asper,

14:486 "quid superest, quod iam patientia vestra recuset

14:487 ferre, viri?" dixit "quid habet Cytherea, quod ultra,

14:488 velle puta, faciat? nam dum peiora timentur,

14:489 est in vota locus: sors autem ubi pessima rerum,

14:490 sub pedibus timor est securaque summa malorum.

14:491 audiat ipsa licet, licet, ut facit, oderit omnes

14:492 sub Diomede viros, odium tamen illius omnes

14:493 spernimus: haud magno stat magna potentia nobis."

14:494 talibus inritans Venerem Pleuronius Acmon

14:495 instimulat verbis veteremque resuscitat iram.

14:496 dicta placent paucis, numeri maioris amici

14:497 Acmona conripimus; cui respondere volenti

14:498 vox pariter vocisque via est tenuata, comaeque

14:499 in plumas abeunt, plumis nova colla teguntur

14:500 pectoraque et tergum, maiores bracchia pennas

14:501 accipiunt, cubitique leves sinuantur in alas;

14:502 magna pedis digitos pars occupat, oraque cornu

14:503 indurata rigent finemque in acumine ponunt.

14:504 hunc Lycus, hunc Idas et cum Rhexenore Nycteus,

14:505 hunc miratur Abas, et dum mirantur, eandem

14:506 accipiunt faciem, numerusque ex agmine maior

14:507 subvolat et remos plausis circumvolat alis:

14:508 si volucrum quae sit subitarum forma requiris,

14:509 ut non cycnorum, sic albis proxima cygnis.

14:510 vix equidem has sedes et Iapygis arida Dauni

14:511 arva gener teneo minima cum parte meorum.'

 

14:512 Hactenus Oenides, Venulus Calydonia regna

14:513 Peucetiosque sinus Messapiaque arva relinquit.

14:514 in quibus antra videt, quae, multa nubila silva

14:515 et levibus cannis latitantia semicaper Pan

14:516 nunc tenet, at quodam tenuerunt tempore nymphae.

14:517 Apulus has illa pastor regione fugatas

14:518 terruit et primo subita formidine movit,

14:519 mox, ubi mens rediit et contempsere sequentem,

14:520 ad numerum motis pedibus duxere choreas;

14:521 inprobat has pastor saltuque imitatus agresti

14:522 addidit obscenis convicia rustica dictis,

14:523 nec prius os tacuit, quam guttura condidit arbor:

14:524 arbor enim est, sucoque licet cognoscere mores.

14:525 quippe notam linguae bacis oleaster amaris

14:526 exhibet: asperitas verborum cessit in illa.

 

14:527 Hinc ubi legati rediere, negata ferentes

14:528 arma Aetola sibi, Rutuli sine viribus illis

14:529 bella instructa gerunt, multumque ab utraque cruoris

14:530 parte datur; fert ecce avidas in pinea Turnus

14:531 texta faces, ignesque timent, quibus unda pepercit.

14:532 iamque picem et ceras alimentaque cetera flammae

14:533 Mulciber urebat perque altum ad carbasa malum

14:534 ibat, et incurvae fumabant transtra carinae,

14:535 cum memor has pinus Idaeo vertice caesas

14:536 sancta deum genetrix tinnitibus aera pulsi

14:537 aeris et inflati conplevit murmure buxi

14:538 perque leves domitis invecta leonibus auras

14:539 'inrita sacrilega iactas incendia dextra,

14:540 Turne!' ait. 'eripiam: nec me patiente cremabit

14:541 ignis edax nemorum partes et membra meorum.'

14:542 intonuit dicente dea, tonitrumque secuti

14:543 cum saliente graves ceciderunt grandine nimbi,

14:544 aeraque et tumidum subitis concursibus aequor

14:545 Astraei turbant et eunt in proelia fratres.

14:546 e quibus alma parens unius viribus usa

14:547 stuppea praerupit Phrygiae retinacula classis,

14:548 fertque rates pronas medioque sub aequore mergit;

14:549 robore mollito lignoque in corpora verso

14:550 in capitum faciem puppes mutantur aduncae,

14:551 in digitos abeunt et crura natantia remi,

14:552 quodque prius fuerat, latus est, mediisque carina

14:553 subdita navigiis spinae mutatur in usum,

14:554 lina comae molles, antemnae bracchia fiunt,

14:555 caerulus, ut fuerat, color est; quasque ante timebant,

14:556 illas virgineis exercent lusibus undas

14:557 Naides aequoreae durisque in montibus ortae

14:558 molle fretum celebrant nec eas sua tangit origo;

14:559 non tamen oblitae, quam multa pericula saepe

14:560 pertulerint pelago, iactatis saepe carinis

14:561 subposuere manus, nisi siqua vehebat Achivos:

14:562 cladis adhuc Phrygiae memores odere Pelasgos

14:563 Neritiaeque ratis viderunt fragmina laetis

14:564 vultibus et laetis videre rigescere puppim

14:565 vultibus Alcinoi saxumque increscere ligno.

 

14:566 Spes erat, in nymphas animata classe marinas

14:567 posse metu monstri Rutulum desistere bello:

14:568 perstat, habetque deos pars utraque, quodque deorum est

14:569 instar, habent animos; nec iam dotalia regna,

14:570 nec sceptrum soceri, nec te, Lavinia virgo,

14:571 sed vicisse petunt deponendique pudore

14:572 bella gerunt, tandemque Venus victricia nati

14:573 arma videt, Turnusque cadit: cadit Ardea, Turno

14:574 sospite dicta potens; quam postquam barbarus ignis

14:575 abstulit et tepida latuerunt tecta favilla,

14:576 congerie e media tum primum cognita praepes

14:577 subvolat et cineres plausis everberat alis.

14:578 et sonus et macies et pallor et omnia, captam

14:579 quae deceant urbem, nomen quoque mansit in illa

14:580 urbis, et ipsa suis deplangitur Ardea pennis.

 

14:581 Iamque deos omnes ipsamque Aeneia virtus

14:582 Iunonem veteres finire coegerat iras,

14:583 cum, bene fundatis opibus crescentis Iuli,

14:584 tempestivus erat caelo Cythereius heros.

14:585 ambieratque Venus superos colloque parentis

14:586 circumfusa sui 'numquam mihi' dixerat 'ullo

14:587 tempore dure pater, nunc sis mitissimus, opto,

14:588 Aeneaeque meo, qui te de sanguine nostro

14:589 fecit avum, quamvis parvum des, optime, numen,

14:590 dummodo des aliquod! satis est inamabile regnum

14:591 adspexisse semel, Stygios semel isse per amnes.'

14:592 adsensere dei, nec coniunx regia vultus

14:593 inmotos tenuit placatoque adnuit ore;

14:594 tum pater 'estis' ait 'caelesti munere digni,

14:595 quaeque petis pro quoque petis: cape, nata, quod optas!'

14:596 fatus erat: gaudet gratesque agit illa parenti

14:597 perque leves auras iunctis invecta columbis

14:598 litus adit Laurens, ubi tectus harundine serpit

14:599 in freta flumineis vicina Numicius undis.

14:600 hunc iubet Aeneae, quaecumque obnoxia morti,

14:601 abluere et tacito deferre sub aequora cursu;

14:602 corniger exsequitur Veneris mandata suisque,

14:603 quicquid in Aenea fuerat mortale, repurgat

14:604 et respersit aquis; pars optima restitit illi.

14:605 lustratum genetrix divino corpus odore

14:606 unxit et ambrosia cum dulci nectare mixta

14:607 contigit os fecitque deum, quem turba Quirini

14:608 nuncupat Indigetem temploque arisque recepit.

 

14:609 Inde sub Ascanii dicione binominis Alba

14:610 resque Latina fuit. succedit Silvius illi.

14:611 quo satus antiquo tenuit repetita Latinus

14:612 nomina cum sceptro, clarus subit Alba Latinum.

14:613 Epytus ex illo est; post hunc Capetusque Capysque,

14:614 sed Capys ante fuit; regnum Tiberinus ab illis

14:615 cepit et in Tusci demersus fluminis undis

14:616 nomina fecit aquae; de quo Remulusque feroxque

14:617 Acrota sunt geniti. Remulus maturior annis

14:618 fulmineo periit, imitator fulminis, ictu.

14:619 fratre suo sceptrum moderatior Acrota forti

14:620 tradit Aventino, qui, quo regnarat, eodem

14:621 monte iacet positus tribuitque vocabula monti;

14:622 iamque Palatinae summam Proca gentis habebat.

 

14:623 Rege sub hoc Pomona fuit, qua nulla Latinas

14:624 inter hamadryadas coluit sollertius hortos

14:625 nec fuit arborei studiosior altera fetus;

14:626 unde tenet nomen: non silvas illa nec amnes,

14:627 rus amat et ramos felicia poma ferentes;

14:628 nec iaculo gravis est, sed adunca dextera falce,

14:629 qua modo luxuriem premit et spatiantia passim

14:630 bracchia conpescit, fisso modo cortice virgam

14:631 inserit et sucos alieno praestat alumno;

14:632 nec sentire sitim patitur bibulaeque recurvas

14:633 radicis fibras labentibus inrigat undis.

14:634 hic amor, hoc studium, Veneris quoque nulla cupido est;

14:635 vim tamen agrestum metuens pomaria claudit

14:636 intus et accessus prohibet refugitque viriles.

14:637 quid non et Satyri, saltatibus apta iuventus,

14:638 fecere et pinu praecincti cornua Panes

14:639 Silvanusque, suis semper iuvenilior annis,

14:640 quique deus fures vel falce vel inguine terret,

14:641 ut poterentur ea? sed enim superabat amando

14:642 hos quoque Vertumnus neque erat felicior illis.

14:643 o quotiens habitu duri messoris aristas

14:644 corbe tulit verique fuit messoris imago!

14:645 tempora saepe gerens faeno religata recenti

14:646 desectum poterat gramen versasse videri;

14:647 saepe manu stimulos rigida portabat, ut illum

14:648 iurares fessos modo disiunxisse iuvencos.

14:649 falce data frondator erat vitisque putator;

14:650 induerat scalas: lecturum poma putares;

14:651 miles erat gladio, piscator harundine sumpta;

14:652 denique per multas aditum sibi saepe figuras

14:653 repperit, ut caperet spectatae gaudia formae.

14:654 ille etiam picta redimitus tempora mitra,

14:655 innitens baculo, positis per tempora canis,

14:656 adsimulavit anum: cultosque intravit in hortos

14:657 pomaque mirata est 'tanto' que 'potentior!' inquit

14:658 paucaque laudatae dedit oscula, qualia numquam

14:659 vera dedisset anus, glaebaque incurva resedit

14:660 suspiciens pandos autumni pondere ramos.

14:661 ulmus erat contra speciosa nitentibus uvis:

14:662 quam socia postquam pariter cum vite probavit,

14:663 'at si staret' ait 'caelebs sine palmite truncus,

14:664 nil praeter frondes, quare peteretur, haberet;

14:665 haec quoque, quae iuncta est, vitis requiescit in ulmo:

14:666 si non nupta foret, terrae acclinata iaceret;

14:667 tu tamen exemplo non tangeris arboris huius

14:668 concubitusque fugis nec te coniungere curas.

14:669 atque utinam velles! Helene non pluribus esset

14:670 sollicitata procis nec quae Lapitheia movit

14:671 proelia nec coniunx nimium tardantis Ulixis.

14:672 nunc quoque, cum fugias averserisque petentes,

14:673 mille viri cupiunt et semideique deique

14:674 et quaecumque tenent Albanos numina montes.

14:675 sed tu si sapies, si te bene iungere anumque

14:676 hanc audire voles, quae te plus omnibus illis,

14:677 plus, quam credis, amo: vulgares reice taedas

14:678 Vertumnumque tori socium tibi selige! pro quo

14:679 me quoque pignus habe: neque enim sibi notior ille est,

14:680 quam mihi; nec passim toto vagus errat in orbe,

14:681 haec loca sola colit; nec, uti pars magna procorum,

14:682 quam modo vidit, amat: tu primus et ultimus illi

14:683 ardor eris, solique suos tibi devovet annos.

14:684 adde, quod est iuvenis, quod naturale decoris

14:685 munus habet formasque apte fingetur in omnes,

14:686 et quod erit iussus, iubeas licet omnia, fiet.

14:687 quid, quod amatis idem, quod, quae tibi poma coluntur,

14:688 primus habet laetaque tenet tua munera dextra!

14:689 sed neque iam fetus desiderat arbore demptos

14:690 nec, quas hortus alit, cum sucis mitibus herbas

14:691 nec quicquam nisi te: miserere ardentis et ipsum,

14:692 qui petit, ore meo praesentem crede precari.

14:693 ultoresque deos et pectora dura perosam

14:694 Idalien memoremque time Rhamnusidis iram!

14:695 quoque magis timeas, (etenim mihi multa vetustas

14:696 scire dedit) referam tota notissima Cypro

14:697 facta, quibus flecti facile et mitescere possis.

 

14:698 'Viderat a veteris generosam sanguine Teucri

14:699 Iphis Anaxareten, humili de stirpe creatus,

14:700 viderat et totis perceperat ossibus aestum

14:701 luctatusque diu, postquam ratione furorem

14:702 vincere non potuit, supplex ad limina venit

14:703 et modo nutrici miserum confessus amorem,

14:704 ne sibi dura foret, per spes oravit alumnae,

14:705 et modo de multis blanditus cuique ministris

14:706 sollicita petiit propensum voce favorem;

14:707 saepe ferenda dedit blandis sua verba tabellis,

14:708 interdum madidas lacrimarum rore coronas

14:709 postibus intendit posuitque in limine duro

14:710 molle latus tristisque serae convicia fecit.

14:711 saevior illa freto surgente cadentibus Haedis,

14:712 durior et ferro, quod Noricus excoquit ignis,

14:713 et saxo, quod adhuc vivum radice tenetur,

14:714 spernit et inridet, factisque inmitibus addit

14:715 verba superba ferox et spe quoque fraudat amantem.

14:716 non tulit impatiens longi tormenta doloris

14:717 Iphis et ante fores haec verba novissima dixit:

14:718 "vincis, Anaxarete, neque erunt tibi taedia tandem

14:719 ulla ferenda mei: laetos molire triumphos

14:720 et Paeana voca nitidaque incingere lauru!

14:721 vincis enim, moriorque libens: age, ferrea, gaude!

14:722 certe aliquid laudare mei cogeris amoris,

14:723 quo tibi sim gratus, meritumque fatebere nostrum.

14:724 non tamen ante tui curam excessisse memento

14:725 quam vitam geminaque simul mihi luce carendum.

14:726 nec tibi fama mei ventura est nuntia leti:

14:727 ipse ego, ne dubites, adero praesensque videbor,

14:728 corpore ut exanimi crudelia lumina pascas.

14:729 si tamen, o superi, mortalia facta videtis,

14:730 este mei memores (nihil ultra lingua precari

14:731 sustinet) et longo facite ut narremur in aevo,

14:732 et, quae dempsistis vitae, date tempora famae!"

14:733 dixit, et ad postes ornatos saepe coronis

14:734 umentes oculos et pallida bracchia tollens,

14:735 cum foribus laquei religaret vincula summis,

14:736 "haec tibi serta placent, crudelis et inpia!" dixit

14:737 inseruitque caput, sed tum quoque versus ad illam,

14:738 atque onus infelix elisa fauce pependit.

14:739 icta pedum motu trepidantum aperire iubentem

14:740 visa dedisse sonum est adapertaque ianua factum

14:741 prodidit, exclamant famuli frustraque levatum

14:742 (nam pater occiderat) referunt ad limina matris;

14:743 accipit illa sinu conplexaque frigida nati

14:744 membra sui postquam miserorum verba parentum

14:745 edidit et matrum miserarum facta peregit,

14:746 funera ducebat mediam lacrimosa per urbem

14:747 luridaque arsuro portabat membra feretro.

14:748 forte viae vicina domus, qua flebilis ibat

14:749 pompa, fuit, duraeque sonus plangoris ad aures

14:750 venit Anaxaretes, quam iam deus ultor agebat.

14:751 mota tamen "videamus" ait "miserabile funus"

14:752 et patulis iniit tectum sublime fenestris

14:753 vixque bene inpositum lecto prospexerat Iphin:

14:754 deriguere oculi, calidusque e corpore sanguis

14:755 inducto pallore fugit, conataque retro

14:756 ferre pedes haesit, conata avertere vultus

14:757 hoc quoque non potuit, paulatimque occupat artus,

14:758 quod fuit in duro iam pridem pectore, saxum.

14:759 neve ea ficta putes, dominae sub imagine signum

14:760 servat adhuc Salamis, Veneris quoque nomine templum

14:761 Prospicientis habet.∆quorum memor, o mea, lentos

14:762 pone, precor, fastus et amanti iungere, nymphe:

14:763 sic tibi nec vernum nascentia frigus adurat

14:764 poma, nec excutiant rapidi florentia venti!'

 

14:765 Haec ubi nequiquam formae deus aptus anili

14:766 edidit, in iuvenem rediit et anilia demit

14:767 instrumenta sibi talisque apparuit illi,

14:768 qualis ubi oppositas nitidissima solis imago

14:769 evicit nubes nullaque obstante reluxit,

14:770 vimque parat: sed vi non est opus, inque figura

14:771 capta dei nympha est et mutua vulnera sensit.

 

14:772 Proximus Ausonias iniusti miles Amuli

14:773 rexit opes, Numitorque senex amissa nepotis

14:774 munere regna capit, festisque Palilibus urbis

14:775 moenia conduntur; Tatiusque patresque Sabini

14:776 bella gerunt, arcisque via Tarpeia reclusa

14:777 dignam animam poena congestis exuit armis;

14:778 inde sati Curibus tacitorum more luporum

14:779 ore premunt voces et corpora victa sopore

14:780 invadunt portasque petunt, quas obice firmo

14:781 clauserat Iliades: unam tamen ipse reclusit

14:782 nec strepitum verso Saturnia cardine fecit;

14:783 sola Venus portae cecidisse repagula sensit

14:784 et clausura fuit, nisi quod rescindere numquam

14:785 dis licet acta deum. Iano loca iuncta tenebant

14:786 naides Ausoniae gelido rorantia fonte:

14:787 has rogat auxilium, nec nymphae iusta petentem

14:788 sustinuere deam venasque et flumina fontis

14:789 elicuere sui; nondum tamen invia Iani

14:790 ora patentis erant, neque iter praecluserat unda:

14:791 lurida subponunt fecundo sulphura fonti

14:792 incenduntque cavas fumante bitumine venas.

14:793 viribus his aliisque vapor penetravit ad ima

14:794 fontis, et Alpino modo quae certare rigori

14:795 audebatis aquae, non ceditis ignibus ipsis!

14:796 flammifera gemini fumant aspergine postes,

14:797 portaque nequiquam rigidis promissa Sabinis

14:798 fonte fuit praestructa novo, dum Martius arma

14:799 indueret miles; quae postquam Romulus ultro

14:800 obtulit, et strata est tellus Romana Sabinis

14:801 corporibus strata estque suis, generique cruorem

14:802 sanguine cum soceri permiscuit inpius ensis.

14:803 pace tamen sisti bellum nec in ultima ferro

14:804 decertare placet Tatiumque accedere regno.

 

14:805 Occiderat Tatius, populisque aequata duobus,

14:806 Romule, iura dabas: posita cum casside Mavors

14:807 talibus adfatur divumque hominumque parentem:

14:808 'tempus adest, genitor, quoniam fundamine magno

14:809 res Romana valet nec praeside pendet ab uno,

14:810 praemia, (sunt promissa mihi dignoque nepoti)

14:811 solvere et ablatum terris inponere caelo.

14:812 tu mihi concilio quondam praesente deorum

14:813 (nam memoro memorique animo pia verba notavi)

14:814 "unus erit, quem tu tolles in caerula caeli"

14:815 dixisti: rata sit verborum summa tuorum!'

14:816 adnuit omnipotens et nubibus aera caecis

14:817 occuluit tonitruque et fulgure terruit orbem.

14:818 quae sibi promissae sensit rata signa rapinae,

14:819 innixusque hastae pressos temone cruento

14:820 inpavidus conscendit equos Gradivus et ictu

14:821 verberis increpuit pronusque per aera lapsus

14:822 constitit in summo nemorosi colle Palati

14:823 reddentemque suo iam regia iura Quiriti

14:824 abstulit Iliaden: corpus mortale per auras

14:825 dilapsum tenues, ceu lata plumbea funda

14:826 missa solet medio glans intabescere caelo;

14:827 pulchra subit facies et pulvinaribus altis

14:828 dignior, est qualis trabeati forma Quirini.

 

14:829 Flebat ut amissum coniunx, cum regia Iuno

14:830 Irin ad Hersilien descendere limite curvo

14:831 imperat et vacuae sua sic mandata referre:

14:832 'o et de Latia, o et de gente Sabina

14:833 praecipuum, matrona, decus, dignissima tanti

14:834 ante fuisse viri coniunx, nunc esse Quirini,

14:835 siste tuos fletus, et, si tibi cura videndi

14:836 coniugis est, duce me lucum pete, colle Quirini

14:837 qui viret et templum Romani regis obumbrat';

14:838 paret et in terram pictos delapsa per arcus,

14:839 Hersilien iussis conpellat vocibus Iris;

14:840 illa verecundo vix tollens lumina vultu

14:841 'o dea (namque mihi nec, quae sis, dicere promptum est,

14:842 et liquet esse deam) duc, o duc' inquit 'et offer

14:843 coniugis ora mihi, quae si modo posse videre

14:844 fata semel dederint, caelum accepisse fatebor!'

14:845 nec mora, Romuleos cum virgine Thaumantea

14:846 ingreditur colles: ibi sidus ab aethere lapsum

14:847 decidit in terras; a cuius lumine flagrans

14:848 Hersilie crinis cum sidere cessit in auras:

14:849 hanc manibus notis Romanae conditor urbis

14:850 excipit et priscum pariter cum corpore nomen

14:851 mutat Horamque vocat, quae nunc dea iuncta Quirino est.

 

 

Metamorphoseon Liber XV

15:1 Quaeritur interea qui tantae pondera molis

15:2 sustineat tantoque queat succedere regi:

15:3 destinat imperio clarum praenuntia veri

15:4 fama Numam; non ille satis cognosse Sabinae

15:5 gentis habet ritus, animo maiora capaci

15:6 concipit et, quae sit rerum natura, requirit.

15:7 huius amor curae patria Curibusque relictis

15:8 fecit ut Herculei penetraret ad hospitis urbem.

15:9 Graia quis Italicis auctor posuisset in oris

15:10 moenia, quaerenti sic e senioribus unus

15:11 rettulit indigenis, veteris non inscius aevi:

15:12 'dives ab Oceano bobus Iove natus Hiberis

15:13 litora felici tenuisse Lacinia cursu

15:14 fertur, et armento teneras errante per herbas

15:15 ipse domum magni nec inhospita tecta Crotonis

15:16 intrasse et requie longum relevasse laborem

15:17 atque ita discedens, "aevo" dixisse "nepotum

15:18 hic locus urbis erit," promissaque vera fuerunt.

15:19 nam fuit Argolico generatus Alemone quidam

15:20 Myscelus, illius dis acceptissimus aevi.

15:21 hunc super incumbens pressum gravitate soporis

15:22 claviger adloquitur: "patrias, age, desere sedes;

15:23 i, pete diversi lapidosas Aesaris undas!"

15:24 et, nisi paruerit, multa ac metuenda minatur;

15:25 post ea discedunt pariter somnusque deusque

15:26 surgit Alemonides tacitaque recentia mente

15:27 visa refert, pugnatque diu sententia secum:

15:28 numen abire iubet, prohibent discedere leges,

15:29 poenaque mors posita est patriam mutare volenti.

15:30 candidus Oceano nitidum caput abdiderat Sol,

15:31 et caput extulerat densissima sidereum Nox:

15:32 visus adesse idem deus est eademque monere

15:33 et, nisi paruerit, plura et graviora minari.

15:34 pertimuit patriumque simul transferre parabat

15:35 in sedes penetrale novas: fit murmur in urbe,

15:36 spretarumque agitur legum reus, utque peracta est

15:37 causa prior, crimenque patet sine teste probatum,

15:38 squalidus ad superos tollens reus ora manusque

15:39 "o cui ius caeli bis sex fecere labores,

15:40 fer, precor" inquit "opem! nam tu mihi criminis auctor."

15:41 mos erat antiquus niveis atrisque lapillis,

15:42 his damnare reos, illis absolvere culpa;

15:43 tunc quoque sic lata est sententia tristis, et omnis

15:44 calculus inmitem demittitur ater in urnam:

15:45 quae simul effudit numerandos versa lapillos,

15:46 omnibus e nigro color est mutatus in album,

15:47 candidaque Herculeo sententia numine facta

15:48 solvit Alemoniden: grates agit ille parenti

15:49 Amphitryoniadae ventisque faventibus aequor

15:50 navigat Ionium Sallentinumque Neretum

15:51 praeterit et Sybarin Lacedaemoniumque Tarentum

15:52 Sirinosque sinus Crimisenque et Iapygis arva,

15:53 vixque pererratis, quae spectant aequora, terris,

15:54 invenit Aesarei fatalia fluminis ora

15:55 nec procul hinc tumulum, sub quo sacrata Crotonis

15:56 ossa tegebat humus, iussaque ibi moenia terra

15:57 condidit et nomen tumulati traxit in urbem.'

15:58 talia constabat certa primordia fama

15:59 esse loci positaeque Italis in finibus urbis.

 

15:60 Vir fuit hic ortu Samius, sed fugerat una

15:61 et Samon et dominos odioque tyrannidis exul

15:62 sponte erat isque licet caeli regione remotos

15:63 mente deos adiit et, quae natura negabat

15:64 visibus humanis, oculis ea pectoris hausit,

15:65 cumque animo et vigili perspexerat omnia cura,

15:66 in medium discenda dabat coetusque silentum

15:67 dictaque mirantum magni primordia mundi

15:68 et rerum causas et, quid natura, docebat,

15:69 quid deus, unde nives, quae fulminis esset origo,

15:70 Iuppiter an venti discussa nube tonarent,

15:71 quid quateret terras, qua sidera lege mearent,

15:72 et quodcumque latet, primusque animalia mensis

15:73 arguit inponi, primus quoque talibus ora

15:74 docta quidem solvit, sed non et credita, verbis:

 

15:75 'Parcite, mortales, dapibus temerare nefandis

15:76 corpora! sunt fruges, sunt deducentia ramos

15:77 pondere poma suo tumidaeque in vitibus uvae,

15:78 sunt herbae dulces, sunt quae mitescere flamma

15:79 mollirique queant; nec vobis lacteus umor

15:80 eripitur, nec mella thymi redolentia florem:

15:81 prodiga divitias alimentaque mitia tellus

15:82 suggerit atque epulas sine caede et sanguine praebet.

15:83 carne ferae sedant ieiunia, nec tamen omnes:

15:84 quippe equus et pecudes armentaque gramine vivunt;

15:85 at quibus ingenium est inmansuetumque ferumque,

15:86 Armeniae tigres iracundique leones

15:87 cumque lupis ursi, dapibus cum sanguine gaudent.

15:88 heu quantum scelus est in viscera viscera condi

15:89 ingestoque avidum pinguescere corpore corpus

15:90 alteriusque animans animantis vivere leto!

15:91 scilicet in tantis opibus, quas, optima matrum,

15:92 terra parit, nil te nisi tristia mandere saevo

15:93 vulnera dente iuvat ritusque referre Cyclopum,

15:94 nec, nisi perdideris alium, placare voracis

15:95 et male morati poteris ieiunia ventris!

 

15:96 'At vetus illa aetas, cui fecimus aurea nomen,

15:97 fetibus arboreis et, quas humus educat, herbis

15:98 fortunata fuit nec polluit ora cruore.

15:99 tunc et aves tutae movere per aera pennas,

15:100 et lepus inpavidus mediis erravit in arvis,

15:101 nec sua credulitas piscem suspenderat hamo:

15:102 cuncta sine insidiis nullamque timentia fraudem

15:103 plenaque pacis erant. postquam non utilis auctor

15:104 victibus invidit, quisquis fuit ille, leonum

15:105 corporeasque dapes avidum demersit in alvum,

15:106 fecit iter sceleri, primoque e caede ferarum

15:107 incaluisse potest maculatum sanguine ferrum

15:108 (idque satis fuerat) nostrumque petentia letum

15:109 corpora missa neci salva pietate fatemur:

15:110 sed quam danda neci, tam non epulanda fuerunt.

 

15:111 'Longius inde nefas abiit, et prima putatur

15:112 hostia sus meruisse mori, quia semina pando

15:113 eruerit rostro spemque interceperit anni;

15:114 vite caper morsa Bacchi mactandus ad aras

15:115 ducitur ultoris: nocuit sua culpa duobus!

15:116 quid meruistis oves, placidum pecus inque tuendos

15:117 natum homines, pleno quae fertis in ubere nectar,

15:118 mollia quae nobis vestras velamina lanas

15:119 praebetis vitaque magis quam morte iuvatis?

15:120 quid meruere boves, animal sine fraude dolisque,

15:121 innocuum, simplex, natum tolerare labores?

15:122 inmemor est demum nec frugum munere dignus,

15:123 qui potuit curvi dempto modo pondere aratri

15:124 ruricolam mactare suum, qui trita labore

15:125 illa, quibus totiens durum renovaverat arvum,

15:126 quot dederat messes, percussit colla securi.

15:127 nec satis est, quod tale nefas committitur: ipsos

15:128 inscripsere deos sceleri numenque supernum

15:129 caede laboriferi credunt gaudere iuvenci!

15:130 victima labe carens et praestantissima forma

15:131 (nam placuisse nocet) vittis insignis et auro

15:132 sistitur ante aras auditque ignara precantem

15:133 inponique suae videt inter cornua fronti,

15:134 quas coluit, fruges percussaque sanguine cultros

15:135 inficit in liquida praevisos forsitan unda.

15:136 protinus ereptas viventi pectore fibras

15:137 inspiciunt mentesque deum scrutantur in illis;

15:138 inde (fames homini vetitorum tanta ciborum)

15:139 audetis vesci, genus o mortale! quod, oro,

15:140 ne facite, et monitis animos advertite nostris!

15:141 cumque boum dabitis caesorum membra palato,

15:142 mandere vos vestros scite et sentite colonos.

 

15:143 'Et quoniam deus ora movet, sequar ora moventem

15:144 rite deum Delphosque meos ipsumque recludam

15:145 aethera et augustae reserabo oracula mentis:

15:146 magna nec ingeniis investigata priorum

15:147 quaeque diu latuere, canam; iuvat ire per alta

15:148 astra, iuvat terris et inerti sede relicta

15:149 nube vehi validique umeris insistere Atlantis

15:150 palantesque homines passim et rationis egentes

15:151 despectare procul trepidosque obitumque timentes

15:152 sic exhortari seriemque evolvere fati!

 

15:153 'O genus attonitum gelidae formidine mortis,

15:154 quid Styga, quid tenebras et nomina vana timetis,

15:155 materiem vatum, falsi terricula mundi?

15:156 corpora, sive rogus flamma seu tabe vetustas

15:157 abstulerit, mala posse pati non ulla putetis!

15:158 morte carent animae semperque priore relicta

15:159 sede novis domibus vivunt habitantque receptae:

15:160 ipse ego (nam memini) Troiani tempore belli

15:161 Panthoides Euphorbus eram, cui pectore quondam

15:162 haesit in adverso gravis hasta minoris Atridae;

15:163 cognovi clipeum, laevae gestamina nostrae,

15:164 nuper Abanteis templo Iunonis in Argis!

15:165 omnia mutantur, nihil interit: errat et illinc

15:166 huc venit, hinc illuc, et quoslibet occupat artus

15:167 spiritus eque feris humana in corpora transit

15:168 inque feras noster, nec tempore deperit ullo,

15:169 utque novis facilis signatur cera figuris

15:170 nec manet ut fuerat nec formam servat eandem,

15:171 sed tamen ipsa eadem est, animam sic semper eandem

15:172 esse, sed in varias doceo migrare figuras.

15:173 ergo, ne pietas sit victa cupidine ventris,

15:174 parcite, vaticinor, cognatas caede nefanda

15:175 exturbare animas, nec sanguine sanguis alatur!

 

15:176 'Et quoniam magno feror aequore plenaque ventis

15:177 vela dedi: nihil est toto, quod perstet, in orbe.

15:178 cuncta fluunt, omnisque vagans formatur imago;

15:179 ipsa quoque adsiduo labuntur tempora motu,

15:180 non secus ac flumen; neque enim consistere flumen

15:181 nec levis hora potest: sed ut unda inpellitur unda

15:182 urgeturque prior veniente urgetque priorem,

15:183 tempora sic fugiunt pariter pariterque sequuntur

15:184 et nova sunt semper; nam quod fuit ante, relictum est,

15:185 fitque, quod haut fuerat, momentaque cuncta novantur.

 

15:186 'Cernis et emensas in lucem tendere noctes,

15:187 et iubar hoc nitidum nigrae succedere nocti;

15:188 nec color est idem caelo, cum lassa quiete

15:189 cuncta iacent media cumque albo Lucifer exit

15:190 clarus equo rursusque alius, cum praevia lucis

15:191 tradendum Phoebo Pallantias inficit orbem.

15:192 ipse dei clipeus, terra cum tollitur ima,

15:193 mane rubet, terraque rubet cum conditur ima,

15:194 candidus in summo est, melior natura quod illic

15:195 aetheris est terraeque procul contagia fugit.

15:196 nec par aut eadem nocturnae forma Dianae

15:197 esse potest umquam semperque hodierna sequente,

15:198 si crescit, minor est, maior, si contrahit orbem.

 

15:199 'Quid? non in species succedere quattuor annum

15:200 adspicis, aetatis peragentem imitamina nostrae?

15:201 nam tener et lactens puerique simillimus aevo

15:202 vere novo est: tunc herba recens et roboris expers

15:203 turget et insolida est et spe delectat agrestes;

15:204 omnia tunc florent, florumque coloribus almus

15:205 ludit ager, neque adhuc virtus in frondibus ulla est.

15:206 transit in aestatem post ver robustior annus

15:207 fitque valens iuvenis: neque enim robustior aetas

15:208 ulla nec uberior, nec quae magis ardeat, ulla est.

15:209 excipit autumnus, posito fervore iuventae

15:210 maturus mitisque inter iuvenemque senemque

15:211 temperie medius, sparsus quoque tempora canis.

15:212 inde senilis hiems tremulo venit horrida passu,

15:213 aut spoliata suos, aut, quos habet, alba capillos.

 

15:214 'Nostra quoque ipsorum semper requieque sine ulla

15:215 corpora vertuntur, nec quod fuimusve sumusve,

15:216 cras erimus; fuit illa dies, qua semina tantum

15:217 spesque hominum primae matris latitavimus alvo:

15:218 artifices natura manus admovit et angi

15:219 corpora visceribus distentae condita matris

15:220 noluit eque domo vacuas emisit in auras.

15:221 editus in lucem iacuit sine viribus infans;

15:222 mox quadrupes rituque tulit sua membra ferarum,

15:223 paulatimque tremens et nondum poplite firmo

15:224 constitit adiutis aliquo conamine nervis.

15:225 inde valens veloxque fuit spatiumque iuventae

15:226 transit et emeritis medii quoque temporis annis

15:227 labitur occiduae per iter declive senectae.

15:228 subruit haec aevi demoliturque prioris

15:229 robora: fletque Milon senior, cum spectat inanes

15:230 illos, qui fuerant solidorum mole tororum

15:231 Herculeis similes, fluidos pendere lacertos;

15:232 flet quoque, ut in speculo rugas adspexit aniles,

15:233 Tyndaris et secum, cur sit bis rapta, requirit.

15:234 tempus edax rerum, tuque, invidiosa vetustas,

15:235 omnia destruitis vitiataque dentibus aevi

15:236 paulatim lenta consumitis omnia morte!

 

15:237 'Haec quoque non perstant, quae nos elementa vocamus,

15:238 quasque vices peragant, animos adhibete: docebo.

15:239 quattuor aeternus genitalia corpora mundus

15:240 continet; ex illis duo sunt onerosa suoque

15:241 pondere in inferius, tellus atque unda, feruntur,

15:242 et totidem gravitate carent nulloque premente

15:243 alta petunt, aer atque aere purior ignis.

15:244 quae quamquam spatio distent, tamen omnia fiunt

15:245 ex ipsis et in ipsa cadunt: resolutaque tellus

15:246 in liquidas rarescit aquas, tenuatus in auras

15:247 aeraque umor abit, dempto quoque pondere rursus

15:248 in superos aer tenuissimus emicat ignes;

15:249 inde retro redeunt, idemque retexitur ordo.

15:250 ignis enim densum spissatus in aera transit,

15:251 hic in aquas, tellus glomerata cogitur unda.

 

15:252 'Nec species sua cuique manet, rerumque novatrix

15:253 ex aliis alias reparat natura figuras:

15:254 nec perit in toto quicquam, mihi credite, mundo,

15:255 sed variat faciemque novat, nascique vocatur

15:256 incipere esse aliud, quam quod fuit ante, morique

15:257 desinere illud idem. cum sint huc forsitan illa,

15:258 haec translata illuc, summa tamen omnia constant.

 

15:259 'Nil equidem durare diu sub imagine eadem

15:260 crediderim: sic ad ferrum venistis ab auro,

15:261 saecula, sic totiens versa est fortuna locorum.

15:262 vidi ego, quod fuerat quondam solidissima tellus,

15:263 esse fretum, vidi factas ex aequore terras;

15:264 et procul a pelago conchae iacuere marinae,

15:265 et vetus inventa est in montibus ancora summis;

15:266 quodque fuit campus, vallem decursus aquarum

15:267 fecit, et eluvie mons est deductus in aequor,

15:268 eque paludosa siccis humus aret harenis,

15:269 quaeque sitim tulerant, stagnata paludibus ument.

15:270 hic fontes natura novos emisit, at illic

15:271 clausit, et aut imis commota tremoribus orbis

15:272 flumina prosiliunt, aut exsiccata residunt.

15:273 sic ubi terreno Lycus est epotus hiatu,

15:274 existit procul hinc alioque renascitur ore;

15:275 sic modo conbibitur, tecto modo gurgite lapsus

15:276 redditur Argolicis ingens Erasinus in arvis,

15:277 et Mysum capitisque sui ripaeque prioris

15:278 paenituisse ferunt, alia nunc ire Caicum;

15:279 nec non Sicanias volvens Amenanus harenas

15:280 nunc fluit, interdum suppressis fontibus aret.

15:281 ante bibebatur, nunc, quas contingere nolis,

15:282 fundit Anigrus aquas, postquam, nisi vatibus omnis

15:283 eripienda fides, illic lavere bimembres

15:284 vulnera, clavigeri quae fecerat Herculis arcus.

15:285 quid? non et Scythicis Hypanis de montibus ortus,

15:286 qui fuerat dulcis, salibus vitiatur amaris?

 

15:287 'Fluctibus ambitae fuerant Antissa Pharosque

15:288 et Phoenissa Tyros: quarum nunc insula nulla est.

15:289 Leucada continuam veteres habuere coloni:

15:290 nunc freta circueunt; Zancle quoque iuncta fuisse

15:291 dicitur Italiae, donec confinia pontus

15:292 abstulit et media tellurem reppulit unda;

15:293 si quaeras Helicen et Burin, Achaidas urbes,

15:294 invenies sub aquis, et adhuc ostendere nautae

15:295 inclinata solent cum moenibus oppida mersis.

15:296 est prope Pittheam tumulus Troezena, sine ullis

15:297 arduus arboribus, quondam planissima campi

15:298 area, nunc tumulus; nam (res horrenda relatu)

15:299 vis fera ventorum, caecis inclusa cavernis,

15:300 exspirare aliqua cupiens luctataque frustra

15:301 liberiore frui caelo, cum carcere rima

15:302 nulla foret toto nec pervia flatibus esset,

15:303 extentam tumefecit humum, ceu spiritus oris

15:304 tendere vesicam solet aut derepta bicorni

15:305 terga capro; tumor ille loci permansit et alti

15:306 collis habet speciem longoque induruit aevo.

 

15:307 'Plurima cum subeant audita et cognita nobis,

15:308 pauca super referam. quid? non et lympha figuras

15:309 datque capitque novas? medio tua, corniger Ammon,

15:310 unda die gelida est, ortuque obituque calescit,

15:311 admotis Athamanas aquis accendere lignum

15:312 narratur, minimos cum luna recessit in orbes.

15:313 flumen habent Cicones, quod potum saxea reddit

15:314 viscera, quod tactis inducit marmora rebus;

15:315 Crathis et huic Subaris nostris conterminus oris

15:316 electro similes faciunt auroque capillos;

15:317 quodque magis mirum est, sunt, qui non corpora tantum,

15:318 verum animos etiam valeant mutare liquores:

15:319 cui non audita est obscenae Salmacis undae

15:320 Aethiopesque lacus? quos si quis faucibus hausit,

15:321 aut furit aut patitur mirum gravitate soporem;

15:322 Clitorio quicumque sitim de fonte levavit,

15:323 vina fugit gaudetque meris abstemius undis,

15:324 seu vis est in aqua calido contraria vino,

15:325 sive, quod indigenae memorant, Amythaone natus,

15:326 Proetidas attonitas postquam per carmen et herbas

15:327 eripuit furiis, purgamina mentis in illas

15:328 misit aquas, odiumque meri permansit in undis.

15:329 huic fluit effectu dispar Lyncestius amnis,

15:330 quem quicumque parum moderato gutture traxit,

15:331 haut aliter titubat, quam si mera vina bibisset.

15:332 est locus Arcadiae, Pheneon dixere priores,

15:333 ambiguis suspectus aquis, quas nocte timeto:

15:334 nocte nocent potae, sine noxa luce bibuntur;

15:335 sic alias aliasque lacus et flumina vires

15:336 concipiunt.∆tempusque fuit, quo navit in undis,

15:337 nunc sedet Ortygie; timuit concursibus Argo

15:338 undarum sparsas Symplegadas elisarum,

15:339 quae nunc inmotae perstant ventisque resistunt.

15:340 nec quae sulphureis ardet fornacibus Aetne,

15:341 ignea semper erit, neque enim fuit ignea semper.

15:342 nam sive est animal tellus et vivit habetque

15:343 spiramenta locis flammam exhalantia multis,

15:344 spirandi mutare vias, quotiensque movetur,

15:345 has finire potest, illas aperire cavernas;

15:346 sive leves imis venti cohibentur in antris

15:347 saxaque cum saxis et habentem semina flammae

15:348 materiam iactant, ea concipit ictibus ignem,

15:349 antra relinquentur sedatis frigida ventis;

15:350 sive bitumineae rapiunt incendia vires,

15:351 luteave exiguis ardescunt sulphura fumis,

15:352 nempe, ubi terra cibos alimentaque pinguia flammae

15:353 non dabit absumptis per longum viribus aevum,

15:354 naturaeque suum nutrimen deerit edaci,

15:355 non feret illa famem desertaque deseret ignis.

 

15:356 'Esse viros fama est in Hyperborea Pallene,

15:357 qui soleant levibus velari corpora plumis,

15:358 cum Tritoniacam noviens subiere paludem;

15:359 haut equidem credo: sparsae quoque membra venenis

15:360 exercere artes Scythides memorantur easdem.

 

15:361 'Siqua fides rebus tamen est addenda probatis,

15:362 nonne vides, quaecumque mora fluidove calore

15:363 corpora tabuerint, in parva animalia verti?

15:364 in scrobe deiecto mactatos obrue tauros

15:365 (cognita res usu): de putri viscere passim

15:366 florilegae nascuntur apes, quae more parentum

15:367 rura colunt operique favent in spemque laborant.

15:368 pressus humo bellator equus crabronis origo est;

15:369 concava litoreo si demas bracchia cancro,

15:370 cetera supponas terrae, de parte sepulta

15:371 scorpius exibit caudaque minabitur unca;

15:372 quaeque solent canis frondes intexere filis

15:373 agrestes tineae (res observata colonis)

15:374 ferali mutant cum papilione figuram.

 

15:375 'Semina limus habet virides generantia ranas,

15:376 et generat truncas pedibus, mox apta natando

15:377 crura dat, utque eadem sint longis saltibus apta,

15:378 posterior partes superat mensura priores.

15:379 nec catulus, partu quem reddidit ursa recenti,

15:380 sed male viva caro est; lambendo mater in artus

15:381 fingit et in formam, quantam capit ipse, reducit.

15:382 nonne vides, quos cera tegit sexangula fetus

15:383 melliferarum apium sine membris corpora nasci

15:384 et serosque pedes serasque adsumere pennas?

15:385 Iunonis volucrem, quae cauda sidera portat,

15:386 armigerumque Iovis Cythereiadasque columbas

15:387 et genus omne avium mediis e partibus ovi,

15:388 ni sciret fieri, fieri quis posse putaret?

15:389 sunt qui, cum clauso putrefacta est spina sepulcro,

15:390 mutari credant humanas angue medullas.

 

15:391 'Haec tamen ex aliis generis primordia ducunt,

15:392 una est, quae reparet seque ipsa reseminet, ales:

15:393 Assyrii phoenica vocant; non fruge neque herbis,

15:394 sed turis lacrimis et suco vivit amomi.

15:395 haec ubi quinque suae conplevit saecula vitae,

15:396 ilicet in ramis tremulaeque cacumine palmae

15:397 unguibus et puro nidum sibi construit ore,

15:398 quo simul ac casias et nardi lenis aristas

15:399 quassaque cum fulva substravit cinnama murra,

15:400 se super inponit finitque in odoribus aevum.

15:401 inde ferunt, totidem qui vivere debeat annos,

15:402 corpore de patrio parvum phoenica renasci;

15:403 cum dedit huic aetas vires, onerique ferendo est,

15:404 ponderibus nidi ramos levat arboris altae

15:405 fertque pius cunasque suas patriumque sepulcrum

15:406 perque leves auras Hyperionis urbe potitus

15:407 ante fores sacras Hyperionis aede reponit.

 

15:408 'Si tamen est aliquid mirae novitatis in istis,

15:409 alternare vices et, quae modo femina tergo

15:410 passa marem est, nunc esse marem miremur hyaenam;

15:411 id quoque, quod ventis animal nutritur et aura,

15:412 protinus adsimulat, tetigit quoscumque colores.

15:413 victa racemifero lyncas dedit India Baccho:

15:414 e quibus, ut memorant, quicquid vesica remisit,

15:415 vertitur in lapides et congelat aere tacto.

15:416 sic et curalium quo primum contigit auras

15:417 tempore, durescit: mollis fuit herba sub undis.

 

15:418 'Desinet ante dies et in alto Phoebus anhelos

15:419 aequore tinguet equos, quam consequar omnia verbis

15:420 in species translata novas: sic tempora verti

15:421 cernimus atque illas adsumere robora gentes,

15:422 concidere has; sic magna fuit censuque virisque

15:423 perque decem potuit tantum dare sanguinis annos,

15:424 nunc humilis veteres tantummodo Troia ruinas

15:425 et pro divitiis tumulos ostendit avorum.

15:426 clara fuit Sparte, magnae viguere Mycenae,

15:427 nec non et Cecropis, nec non Amphionis arces.

15:428 vile solum Sparte est, altae cecidere Mycenae,

15:429 Oedipodioniae quid sunt, nisi nomina, Thebae?

15:430 quid Pandioniae restant, nisi nomen, Athenae?

15:431 nunc quoque Dardaniam fama est consurgere Romam,

15:432 Appenninigenae quae proxima Thybridis undis

15:433 mole sub ingenti rerum fundamina ponit:

15:434 haec igitur formam crescendo mutat et olim

15:435 inmensi caput orbis erit! sic dicere vates

15:436 faticinasque ferunt sortes, quantumque recordor,

15:437 Priamides Helenus flenti dubioque salutis

15:438 dixerat Aeneae, cum res Troiana labaret:

15:439 "nate dea, si nota satis praesagia nostrae

15:440 mentis habes, non tota cadet te sospite Troia!

15:441 flamma tibi ferrumque dabunt iter: ibis et una

15:442 Pergama rapta feres, donec Troiaeque tibique

15:443 externum patria contingat amicius arvum,

15:444 urbem et iam cerno Phrygios debere nepotes,

15:445 quanta nec est nec erit nec visa prioribus annis.

15:446 hanc alii proceres per saecula longa potentem,

15:447 sed dominam rerum de sanguine natus Iuli

15:448 efficiet, quo cum tellus erit usa, fruentur

15:449 aetheriae sedes, caelumque erit exitus illi."

15:450 haec Helenum cecinisse penatigero Aeneae

15:451 mente memor refero cognataque moenia laetor

15:452 crescere et utiliter Phrygibus vicisse Pelasgos.

 

15:453 'Ne tamen oblitis ad metam tendere longe

15:454 exspatiemur equis, caelum et quodcumque sub illo est,

15:455 inmutat formas, tellusque et quicquid in illa est.

15:456 nos quoque, pars mundi, quoniam non corpora solum,

15:457 verum etiam volucres animae sumus, inque ferinas

15:458 possumus ire domos pecudumque in pectora condi,

15:459 corpora, quae possint animas habuisse parentum

15:460 aut fratrum aut aliquo iunctorum foedere nobis

15:461 aut hominum certe, tuta esse et honesta sinamus

15:462 neve Thyesteis cumulemus viscera mensis!

15:463 quam male consuescit, quem se parat ille cruori

15:464 inpius humano, vituli qui guttura ferro

15:465 rumpit et inmotas praebet mugitibus aures,

15:466 aut qui vagitus similes puerilibus haedum

15:467 edentem iugulare potest aut alite vesci,

15:468 cui dedit ipse cibos! quantum est, quod desit in istis

15:469 ad plenum facinus? quo transitus inde paratur?

15:470 bos aret aut mortem senioribus inputet annis,

15:471 horriferum contra borean ovis arma ministret,

15:472 ubera dent saturae manibus pressanda capellae!

15:473 retia cum pedicis laqueosque artesque dolosas

15:474 tollite! nec volucrem viscata fallite virga

15:475 nec formidatis cervos includite pinnis

15:476 nec celate cibis uncos fallacibus hamos;

15:477 perdite siqua nocent, verum haec quoque perdite tantum:

15:478 ora cruore vacent alimentaque mitia carpant!'

 

15:479 Talibus atque aliis instructo pectore dictis

15:480 in patriam remeasse ferunt ultroque petitum

15:481 accepisse Numam populi Latialis habenas.

15:482 coniuge qui felix nympha ducibusque Camenis

15:483 sacrificos docuit ritus gentemque feroci

15:484 adsuetam bello pacis traduxit ad artes.

15:485 qui postquam senior regnumque aevumque peregit,

15:486 exstinctum Latiaeque nurus populusque patresque

15:487 deflevere Numam; nam coniunx urbe relicta

15:488 vallis Aricinae densis latet abdita silvis

15:489 sacraque Oresteae gemitu questuque Dianae

15:490 inpedit. a! quotiens nymphae nemorisque lacusque,

15:491 ne faceret, monuere et consolantia verba

15:492 dixerunt! quotiens flenti Theseius heros

15:493 'siste modum,' dixit 'neque enim fortuna querenda

15:494 sola tua est; similes aliorum respice casus:

15:495 mitius ista feres, utinamque exempla dolentem

15:496 non mea te possent relevare! sed et mea possunt.

 

15:497 'Fando aliquem Hippolytum vestras si contigit aures

15:498 credulitate patris, sceleratae fraude novercae

15:499 occubuisse neci, mirabere, vixque probabo,

15:500 sed tamen ille ego sum. me Pasiphaeia quondam

15:501 temptatum frustra patrium temerare cubile,

15:502 quod voluit, finxit voluisse et, crimine verso

15:503 (indiciine metu magis offensane repulsae?)

15:504 damnavit, meritumque nihil pater eicit urbe

15:505 hostilique caput prece detestatur euntis.

15:506 Pittheam profugo curru Troezena petebam

15:507 iamque Corinthiaci carpebam litora ponti,

15:508 cum mare surrexit, cumulusque inmanis aquarum

15:509 in montis speciem curvari et crescere visus

15:510 et dare mugitus summoque cacumine findi;

15:511 corniger hinc taurus ruptis expellitur undis

15:512 pectoribusque tenus molles erectus in auras

15:513 naribus et patulo partem maris evomit ore.

15:514 corda pavent comitum, mihi mens interrita mansit

15:515 exiliis contenta suis, cum colla feroces

15:516 ad freta convertunt adrectisque auribus horrent

15:517 quadrupedes monstrique metu turbantur et altis

15:518 praecipitant currum scopulis; ego ducere vana

15:519 frena manu spumis albentibus oblita luctor

15:520 et retro lentas tendo resupinus habenas.

15:521 nec tamen has vires rabies superasset equorum,

15:522 ni rota, perpetuum qua circumvertitur axem,

15:523 stipitis occursu fracta ac disiecta fuisset.

15:524 excutior curru, lorisque tenentibus artus

15:525 viscera viva trahi, nervos in stipe teneri,

15:526 membra rapi partim partimque reprensa relinqui,

15:527 ossa gravem dare fracta sonum fessamque videres

15:528 exhalari animam nullasque in corpore partes,

15:529 noscere quas posses: unumque erat omnia vulnus.

15:530 num potes aut audes cladi conponere nostrae,

15:531 nympha, tuam? vidi quoque luce carentia regna

15:532 et lacerum fovi Phlegethontide corpus in unda,

15:533 nec nisi Apollineae valido medicamine prolis

15:534 reddita vita foret; quam postquam fortibus herbis

15:535 atque ope Paeonia Dite indignante recepi,

15:536 tum mihi, ne praesens augerem muneris huius

15:537 invidiam, densas obiecit Cynthia nubes,

15:538 utque forem tutus possemque inpune videri,

15:539 addidit aetatem nec cognoscenda reliquit

15:540 ora mihi Cretenque diu dubitavit habendam

15:541 traderet an Delon: Delo Creteque relictis

15:542 hic posuit nomenque simul, quod possit equorum

15:543 admonuisse, iubet deponere "qui" que "fuisti

15:544 Hippolytus," dixit "nunc idem Virbius esto!"

15:545 hoc nemus inde colo de disque minoribus unus

15:546 numine sub dominae lateo atque accenseor illi.'

 

15:547 Non tamen Egeriae luctus aliena levare

15:548 damna valent; montisque iacens radicibus imis

15:549 liquitur in lacrimas, donec pietate dolentis

15:550 mota soror Phoebi gelidum de corpore fontem

15:551 fecit et aeternas artus tenuavit in undas.

 

15:552 Et nymphas tetigit nova res, et Amazone natus

15:553 haut aliter stupuit, quam cum Tyrrhenus arator

15:554 fatalem glaebam mediis adspexit in arvis

15:555 sponte sua primum nulloque agitante moveri,

15:556 sumere mox hominis terraeque amittere formam

15:557 oraque venturis aperire recentia fatis:

15:558 indigenae dixere Tagen, qui primus Etruscam

15:559 edocuit gentem casus aperire futuros;

15:560 utve Palatinis haerentem collibus olim

15:561 cum subito vidit frondescere Romulus hastam,

15:562 quae radice nova, non ferro stabat adacto

15:563 et iam non telum, sed lenti viminis arbor

15:564 non exspectatas dabat admirantibus umbras;

15:565 aut sua fluminea cum vidit Cipus in unda

15:566 cornua (vidit enim) falsamque in imagine credens

15:567 esse fidem, digitis ad frontem saepe relatis,

15:568 quae vidit, tetigit, nec iam sua lumina damnans

15:569 restitit, ut victor domito remeabat ab hoste,

15:570 ad caelumque oculos et eodem bracchia tollens

15:571 'quicquid,' ait 'superi, monstro portenditur isto,

15:572 seu laetum est, patriae laetum populoque Quirini,

15:573 sive minax, mihi sit.' viridique e caespite factas

15:574 placat odoratis herbosas ignibus aras

15:575 vinaque dat pateris mactatarumque bidentum,

15:576 quid sibi significent, trepidantia consulit exta;

15:577 quae simul adspexit Tyrrhenae gentis haruspex,

15:578 magna quidem rerum molimina vidit in illis,

15:579 non manifesta tamen; cum vero sustulit acre

15:580 a pecudis fibris ad Cipi cornua lumen,

15:581 'rex,' ait 'o! salve! tibi enim, tibi, Cipe, tuisque

15:582 hic locus et Latiae parebunt cornibus arces.

15:583 tu modo rumpe moras portasque intrare patentes

15:584 adpropera! sic fata iubent; namque urbe receptus

15:585 rex eris et sceptro tutus potiere perenni.'

15:586 rettulit ille pedem torvamque a moenibus urbis

15:587 avertens faciem 'procul, a! procul omnia' dixit

15:588 'talia di pellant! multoque ego iustius aevum

15:589 exul agam, quam me videant Capitolia regem.'

15:590 dixit et extemplo populumque gravemque senatum

15:591 convocat, ante tamen pacali cornua lauro

15:592 velat et aggeribus factis a milite forti

15:593 insistit priscosque deos e more precatus

15:594 'est' ait 'hic unus, quem vos nisi pellitis urbe,

15:595 rex erit: is qui sit, signo, non nomine dicam:

15:596 cornua fronte gerit! quem vobis indicat augur,

15:597 si Romam intrarit, famularia iura daturum.

15:598 ille quidem potuit portas inrumpere apertas,

15:599 sed nos obstitimus, quamvis coniunctior illo

15:600 nemo mihi est: vos urbe virum prohibete, Quirites,

15:601 vel, si dignus erit, gravibus vincite catenis

15:602 aut finite metum fatalis morte tyranni!'

15:603 qualia succinctis, ubi trux insibilat eurus,

15:604 murmura pinetis fiunt, aut qualia fluctus

15:605 aequorei faciunt, siquis procul audiat illos,

15:606 tale sonat populus; sed per confusa frementis

15:607 verba tamen vulgi vox eminet una 'quis ille est?'

15:608 et spectant frontes praedictaque cornua quaerunt.

15:609 rursus ad hos Cipus 'quem poscitis,' inquit 'habetis'

15:610 et dempta capiti populo prohibente corona

15:611 exhibuit gemino praesignia tempora cornu.

15:612 demisere oculos omnes gemitumque dedere

15:613 atque illud meritis clarum (quis credere possit?)

15:614 inviti videre caput: nec honore carere

15:615 ulterius passi festam inposuere coronam;

15:616 at proceres, quoniam muros intrare vetaris,

15:617 ruris honorati tantum tibi, Cipe, dedere,

15:618 quantum depresso subiectis bobus aratro

15:619 conplecti posses ad finem lucis ab ortu.

15:620 cornuaque aeratis miram referentia formam

15:621 postibus insculpunt, longum mansura per aevum.

 

15:622 Pandite nunc, Musae, praesentia numina vatum,

15:623 (scitis enim, nec vos fallit spatiosa vetustas,)

15:624 unde Coroniden circumflua Thybridis alti

15:625 insula Romuleae sacris adiecerit urbis.

 

15:626 Dira lues quondam Latias vitiaverat auras,

15:627 pallidaque exsangui squalebant corpora morbo.

15:628 funeribus fessi postquam mortalia cernunt

15:629 temptamenta nihil, nihil artes posse medentum,

15:630 auxilium caeleste petunt mediamque tenentes

15:631 orbis humum Delphos adeunt, oracula Phoebi,

15:632 utque salutifera miseris succurrere rebus

15:633 sorte velit tantaeque urbis mala finiat, orant:

15:634 et locus et laurus et, quas habet ipse, pharetrae

15:635 intremuere simul, cortinaque reddidit imo

15:636 hanc adyto vocem pavefactaque pectora movit

15:637 'quod petis hinc, propiore loco, Romane, petisses,

15:638 et pete nunc propiore loco: nec Apolline vobis,

15:639 qui minuat luctus, opus est, sed Apolline nato.

15:640 ite bonis avibus prolemque accersite nostram.'

15:641 iussa dei prudens postquam accepere senatus,

15:642 quam colat, explorant, iuvenis Phoebeius urbem,

15:643 quique petant ventis Epidauria litora, mittunt;

15:644 quae simul incurva missi tetigere carina,

15:645 concilium Graiosque patres adiere, darentque,

15:646 oravere, deum, qui praesens funera gentis

15:647 finiat Ausoniae: certas ita dicere sortes.

15:648 dissidet et variat sententia, parsque negandum

15:649 non putat auxilium, multi retinere suamque

15:650 non emittere opem nec numina tradere suadent:

15:651 dum dubitant, seram pepulere crepuscula lucem;

15:652 umbraque telluris tenebras induxerat orbi,

15:653 cum deus in somnis opifer consistere visus

15:654 ante tuum, Romane, torum, sed qualis in aede

15:655 esse solet, baculumque tenens agreste sinistra

15:656 caesariem longae dextra deducere barbae

15:657 et placido tales emittere pectore voces:

15:658 'pone metus! veniam simulacraque nostra relinquam.

15:659 hunc modo serpentem, baculum qui nexibus ambit,

15:660 perspice et usque nota visu, ut cognoscere possis!

15:661 vertar in hunc: sed maior ero tantusque videbor,

15:662 in quantum verti caelestia corpora debent.'

15:663 extemplo cum voce deus, cum voce deoque

15:664 somnus abit, somnique fugam lux alma secuta est.

15:665 postera sidereos aurora fugaverat ignes:

15:666 incerti, quid agant, proceres ad templa petiti

15:667 conveniunt operosa dei, quaque ipse morari

15:668 sede velit, signis caelestibus indicet, orant.

15:669 vix bene desierant, cum cristis aureus altis

15:670 in serpente deus praenuntia sibila misit

15:671 adventuque suo signumque arasque foresque

15:672 marmoreumque solum fastigiaque aurea movit

15:673 pectoribusque tenus media sublimis in aede

15:674 constitit atque oculos circumtulit igne micantes:

15:675 territa turba pavet, cognovit numina castos

15:676 evinctus vitta crines albente sacerdos

15:677 et 'deus en, deus est! animis linguisque favete,

15:678 quisquis ades!' dixit 'sis, o pulcherrime, visus

15:679 utiliter populosque iuves tua sacra colentes!'

15:680 quisquis adest, iussum veneratur numen, et omnes

15:681 verba sacerdotis referunt geminata piumque

15:682 Aeneadae praestant et mente et voce favorem.

15:683 adnuit his motisque deus rata pignora cristis

15:684 ter repetita dedit vibrata sibila lingua;

15:685 tum gradibus nitidis delabitur oraque retro

15:686 flectit et antiquas abiturus respicit aras

15:687 adsuetasque domos habitataque templa salutat.

15:688 inde per iniectis adopertam floribus ingens

15:689 serpit humum flectitque sinus mediamque per urbem

15:690 tendit ad incurvo munitos aggere portus.

15:691 restitit hic agmenque suum turbaeque sequentis

15:692 officium placido visus dimittere vultu

15:693 corpus in Ausonia posuit rate: numinis illa

15:694 sensit onus, pressa estque dei gravitate carina;

15:695 Aeneadae gaudent caesoque in litore tauro

15:696 torta coronatae solvunt retinacula navis.

15:697 inpulerat levis aura ratem: deus eminet alte

15:698 inpositaque premens puppim cervice recurvam

15:699 caeruleas despectat aquas modicisque per aequor

15:700 Ionium zephyris sextae Pallantidos ortu

15:701 Italiam tenuit praeterque Lacinia templo

15:702 nobilitate deae Scylaceaque litora fertur;

15:703 linquit Iapygiam laevisque Amphrisia remis

15:704 saxa fugit, dextra praerupta Cocinthia parte,

15:705 Romethiumque legit Caulonaque Naryciamque

15:706 evincitque fretum Siculique angusta Pelori

15:707 Hippotadaeque domos regis Temesesque metalla

15:708 Leucosiamque petit tepidique rosaria Paesti.

15:709 inde legit Capreas promunturiumque Minervae

15:710 et Surrentino generosos palmite colles

15:711 Herculeamque urbem Stabiasque et in otia natam

15:712 Parthenopen et ab hac Cumaeae templa Sibyllae.

15:713 hinc calidi fontes lentisciferumque tenetur

15:714 Liternum multamque trahens sub gurgite harenam

15:715 Volturnus niveisque frequens Sinuessa columbis

15:716 Minturnaeque graves et quam tumulavit alumnus

15:717 Antiphataeque domus Trachasque obsessa palude

15:718 et tellus Circaea et spissi litoris Antium.

15:719 huc ubi veliferam nautae advertere carinam,

15:720 (asper enim iam pontus erat), deus explicat orbes

15:721 perque sinus crebros et magna volumina labens

15:722 templa parentis init flavum tangentia litus.

15:723 aequore placato patrias Epidaurius aras

15:724 linquit et hospitio iuncti sibi numinis usus

15:725 litoream tractu squamae crepitantis harenam

15:726 sulcat et innixus moderamine navis in alta

15:727 puppe caput posuit, donec Castrumque sacrasque

15:728 Lavini sedes Tiberinaque ad ostia venit.

15:729 huc omnis populi passim matrumque patrumque

15:730 obvia turba ruit, quaeque ignes, Troica, servant,

15:731 Vesta, tuos, laetoque deum clamore salutant.

15:732 quaque per adversas navis cita ducitur undas,

15:733 tura super ripas aris ex ordine factis

15:734 parte ab utraque sonant et odorant aera fumis,

15:735 ictaque coniectos incalfacit hostia cultros.

15:736 iamque caput rerum, Romanam intraverat urbem:

15:737 erigitur serpens summoque acclinia malo

15:738 colla movet sedesque sibi circumspicit aptas.

15:739 scinditur in geminas partes circumfluus amnis

15:740 (Insula nomen habet) laterumque a parte duorum

15:741 porrigit aequales media tellure lacertos:

15:742 huc se de Latia pinu Phoebeius anguis

15:743 contulit et finem specie caeleste resumpta

15:744 luctibus inposuit venitque salutifer urbi.

 

15:745 Hic tamen accessit delubris advena nostris:

15:746 Caesar in urbe sua deus est; quem Marte togaque

15:747 praecipuum non bella magis finita triumphis

15:748 resque domi gestae properataque gloria rerum

15:749 in sidus vertere novum stellamque comantem,

15:750 quam sua progenies; neque enim de Caesaris actis

15:751 ullum maius opus, quam quod pater exstitit huius:

15:752 scilicet aequoreos plus est domuisse Britannos

15:753 perque papyriferi septemflua flumina Nili

15:754 victrices egisse rates Numidasque rebelles

15:755 Cinyphiumque Iubam Mithridateisque tumentem

15:756 nominibus Pontum populo adiecisse Quirini

15:757 et multos meruisse, aliquos egisse triumphos,

15:758 quam tantum genuisse virum, quo praeside rerum

15:759 humano generi, superi, favistis abunde!

15:760 ne foret hic igitur mortali semine cretus,

15:761 ille deus faciendus erat; quod ut aurea vidit

15:762 Aeneae genetrix, vidit quoque triste parari

15:763 pontifici letum et coniurata arma moveri,

15:764 palluit et cunctis, ut cuique erat obvia, divis

15:765 'adspice,' dicebat 'quanta mihi mole parentur

15:766 insidiae, quantaque caput cum fraude petatur,

15:767 quod de Dardanio solum mihi restat Iulo.

15:768 solane semper ero iustis exercita curis,

15:769 quam modo Tydidae Calydonia vulneret hasta,

15:770 nunc male defensae confundant moenia Troiae,

15:771 quae videam natum longis erroribus actum

15:772 iactarique freto sedesque intrare silentum

15:773 bellaque cum Turno gerere, aut, si vera fatemur,

15:774 cum Iunone magis? quid nunc antiqua recordor

15:775 damna mei generis? timor hic meminisse priorum

15:776 non sinit; en acui sceleratos cernitis enses.

15:777 quos prohibete, precor, facinusque repellite neve

15:778 caede sacerdotis flammas exstinguite Vestae!'

 

15:779 Talia nequiquam toto Venus anxia caelo

15:780 verba iacit superosque movet, qui rumpere quamquam

15:781 ferrea non possunt veterum decreta sororum,

15:782 signa tamen luctus dant haut incerta futuri;

15:783 arma ferunt inter nigras crepitantia nubes

15:784 terribilesque tubas auditaque cornua caelo

15:785 praemonuisse nefas; solis quoque tristis imago

15:786 lurida sollicitis praebebat lumina terris;

15:787 saepe faces visae mediis ardere sub astris,

15:788 saepe inter nimbos guttae cecidere cruentae;

15:789 caerulus et vultum ferrugine Lucifer atra

15:790 sparsus erat, sparsi lunares sanguine currus;

15:791 tristia mille locis Stygius dedit omina bubo,

15:792 mille locis lacrimavit ebur, cantusque feruntur

15:793 auditi sanctis et verba minantia lucis.

15:794 victima nulla litat, magnosque instare tumultus

15:795 fibra monet, caesumque caput reperitur in extis,

15:796 inque foro circumque domos et templa deorum

15:797 nocturnos ululasse canes umbrasque silentum

15:798 erravisse ferunt motamque tremoribus urbem.

15:799 non tamen insidias venturaque vincere fata

15:800 praemonitus potuere deum, strictique feruntur

15:801 in templum gladii: neque enim locus ullus in urbe

15:802 ad facinus diramque placet nisi curia caedem.

15:803 tum vero Cytherea manu percussit utraque

15:804 pectus et Aeneaden molitur condere nube,

15:805 qua prius infesto Paris est ereptus Atridae,

15:806 et Diomedeos Aeneas fugerat enses.

15:807 talibus hanc genitor: 'sola insuperabile fatum,

15:808 nata, movere paras? intres licet ipsa sororum

15:809 tecta trium: cernes illic molimine vasto

15:810 ex aere et solido rerum tabularia ferro,

15:811 quae neque concursum caeli neque fulminis iram

15:812 nec metuunt ullas tuta atque aeterna ruinas;

15:813 invenies illic incisa adamante perenni

15:814 fata tui generis: legi ipse animoque notavi

15:815 et referam, ne sis etiamnum ignara futuri.

15:816 hic sua conplevit, pro quo, Cytherea, laboras,

15:817 tempora, perfectis, quos terrae debuit, annis.

15:818 ut deus accedat caelo templisque colatur,

15:819 tu facies natusque suus, qui nominis heres

15:820 inpositum feret unus onus caesique parentis

15:821 nos in bella suos fortissimus ultor habebit.

15:822 illius auspiciis obsessae moenia pacem

15:823 victa petent Mutinae, Pharsalia sentiet illum,

15:824 Emathiique iterum madefient caede Philippi,

15:825 et magnum Siculis nomen superabitur undis,

15:826 Romanique ducis coniunx Aegyptia taedae

15:827 non bene fisa cadet, frustraque erit illa minata,

15:828 servitura suo Capitolia nostra Canopo.

15:829 quid tibi barbariam gentesque ab utroque iacentes

15:830 oceano numerem? quodcunque habitabile tellus

15:831 sustinet, huius erit: pontus quoque serviet illi!

 

15:832 'Pace data terris animum ad civilia vertet

15:833 iura suum legesque feret iustissimus auctor

15:834 exemploque suo mores reget inque futuri

15:835 temporis aetatem venturorumque nepotum

15:836 prospiciens prolem sancta de coniuge natam

15:837 ferre simul nomenque suum curasque iubebit,

15:838 nec nisi cum senior meritis aequaverit annos,

15:839 aetherias sedes cognataque sidera tanget.

15:840 hanc animam interea caeso de corpore raptam

15:841 fac iubar, ut semper Capitolia nostra forumque

15:842 divus ab excelsa prospectet Iulius aede!'

 

15:843 Vix ea fatus erat, medi cum sede senatus

15:844 constitit alma Venus nulli cernenda suique

15:845 Caesaris eripuit membris nec in aera solvi

15:846 passa recentem animam caelestibus intulit astris

15:847 dumque tulit, lumen capere atque ignescere sensit

15:848 emisitque sinu: luna volat altius illa

15:849 flammiferumque trahens spatioso limite crinem

15:850 stella micat natique videns bene facta fatetur

15:851 esse suis maiora et vinci gaudet ab illo.

15:852 hic sua praeferri quamquam vetat acta paternis,

15:853 libera fama tamen nullisque obnoxia iussis

15:854 invitum praefert unaque in parte repugnat:

15:855 sic magnus cedit titulis Agamemnonis Atreus,

15:856 Aegea sic Theseus, sic Pelea vicit Achilles;

15:857 denique, ut exemplis ipsos aequantibus utar,

15:858 sic et Saturnus minor est Iove: Iuppiter arces

15:859 temperat aetherias et mundi regna triformis,

15:860 terra sub Augusto est; pater est et rector uterque.

15:861 di, precor, Aeneae comites, quibus ensis et ignis

15:862 cesserunt, dique Indigetes genitorque Quirine

15:863 urbis et invicti genitor Gradive Quirini

15:864 Vestaque Caesareos inter sacrata penates,

15:865 et cum Caesarea tu, Phoebe domestice, Vesta,

15:866 quique tenes altus Tarpeias Iuppiter arces,

15:867 quosque alios vati fas appellare piumque est:

15:868 tarda sit illa dies et nostro serior aevo,

15:869 qua caput Augustum, quem temperat, orbe relicto

15:870 accedat caelo faveatque precantibus absens!

 

15:871 Iamque opus exegi, quod nec Iovis ira nec ignis

15:872 nec poterit ferrum nec edax abolere vetustas.

15:873 cum volet, illa dies, quae nil nisi corporis huius

15:874 ius habet, incerti spatium mihi finiat aevi:

15:875 parte tamen meliore mei super alta perennis

15:876 astra ferar, nomenque erit indelebile nostrum,

15:877 quaque patet domitis Romana potentia terris,

15:878 ore legar populi, perque omnia saecula fama,

15:879 si quid habent veri vatum prefagia, vivam.

 


 

About the electronic version

Metamorphoseon

Ovid, 43 B.C.-17 or 18 A.D.

Creation of machine-readable version: [unknown]

Conversion to TEI.2-conformant markup: Elizabeth Styron, University of Virginia Library Electronic Text Center. ca. 1130 kilobytes

This version available from the University of Virginia Library

Charlottesville, Virginia

Publicly accessible

http://etext.lib.virginia.edu/latin/ovid/index.html

copyright 1999, by the Rector and Visitors of the University of Virginia

1999

Note: The electronic text was secured from the Classics Page of Ad Fontes Academy at http://patriot.net/~lillard/cp/ maintained by William Carey. The original source is apparently Ehwald's edition ca. 1904.

-----------------------------------------------------

About the print version

Source copy consulted:

Note: See Electronic Source entry, above.

Latin fiction poetry masculine LCSH

-----------------------------------------------------

Revisions to the electronic version

July 1999 corrector Elizabeth Styron

Added TEI header and tags, and line numbers

etext@virginia.edu. Commercial use prohibited; all usage governed by our Conditions of Use: http://etext.lib.virginia.edu/conditions.html


© Aerius, 2004